فهرست مطالب

طب سنتی اسلام و ایران - سال دهم شماره 4 (زمستان 1398)
  • سال دهم شماره 4 (زمستان 1398)
  • ویژه نامه زمستان 1398
  • تاریخ انتشار: 1399/03/01
  • تعداد عناوین: 8
|
  • محمدمهدی احمدیان عطاری*، علی اکبر صفری، کوروش کبیر صفحات 1-8

    هم‏زمان با اکتشاف نفت در سال 1287 خورشیدی و حفر اولین چاه نفت در مسجدسلیمان، توجه به نیازهای اجتماعی نظیر مسکن و بهداشت و درمان در اولویت های شرکت نفت ایران و انگلیس قرار گرفت تا بدین‏وسیله در راستای ارتقای بهره وری و کسب منافع حداکثری، زمینه های لازم فراهم گردد. از اقدامات این شرکت، ساخت دواخانه و بیمارستان به عنوان محلی برای ارایه خدمات بهداشتی و درمانی کارکنان (ایرانی - خارجی)، کارگران و خانواده های آنها بود.
    یکی از ویژگی های بیمارستان مسجدسلیمان، سامانه مدون ثبت گواهی فوت آن است. گواهی های فوت در بازه زمانی زمستان 1350 تا بهار سال 1358 از طرف بهداری شرکت نفت در اختیار نویسندگان قرار گرفته است. این پژوهش در نظر دارد با استفاده از داده های ثبت شده در این گواهی ها، گزارش توصیفی آنها از جنبه جنسیت، اشتغال (شاغل- بازنشسته- وابسته) و علل مرگ را ارایه نماید.
    داده های 326 گواهی با استفاده از نرم افزار SPSS مورد بررسی قرار گرفت. از نظر جنسیت، 140 زن (9/42 درصد) و 186 مرد (1/57 درصد) در بازه سنی صفر تا 115 سال و میانگین سنی 55 سال (9 نفر به دلیل عدم ثبت سال ولادت در محاسبه میانگین لحاظ نشد) بودند. از نظر اشتغال، 57 شاغل (5/17 درصد)، 18 بازنشسته (5/5 درصد)، 233 نفر وابسته (5/71 درصد) و 18 نفر سایرین (5/5 درصد) بودند. از نظر سنی، بیشترین فراوانی در گروه 84-65 سال به تعداد 132 نفر (5/40 درصد) و کمترین فراوانی در گروه 24-19 به تعداد 5 نفر (5/1 درصد) بودند. از نظر علت، بیشترین فراوانی ها مربوط به سکته قلبی و مغزی 71 نفر (8/21درصد)، سرطان 58 نفر (8/17 درصد) و عفونت ها و نارسایی قلبی هر کدام 46 نفر (1/14 درصد) و کمترین مقدار مربوط به ایست قلبی 1 نفر (3/0 درصد) و بیماری های مادرزادی 2 نفر (6/0 درصد) بود. از نظر گروه سنی و علت، در گروه های سنی بالای 45 سال مهم ترین علت مرگ ومیر، سکته های مغزی و قلبی بوده است، درحالی که در گروه 44-25 سال سرطان به عنوان مهم ترین علت مرگ می باشد.

    کلیدواژگان: صنعت نفت، مسجدسلیمان، بیمارستان، بهداشت، درمان، مرگ ومیر
  • فرشید خدادادیان* صفحات 9-16

