فهرست مطالب

تاریخ علم - سال هفدهم شماره 2 (پیاپی 27، پاییز و زمستان 1398)
  • سال هفدهم شماره 2 (پیاپی 27، پاییز و زمستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1399/03/08
  • تعداد عناوین: 6
|
  • اعظم تقی پور، محمدعلی چلونگر*، مسعود کثیری صفحات 215-234
    علم مواقیت با سه کارکرداصلی تعیین اوقات نمازهای روزانه گاه با جدول و گاه با ابزارهای غیرفنی، تعیین جهت قبله و پیش بینی رویت هلال ماه از اواخر عصر حکومت موحدون و به ویژه در دوره بنی نصر مورد توجه غالب منجمان در اندلس بود. توجه ویژه منجمان اندلسی به دانش مواقیت، موجب گسترش این دانش و ایجاد سمتی با عنوان موقت گردید. این جستار با روش توصیفی تحلیلی و با استناد به منابع و مآخذ تاریخی درصدد است بیابد چه عواملی سبب رونق دانش مواقیت و رکود شاخه های دیگر دانش نجوم در این برهه زمانی شده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد عواملی چند، هر چند نه با یک میزان اهمیت چون: حمایت خلفای موحدون در پیوستگی دانش نجوم و دین، خروج منجمان از اندلس و مسافرت برخی از آنها به مصر، غلبه تفکر فقهی و تسلط فقها و تلاش خاندان یهودی باصه در ایجاد تحولی مثبت در رونق علم مواقیت سهم و تاثیر بسزایی داشته است.
    کلیدواژگان: اندلس، بنی نصر، علم مواقیت، موقت
  • سید محمود سادات بیدگلی*، مریم مدنی جاوید صفحات 235-261

    هدف پژوهش حاضر بررسی روند اصلاح تقویم رسمی ایران به تقویم هجری شمسی در 1304ش است. قبل از انقلاب مشروطیت معمولا در جامعه از تقویم ها و سال شماری های متعددی چون تقویم هجری قمری، گاه شماری دوازده حیوانی و از بروج آسمانی استفاده می شد. این امر باعث به وجود آمدن مشکلات متعددی در تطبیق دادن تقویم ها می شد و هم چنین موجب بروز اختلافات بسیاری در تقویم ها می شد و هم در معاملات اقتصادی مشکلات فراوانی به وجود می آمد. روش این پژوهش توصیفی مبتنی بر اسناد و مدارک آرشیوی و منابع اصلی است و در پی پاسخی مناسب به سوال اصلی این پژوهش است که زمینه ها، اهداف و روند اصلاح تقویم هجری شمسی چه بود و چگونه اتفاق افتاد؟ یکی از آنها، قانون محاسبات عمومی بود که در مجلس شورای ملی دوم به تصویب رسید و به موجب آن در محاسبات دولتی از تقویم هجری شمسی استفاده شد. از دیگر زمینه ها، فعالیت فرهنگی روزنامه کاوه بود. تقی زاده مقالاتی در باره لزوم اصلاح تقویم و استفاده از تقویم هجری شمسی نگاشت تا اینکه در پنجمین دوره مجلس شورای ملی، تقی زاده که یکی از نمایندگان مجلس بود طرح تغییر اسامی ماه ها را مطرح کرد. این طرح در 11 فروردین 1304ش به تصویب رسید هرچند برخی منابع تغییر تقویم را به رضا شاه منسوب می کنند.