    حضور صنعت نفت در جنوب غرب ایران باعث گردید ساکنان این خطه و کسانی که به مرور و از نقاط مختلف ایران و برای کار در کمپانی نفت، خود را به آنجا رسانده و در کنار ساکنان محلی بافت اجتماعی جدیدی را در شرکت-شهرهای صنعت نفت ایجاد کرده بودند، بسیار پیش تر از سایر هموطنان خود با مظاهر مدرنیزاسیون و ساختارهای شهری نوین آشنا شده و تجربه استفاده از این امکانات شهری را بیابند. از جمله این تاسیسات و امکانات، مراکز درمانی بودند که بسیاری از ساکنان محلی چون مشابه آن را ندیده و نشناخته بودند، از همان آغاز با عنوان «هاسپیتال» از آن یاد می کردند. سابقه ایجاد نخستین بیمارستان در مناطق نفت خیز ایران به حضور پزشک انگلیسی همراه با گروه نخستین کاوشگران نفت به نام یانگ باز می گردد. این پزشک انگلیسی علاوه بر وظیفه پزشکی، در قبال گروه حفاران و ارایه خدمات پزشکی و درمانی به اقوام و طوایف محلی (به منظور کسب محبوبیت برای کمپانی بین ایشان)، وظایف امنیتی نیز برای بریتانیا بر عهده داشت. یکی از شاخص ترین چهره های ماندگار و ستودنی صنعت نفت ایران در این زمینه، زنده یاد علی نهاوندی، چشم پزشک خدوم و طبیب عاشقی است که معرفی تلاش ها و بیان خدمات وی در طول حضور نزدیک به نیم قرن در مناطق نفت خیز جنوب و مشخصا «مسجدسلیمان» محتوای این مقاله را به خود اختصاص می دهد.
    نهاوندی تا جشن تولد هشتاد و چهار سالگی خود در خدمت پیمانی هاسپیتال نفت ماند و در تمام این نیم قرن حضور خود در صنعت نفت، جز عشق و خدمت به مردم اندیشه و کرداری نداشت. خدماتی که پرداختن به برخی از آنها به استناد مصاحبه حضوری نگارنده با ایشان در زمان حیات و همچنین ساکنان مسجدسلیمان و همکاران و همچنین اوراق موجود در پرونده پرسنلی نهاوندی (که دسترسی بدان ها به لطف شایسته تقدیر مرکز اسناد و موزه های صنعت نفت میسر گردیده) از منابع این مقاله به‏ شمار می آیند.

    کلیدواژگان: بیمارستان، صنعت نفت، مسجدسلیمان، بهداشت و درمان، آبادان، علی نهاوندی
  • مریم درویشیان* صفحات 17-28
    توسعه و گسترش دامنه عملیات اکتشاف و پالایش نفت و افزایش شمار کارگران و مهاجران در شهرهای نوین مسجدسلیمان و آبادان سبب شد تا بهداشت و درمان از سال نخست پیدایش صنعت نفت مورد توجه قرار گیرد. در آبادان، مرکز نوبنیاد درمانی سرپایی (O.P.D) و پس از آن بیمارستان نفت که به بیمارستان شماره 2 معروف شد، در ابتدا با کادر پزشکی و درمانی بیگانه (انگلیسی و هندی) اداره می شد، اما روند بومی سازی امری ناگزیر بود. برای همین منظور «آموزشگاه پرستاری شرکت نفت انگلیس و ایران» در سال 1320 خورشیدی تاسیس شد که پس از ملی شدن نفت و ارتقای آن به سطح بالاتر آموزشی، به «آموزشگاه عالی پرستاری شرکت ملی نفت ایران» تغییر نام داد. این آموزشگاه، خاستگاه تربیت پرستار و بهیار برای فعالیت در بیمارستان نفت آبادان، طب صنعتی پالایشگاه، درمانگاه های حوزه بهداشت و درمان مناطق نفت خیز و دیگر مراکز مورد نیاز بود. در آموزشگاه عالی پرستاری آبادان، موارد نوشتاری و چاپی مختلفی به عنوان متون درسی استفاده می شد که بسیاری از آنها در قالب کتابچه بودند. یکی از آن موارد، کتابچه ای است که در کتابخانه بیمارستان نفت آبادان نگهداری می شود.
    در این نوشتار با نیم نگاهی بر پیشینه و سال شمار آموزش پرستاری در آبادان و مناطق نفت خیز، سند نویافته از آموزشگاه عالی پرستاری آبادان را تشریح و در پایان، متن کامل آن را بازخوانی می کنیم.
    کلیدواژگان: صنعت نفت، بهداشت، درمان، آبادان، آموزش پرستاری
  • فرید قاسملو* صفحات 29-36
    پرداختن به تاریخ بهداشت و درمان صنعت نفت ایران، رویکرد به کهن ترین سامانه بهداشتی- درمانی کشور ایران به‎شمار می رود. برای آگاهی از این تاریخچه لازم است از بعدهای گوناگون به طراحی و تکامل این سامانه پرداخته شود که یکی از این بعدها، بررسی زندگینامه ای است. بر این اساس، در مقاله پیش رو با رویکرد زندگینامه ای، زندگی دانشجویی و نقش موریس یانگ، از نخستین پزشکان شرکت نفت ایران- انگلیس که چند سالی در ایران ساکن بود، بررسی می شود.
    این مقاله می کوشد بخشی از جای خالی مطالعات زندگینامه ای پیرامون نخستین کوشندگان ساخت سامانه بهداشت و درمان در ایران را پر کند. این مطالعه نشان می دهد دانش پزشکی فارغ از جایگاه خود به عنوان یک دانش، چه پایگاه اجتماعی عمیقی نزد مردم ایران قرن نوزدهم داشته که بر اساس آن، یک پزشک «فرنگی» تا اعماق جامعه ایرانی ورود کرده است و همچنین اینکه تاریخ پزشکی ایران به‎عنوان دانشی میان رشته ای باید به شکل جدی تری در ایران مورد توجه قرار گیرد.
    کلیدواژگان: صنعت نفت، ایران، بهداشت، درمان، موریس یانگ، تاریخ پزشکی
  • سکینه کاشانی*، علی بحرانی پور صفحات 37-46
    در طول تاریخ بیماری های مسری در ایران تلفات بسیاری داشته است. فقدان یا کمبود امکانات پزشکی و درمانی در همه گیری این بیماری ها تاثیر گذار بوده است. موقعیت جغرافیایی ایران و سرحدات پرتردد، خصوصا در مرزهای آبی، امکان انتقال این بیماری ها را بیش از پیش می کرد. در دوره قاجار به کوشش پزشکان اروپایی، نخستین تشکیلات صحی در ایران شکل گرفت و قرنطینه در مرزها به عنوان راه حل اساسی برای مقابله با بیمارهای مسری مورد توجه قرار گرفت. هم زمان در مناظق نفت خیز جنوب، شرکت نفت ایران و انگلیس به عنوان مسیول ایجاد حفظ و نظارت بر بهداشت عمومی و نیز مقابله با بیماری های مسری در منطقه شناخته می شد. مناطق نفت خیز همچون دیگر مناطق از ورود و شیوع بیماری ها در امان نبود و شرکت نفت ایران و انگلیس ناچار از ارایه خدمات پزشکی در محدوده عملیاتی خود بود. از جمله این اقدامات، ایجاد نخستین بیمارستان در منطقه و خدمات بهداشتی و درمانی در این حوزه بود. این نوشتار با تاکید بر وبا و طاعون به عنوان بیماری های مسری فراگیر در دوره موردنظر به بررسی وضعیت بهداشتی و پزشکی در سال های آغازین عملیات اکتشاف نفت می پردازد.
    کلیدواژگان: صنعت نفت، بیماری های واگیردار، بهداشت، موریس یانگ، درمان، ایران، وبا، طاعون
  • شادی معرفتی* صفحات 47-57
    از دیرباز بسیاری از بیماری های واگیردار، از جمله طاعون، وبا، تیفوس، تیفویید و سل، کابوس ایرانیان بوده است؛ کابوسی که هر چند سال یک بار، جان بسیاری از مردان و زنان این سرزمین را می گرفت. مالاریا، بختک مردم جنوب بود. گرمای خوزستان، شرجی جنوب، آلودگی آب و نبود امکانات بهداشتی، مزید بر علت بود تا این بیماری ها در خوزستان تلفات بیشتری بگیرد. وقتی شرکت نفت انگلیس و ایران به استخدام کارگران پرداخت، شیوع هر بیماری، ضربه ای بر پیکر این صنعت نوپا بود. از همین رو، بهداشت و درمان در صنعت نفت، قدمتی به عمر اکتشاف نفت در ایران دارد و از همان ابتدا، بخشی از هزینه ها به پیشگیری و مبارزه با بیماری های واگیردار اختصاص یافت و یکی از نخستین اقدامات پیشگیرانه، ایجاد قرنطینه در بنادر برای ممانعت از ورود کارگران بیمار بود.
    شرکت نفت برای مبارزه با شیوع بیماری ها، به اقداماتی از قبیل مایه کوبی عمومی، قرنطینه سازی، تخریب خانه های آلوده، از بین بردن موش ‎ها و سگ ها، بازرسی مواد غذایی و کشتارگاه ها، تخریب خانه های آلوده و سم پاشی با د.د.ت و حشره زدایی دست زد. علاوه بر این، برای پیشگیری نیز به اصلاحات شهری، ارتقای بهداشت محیط و رسیدگی به وضعیت بهداشتی درمانی شهرها پرداخت. از جمله اقدامات پیشگیرانه می توان به احداث فاضلاب، آب لوله کشی، جمع آوری و سوزاندن پس ماند خانه ها، ساخت حمام های عمومی و تمیز کردن جوی های شهری اشاره کرد.
    اگرچه شرکت نفت از همان ابتدا، بهداشت و درمان را در اولویت خود قرار داد، اما به نظر می رسد اولویت شرکت بیشتر حفظ سلامت کارکنان انگلیسی شرکت بود تا توسعه بهداشت مناطق جنوب و این بیشتر به‎صورت یک لطف جلوه گر بود تا وظیفه. اما با گذر زمان و افزایش آگاهی عمومی و به خصوص پس از عقد قرارداد 1933، توسعه بهداشت مناطق نفت خیز به یکی از وظایف شرکت نفت تبدیل شد. مسیله اصلی در این مقاله بررسی رویکرد شرکت نفت به مسیله بهداشت و درمان عمومی در مناطق نفت خیز جنوب است و پرسش اینجاست که در فاصله اکتشاف نفت در سال 1285 تا ملی شدن صنعت نفت در سال 1329، آیا با افزایش نظارت حکومت مرکزی و بالا رفتن سطح آگاهی عمومی مردم، رویکرد شرکت در قبال مسیله بهداشت تغییر کرده است؟
    کلیدواژگان: بهداشت و درمان، صنعت نفت ایران، بیماری های واگیردار، وبا، طاعون
  • علی یزدی نژاد* صفحات 61-66