    کلیدواژگان: تقویم، تقویم هجری شمسی، سید حسن تقی زاده، گاه شماری
  • محمدمهدی طاهری*، دنیا معصومی صفحات 263-291
    بنا بر منابع دوره اسلامی، شهرنشینان بخشی از وظیفه حفاظت از خود و شهرشان را به دیگران تفویض می کنند و مراد از حفاظت تفویضی این است که عاملی به جز شخص یا شهر تحت حفظ، حافظ جان و مال مردم شود. در میان انواع راه های حفاظت تفویضی، از مقوله های کمتر کاویده شده استفاده از طلسم هایی است که در پندار مردم سده های میانه، کارکردهای متنوعی به آنها منسوب بوده است: حفظ شهر از گزند حیوانات و آفات؛ حفظ شهر از بلایای طبیعی و عوامل جوی؛ حفظ معادن و منابع شهر از دستبرد اغیار؛ مدیریت انسانی در قالب افزایش همدلی بین مردم و جلوگیری از بعضی جرم ها؛ و حفظ ابنیه عمومی. این دسته از طلسم ها را که گستره ای در مقیاس یک شهر داشته اند، می توان «طلسم شهری» نام نهاد که در صورت های بسیار متعددی، اگرچه معمولا با استفاده از سنگ، ساخته می شدند: مجسمه و تندیس های دوبعدی (تراشیده شده روی زمین یا دیوار) و سه بعدی؛ مناره؛ و خانه.
    کلیدواژگان: حفاظت تفویضی، طلسم های شهری، طلسم های یادمانی، عجایب نگاری
  • اکبر فلاحی* صفحات 293-304
    در دوره ناصرالدین شاه قاجار و به سال 1272ق، از کشور فرانسه مستشارانی به منظور آموزش قشون و انتقال دانش و فناوری نظامی استخدام شدند. افسران فرانسوی در طی سه سال خدمت، فعالیت هایی در خصوص آموزش و مشق فوج ها و فرماندهان آنها، تعلیم دانش آموزان دارالفنون، ساخت انواع جنگ افزار در قورخانه تهران و نیز نگارش و ترجمه کتاب های نظامی انجام دادند. در این مقاله، تلاش شده است بر اساس منابع دست اول تاریخی همچون کتاب ها، نسخ خطی و چاپ سنگی و روزنامه ها، عملکرد آنها بررسی و نتایج تشریح گردد.
    کلیدواژگان: آموزش قشون، دانش و فناوری نظامی، دوره قاجار، مستشاران فرانسوی
  • رضا کوهکن، محمد جوهرچی* صفحات 305-341
    کیمیا از عصر مدرن تا امروز، دانشی کهن یا میراثی شبه علمی، سرشار از راز تلقی شده که ارجمندی آن عمدتا در رویه ها و دستورالعمل های بسترساز شیمی نوین است. تردید در اصالت آثار کیمیایی، کاستی و سستی در متن پژوهی، و غلبه پیش داوری در تاریخ نگاری، کمتر مجالی برای جستن اسرار کیمیا از درون آن فراهم کرده است. در این میان، رازی از چند جنبه بخت یار و متمایز است: (1) به مثابه طبیعی دانی متقدم و سرسلسله مکتبی در کیمیای جهان اسلام شهرت دارد؛ (2) واقعیت حیات و اصالت برخی از آثار محوری اش در این باره مورد تردید نیست؛ (3) برداشت پژوهشگران از این آثار با تلقی امروزی از علم آزمایشگاهی و مبرا از رازناکی شیمی، سازگار بوده، او را نیای شیمی دانان و متفاوت از عموم کیمیاگران دانسته اند. این جستار، با مروری مقدماتی بر مبانی نظری و سنت مفهومی کیمیا، به ویژه دو شاهراه و مقصود عملیاتی آن («صبغ» و «اکسیر»)، به روایت محمد زکریا و از درون همه آثار در دسترس کیمیایش، با تمرکز بر سر الاسرار، پیوند او با سنت مفهومی را بررسی و تایید کرده، تمایز و بداعتش را در سنت متنی و فنی انگاشته، پیشنهادهایی نیز ارایه می کند.
    کلیدواژگان: استحاله (اکسیر)، رنگ نشانی (صبغ)، سر الاسرار، سنت مفهومی، کیمیا، محمد بن زکریا رازی
  • محمد معصومی* صفحات 343-364
    آشنایی ایرانیان با نظریه داروین در ایران به عهد ناصری باز می گردد . از آن زمان تا کنون مخالفت های فراوانی با نظریه تکامل داروین در ایران شکل گرفته است. این مخالفت ها هرچند بیشتر از سوی پیروان مذاهب بوده است، اما اختصاص به آنان نداشته و درمیان روشنفکران نیز دیده می شود. در این نوشتار، ضمن به دست دادن شش برگ سند مربوط به دوران پهلوی دوم در مخالفت با تدریس نظریه داروین در دبیرستان ها که از سوی انجمن اصلاحات اجتماعی بخش پنج تهران مطرح شده بوده است، با توجه به محتوای اسناد، وضع کتاب های درسی تکامل در سال ششم رشته طبیعی بررسی شده است و نشان داده شده که مخالفت ها ناشی از کدام موضوعات موجود در کتاب های درسی بوده است.
    کلیدواژگان: انجمن اصلاحات اجتماعی بخش پنج تهران، پهلوی دوم، کتاب های درسی تکامل سال ششم طبیعی، مخالفت با تدریس نظریه داروین
|
  • Azam Taghipoor, Mohamad Ali Chelongar *, Masood Kasiri Pages 215-234
    ʿIlm al-Mawāqīt (determination of the times) which used for determination the time of five prayers, finding the Qibla and sighting the cresent Moon was considered by Andulasian astronomers since the late of Almohad Caliphate and Banī Naṣr era and we can see Muwaqqits, a professional astronomers associated with a religious institution whose primary responsibility was the regulation of the times of prayer, in the government apparatus. This article seeks to study the reasons why ʿIlm al-Mawāqīt has become more popular than other branches of astronomy in Andulasia? The findings of this research show that atleast three reasons have main role: the support of Almohad caliphs for the closeness of institution of religion and astronomy, the departure of other astronmers from Andulasia and the superiority of jurisprudential thought and jurists in Andulasia
    Keywords: Andulasia, Banī Naṣr, ʿIlm al-Mīqāt, Muwaqqit
  • Seyyed Mahmood Sadat Bidgoli *, Maryam Madani Javid Pages 235-261