    سامانه بهداشت و درمان شرکت نفت ایران که جوانه‏های آن حدود یک‏صد و ده سال پیش در مناطق نفت‏خیر جنوب ایران زده شد، نخستین سامانه ملی بهداشت و درمان کشور به‏شمار می‏آید، بسیار کهن‏تر از سامانه وزارتی بهداری (بهداشت، درمان و آموزش پزشکی کنونی). این سامانه در ابتدا برای محافظت از کارمندان و کارگران مناطق نفت‏خیز جنوب ایران پایه‏گذاری شد و به مرور زمان همراه با رشد صنعت نفت ایران بالید و بزرگ شد و در مواردی بنیان‏گذار بخش‏هایی از بهداشت و درمان کشور نیز شد. در فاصله یک قرن، این سامانه از تاسیس چند بیمارستان و درمانگاه محلی، به یکی از مهم‏ترین ارکان بهداشت و درمان کل کشور تبدیل شده است. بر این اساس، تردیدی نیست که مطالعه در بهداشت و درمان ایران در دوران معاصر خود بدون مطالعه درباره سامانه بهداشت و درمان صنعت نفت کامل نخواهد بود.

    کلیدواژگان: صنعت نفت، ایران، بهداشت، درمان
|
  • Mohammadmahdi Ahmadian Attari*, Aliakbar Safari, Korosh Kabir Pages 1-8

    Along with oil exploration in 1909 and drilling of the first oil well in the Masjid Suleiman, social needs such as housing and health care were prioritized by the British-Iran Oil Company to provide the necessary facilities to improve productivity and maximize profits. Among the company's actions was the construction of a pharmacy and a hospital as a place to provide health services to its (Iranian/foreigner) employees, workers and their families.
    One of the features of Masjid Suleiman Hospital is its integrated death certificate system. The Oil Company has provided certificates of death to the authors from the winter of 1971 to spring 1979. This study intends to provide a descriptive report on the sex, employment (employed/retired/dependent) and causes of death using the data recorded in these certificates.
    The data of 326 certificates were analyzed using SPSS software. In terms of gender, 140 women (42.9%) and 186 men (57.1%) were between 0 to 115 years old and the average age was 55 years (9 persons were not included in the calculation due to lack of recording date of birth). In terms of employment, 57 persons (17.5%) were employed, 18 were retired (5.5%), 233 were dependent (71.5%), and 18 were the others except these (5.5%). In terms of age, 132 (40.5%) people in the age group of 65-84 had the highest frequency and 5 (1.5%) people in the age group of 19-24 had the lowest frequency. In terms of cause of death, the highest rate allocated to heart attack (myocardial infarction) and stroke with 71 persons (21.8%), cancer 58 persons (17.8%), infections and heart failure 46 persons (14.1%), and the lowest rate related to cardiac arrest with 1 person (0.3%) and congenital diseases with 2 persons (0.6%). In terms of age and cause, the most common cause of death in the age group of over 45 years is stroke and heart attack (myocardial infarction), whereas in the age group of 25-44 years, cancer is the leading cause of death.

    Keywords: Oil Industry, Masjid Suleiman, Hospital, Healthcare, Treatment, Mortality
  • Farshid Khodadadian* Pages 9-16

    The presence of the oil industry in the southwest of Iran caused the residents of this area and those who came from different parts of Iran to work in oil company develop a new social context in the Oil company townships and become acquainted with the modernization and modern urban manifestations much earlier than their other compatriots, and discover the experience of using these urban amenities. Among these facilities were medical centers that many local residents had not seen before anything like it and hence it was called "Hospital" from the very beginning. The history of establishing the first hospital in oil-rich regions of Iran goes back to the presence of a British physician named Yang who accompanied the first group of oil explorers. The British physician beside practicing medicine for Drilling groups and providing medical care and treatment services to local tribes and communities (in order to make Company popular among them), had also dealt with security duties for the UK. One of the most prominent figures of Iran's petroleum industry is the late Ali Nahavandi, a loving ophthalmologist and practitioner, which introducing his efforts and stating his services during his presence  for nearly half a century in the oil-rich regions of the South, specifically Masjid Suleiman, is the content of this article.
    Nahavandi served at the Petroleum Hospital until his 84th birthday celebration and during this half-century service, he had no purpose of working in the petroleum industry except to love and serve the people. Services that addressing some of them, based on the author's in-person interview with him during his lifetime, residents of Masjid Suleiman and his colleagues, as well as records in the Nahavandi personnel file (accessed through the Petroleum museum and documents sincere cooperation) are some sources of this article.