    The purpose of the present study is to investigate the modification process of the official Solar Hijri Calendar of Iran in 1925. Before the Constitutional Revolution in Iran, various calendars, such as the Hijri Lunar calendar, were used. Consequently numerous problems, including the implementation of calendars, and there were many differences in the calendars, many problems with the mobility of the AH calendar months in economic transactions. The method of this research is descriptive-analytical and is based on archival documents. Following the appropriate answer to the main question of this research, what were the context, goals, and process of reforming the Solar Hijri Calendar and how it happened? One of the grounds for this reform, the general calculation law was adopted by the National Assembly of the Second National Assembly and was used in the calculations of the Hijri calendar. In other areas the cultural activity of the Kaveh newspaper was very effective. Seyyed Hassan Taqizadeh wrote articles about the necessity of reforming the calendar and using the Solar Hijri Calendar, until the fifth parliamentary term, Taqizadeh, a member of the parliament, proposed the change of names formonths.This idea was approved on 31.March 1925.

    Keywords: calendar, Seyyed Hassan Taghizadeh, Solar Hijri Calendar
  • Mohammadmehdi Taheri *, Donya Masoomikhameneh Pages 263-291
    Urban dwellers, as Islamic literati suggest, delegate the task of protecting themselves to others. In this sense, Delegated Protection is to protect the city and its dwellers by any other agents rather than the protected people themselves. Among the various ways of such delegated protection, the less-known category of Urban Talismans was believed to be responsible for protecting the city from animal and pests, natural disasters and climate-related issued (apotropaic talismans), protecting public resources, human management in means of empathy among people and prevention of certain crimes, and the preservation of public buildings. These Talismans, functioning in an urban scope, which therefore can be called “Urban Talismans”, were made in many forms, though usually in stone: two- and three-dimensional sculptures (sometimes carved on the floor or wall and sometimes built as freestanding monuments); minarets; and square buildings with certain properties.
    Keywords: delegated protection, occult science, Urban Talismans, wondergraphy
  • Akbar Falahi * Pages 293-304
    In 1272 AH/ 1856 AD, during the reign Nāṣir al-Dīn Shāh, Iran employed French counselors to train Iranian troops and introduce modern military knowledge and technology. During three years in Iran, French counselorsk did many activities and efforts to teach the military education as well as producing weapons to the Iranin students. They also wrote or translated some military books. In this article, these actions and results is examined based on historical sources such as books, archival documents and newspapers
    Keywords: Army training, French counselors, Military knowledge, Technologies, Qajar era
  • Reza Kouhkan, Mohammad Joharchi * Pages 305-341
    Alchemy in the modern age, ancient knowledge or heritage pseudo-science, is considered as obscure and full of mystery, whose venerability are based on procedures and guidelines for the emergence of chemistry. Doubtfulness in the originality of alchemy texts, the weaknesses and deficiency in the text-based research, and the prevailing prejudice in the historiography of science, provided less opportunity for the pursuit of the mysteries of alchemy from within it. Meanwhile, Muḥammad ibn Zakarīyya is lucky and preferable in some aspects: (1) Is known as the primitive natural scientist in the Islamic world; (2) The reality of his life and originality of some of his central works on this issue is not questioned; (3) The researchers' perception of these texts are consistent with the contemporary notion of in vitro and inferiority of the chemistry, then he is considered to be a chemist and different from the general alchemist. This essay, with a preliminary overview of the basic concepts of alchemy and its conceptual tradition, especially the two highways to its operational purpose (Tincture and Elixir), reveals the mystery of alchemy upon Rāzī's narration and within all available his alchemy works, focusing on Sir al-ʾAsrār; and finally, criticizes the prevailing beliefs and suggestions
    Keywords: Alchemy, Elixir, Rāzī (Muḥammad ibn Zakarīyyā), Tincture, Transmutation
  • Mohammad Masoumi * Pages 343-364
    The arrival of Darwin's theory in Iran goes back to the Naṣir al-Dīn Shah’s era. Since then, there has been much opposition to Darwin's theory of evolution in Iran. These oppositions, though mostly from followers of religion, are not specific to them and are also found among intellectuals. In this article, while handing out six copies of the Second Pahlavi era in opposition to Darwin's theory of high school teaching by the Society for Social Reforms in Tehran's Section Five, the development of textbooks, according to the content of the documents, In my sixth year I have studied the natural discipline and shown that the disagreements arose from what was in the textbooks
    Keywords: Natural 6th Year Developmental Textbooks, Opposition to the Teaching of Darwin Theory, second Pahlavi, Tehran Society of Social Reforms Section Five