    Keywords: Hospital, Oil Industry, Masjid Suleiman, Healthcare, Treatment, Abadan, Ali Nahavandi
  • Maryam Darvishian* Pages 17-28
    Developing and expanding the scope of oil exploration and refining operations, and increasing number of workers and migrants in the new cities of Masjed-Sulayman and Abadan, caused healthcare to be considered attentively since the first year of the emergence of the oil industry.
    In Abadan, the Outpatient Clinical Center (O.P.D) and then the oil hospital, known as Hospital No. 2, initially operated with foreign medical and administrative staffs (English and Hindi), but the process of localization was inevitable.
    For this purpose, the School of Nursing of the British-Iran Oil Company was established in 1921, and was renamed to the School (institute) of Nursing of the National Iranian Oil Company after upgrading to a higher educational level and nationalization of the oil industry.
    The institute was a center for training Nurses and Practical Nurses (care assistant) for working in Abadan Oil Hospital, refinery industrial medicine, health clinics in oil and gas fields and other centers.
    In Abadan Nursing School, various text and printed materials were used as textbooks, many of which were in the form of a booklet. One of these cases is a booklet held in the library of Abadan Oil Hospital.
    In this essay, with a brief look at the history and timeline of nursing education in Abadan and oil-rich regions, we present a new document from Abadan Nursing School and reread the full text in the end.
    Keywords: Oil Industry, Healthcare, Treatment, Abadan, Nursing Education
  • Farid Ghassemlou* Pages 29-36
    Addressing the history of healthcare and treatment of Iran's oil industry, is dealing with the oldest healthcare system in Iran. In order to address this history, it is necessary to consider the design and evolution of the system from various perspectives, one of which will be a biographical review. Accordingly, in the present article, with a biographical approach, we have dealt with student life and the role of Morris Yang, one of the first physicians of the Iranian-British oil company, who lived in Iran for several years.
    This article tries to fill in some of the shortcomings in biographical studies about the first practitioners of the healthcare system in Iran. This study shows that medical knowledge, regardless of its scientific position, has had a profound social base among Iranian people in nineteenth-century, according to which a "foreign" physician has deeply entered into the Iranian community. This study shows that history of medicine in Iran, as an interdisciplinary knowledge should be deliberated more seriously in Iran.
    Keywords: Oil Industry, Iran, Healthcare, Treatment, Yang, Morris, History of Medicine
  • Sakine Kashani*, Ali Bohranipoor Pages 37-46
    Over the course of history, contagious diseases have caused many fatalities in Iran. The lack or shortage of medical and treatment facilities have contributed to the prevalence and epidemic of these diseases. The geographical location of Iran and the busy borderlines, especially at Maritime boundaries, transmitted these diseases more than ever. During the Qajar period, the efforts of European physicians formed the first healthcare facilities in Iran, and quarantine on the borders was considered as a major solution to dealing with contagious diseases. At the same time, in the oil-rich regions of south, the Iran-British oil company was recognized as responsible for the establishment, maintenance and monitoring of public health and the fight against contagious diseases in the region. Oilfield regions, like other areas, were not safe from the incidence and outbreaks of diseases, and the Iran-British oil company was forced to provide medical services in its operational areas. Among these were the establishment of the first hospital in the region and providing health services in this field. This paper focuses on cholera and plague as infectious diseases in the mentioned period, examining the health and medical status of the early years of the oil exploration operations.
    Keywords: Oil Industry, Contagious Diseases, Healthcare, Yang, Morris, Treatment, Iran, Cholera, Plague
  • Shadi Marefati* Pages 47-57
    The plague, cholera, typhus, typhoid, tuberculosis and many other contagious diseases have been the nightmare of the Iranians, a nightmare that has claimed the lives of many men and women every few years and malaria has been an incubus of southern people. Khuzestan heat, southern humidity, water pollution and lack of sanitation facilities were causing these diseases to increase death toll in Khuzestan. When the British-Iranian oil company started to hire workers, the spread of each single disease was a blow to the fledgling industry. Therefore, healthcare in the petroleum industry is as old as oil exploration in Iran, and from the outset, part of the cost was devoted to the prevention and control of contagious diseases and one of the first preventative measures was to quarantine ports to prevent the entry of sick workers.
    Although the oil company has prioritized healthcare from the outset, it seems the company's priority has been more to protect the health of its British staff than to promote the health in the southern regions, and more so as a charity rather than a duty. However, through time, the rise of public awareness, and especially after the 1933 agreement, the development of the health of oilfields became one of the responsibilities of the Oil Company. The main issue in this paper is to examine the approach of the Oil Company to the issue of public health in the southern oil-rich regions. The question is whether the approach of the Oil Company to the issue of health has changed between the oil exploration in 1285 until the nationalization of the oil industry in 1329 with the increase of central government supervision and raise of public awareness or not.
    Keywords: Healthcare, Treatment, Oil Industry of Iran, Contagious Diseases, Cholera, Plague
  • Ali Yazdi Nejad* Pages 61-66

    Considering 1908 the base for oil exploration, it can be asserted that with the presence of Dr. Yang, the Petroleum Health Organization was formed about one hundred and ten years ago and the enormous bases on which it was founded still stand firm after a century. Petroleum (Oil) Health has many features that can be introduced as an efficient and effective model in the country and used as a pilot study by the Ministry of Health and Medical Education and other health organizations in the country. A review of the history of Petroleum (Oil) Health and treatment shows that despite the many vicissitudes in the status of the organization, what has been evident all these years is the systematic and inclusive view of the founders of this ancient organization to man and his pains. They viewed health as a whole, a vision that did not conceive of maintaining the health of the oil industry's employees apart from the health of other people that lived next to them and the health of the city in which they were residents. Plans that have been formulated and implemented at the time seem surprising: attention to water hygiene and providing safe drinking water, malaria eradication programs, localized plan to fight tuberculosis, monitoring food hygiene in industrial cities and operating areas , engaging in disease prevention programs (including vaccination, screening), and not neglecting to educate clients and insured people on comprehensive and rigorous programs in the field of industrial medicine and occupational health, Recruiting the most efficient educated medical personnel from universities inside and outside the country, Providing training courses for physicians and other health care workers at home and abroad, convene annual scientific congresses in the field of petroleum medicine and health based on information obtained from industry personnel’s health indicators and their compliance with the latest medical developments in the world and finally providing services to residents of industrial cities not employed in the oil industry.

    Keywords: Oil Industry, Iran, Healthcare, Treatment