فهرست مطالب

علوم اجتماعی - پیاپی 86 (پاییز 1398)
  • پیاپی 86 (پاییز 1398)
  • تاریخ انتشار: 1399/04/09
  • تعداد عناوین: 7
|
  • داود پرچمی*، فاطمه درخشان صفحات 1-40

    ایران در اقتصادفرهنگ با مسیله توسعه نیافتگی مواجه و فاصله زیادی با کشورهای توسعه یافته، رشدیافته و حتی کشورهای مشابه خود دارد. اقتصادفرهنگ با حاکم شدن نظم بر اجزای خرده نظام های اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و روابط آن ها با هم و در نتیجه رشد کمی، کیفی و تنوع در فرایند تولید، توزیع و مصرف کالا و خدمات فرهنگی توسعه می یابد. در این مقاله توسعه یافتگی اقتصادفرهنگ و رابطه آن با نظم در جامعه با روش تطبیقی بین 10 کشور اول پیشرفته و 10 کشور اول رشدیافته در اقتصادفرهنگ و ایران بررسی شده است. نتایج بیانگر آن است که هرچه نظم در جامعه بیشتر بوده، توسعه اقتصاد فرهنگ نیز بیشتر شده است. همبستگی بین نظم در جامعه و توسعه اقتصادفرهنگ 0.72 r = بوده و 0.52 از تغییرات اقتصادفرهنگ به وسیله نظم در جامعه تبیین شده است. در تبیین هم زمان تغییرات اقتصادفرهنگ، سرمایه اقتصادی و فرهنگی بیشترین توان تبیین را داشته اند. روش بازه احتمال وقوع نشان داد ایران درصورتی که نرخ رشد خود را در سرمایه اقتصادی 1.32، در سرمایه فرهنگی 0.50، در سرمایه اجتماعی 0.20 و در سرمایه سیاسی به 1.13 برساند در سال 2030 میلادی و 1410 شمسی در اقتصادفرهنگ به توسعه ای همانند کشورهای پیشرفته می رسد.

    کلیدواژگان: توسعه، نظم، اقتصادفرهنگ، سرمایه اقتصادی، سرمایه فرهنگی، سرمایه اجتماعی، سرمایه سیاسی
  • محمد رسولی*، نعمت الله فاضلی صفحات 41-77

    در این مقاله، تحول در الگوهای حافظه ایرانیان (با تاکید بر تجربه دیداری شان) تبیین و نقش مناسبات قدرت در آن تحلیل خواهد شد. بدین منظور از انواع تکنولوژی های حافظه ای (شفاهی، سواد (چاپ) و دیجیتالی (الکترونیک)) و تاثیر آن در به وجود آمدن اکولوژی های حافظه ای در دوره های مختلف (پیشامعاصر، معاصر و امروزی) سخن به میان خواهد آمد. سپس، با تکیه بر رویکرد و روش "تحلیل فرهنگی"، نقش مناسبات قدرت در تولید، انباشت و انتقال حافظه های دینی (یا اطلاعات، دانش ها و مناسک دینی) ایرانیان تحلیل می گردد. نشان داده خواهد شد با گذار به دوران معاصر قدرت عاملیت و بازیگری ایرانیان در حافظه های دینی شان از عامه مردم به نفع نخبگان و دولت تغییر پیدا می کند. درواقع، استدلال این است که در دوران معاصر قدرت تولید و بازتولید ایرانیان درزمینه بازتعریف جایگاه دین در حافظه شان کاهش یافته و در عوض نقش ساختارهای معاصر (همچون سواد)_از خلال تولید حافظه های کلان نخبه گرایانه و نیز دولت- افزایش یافته است. باوجوداین، همان طور که اشاره خواهد شد با ظهور تکنولوژی های حافظه ای دیجیتال (الکترونیک) در تولید، ذخیره و انتقال دانش ها و حافظه های دینی به نظر می رسد اکولوژی حافظه ای ایرانیان یک بار دیگر دگرگون شده و ازاین رو، کلان حافظه ها (ی دینی) جای خود را به حافظه های متکثر می دهند و نقش قدرت عامه ایرانیان در حافظه دینی شان در حال احیا شدن است.

    کلیدواژگان: حافظه دینی ایرانیان، اکولوژی های حافظه ای، تحلیل فرهنگی، نبرد حافظه ها، سیاست حافظه، ضدحافظه ها، حافظه های متکثر
  • فرشاد مومنی، اسماعیل عالی زاد، وحید میره بیگی* صفحات 79-121

    سال هاست که پژوهشگران، مشکلات توسعه ای کشورهای برخوردار از منابع طبیعی همچون نفت را به همین برخورداری آن ها نسبت می دهند. پژوهش های پرشمار این حوزه، بیشتر بر نظریه دولت رانتیر و بلای منابع متکی بوده اند. امروزه با پیشرفت پژوهش های تجربی و انتقادات نظری، در کاستی های نظریات کلاسیک این حوزه، کمتر تردیدی وجود دارد و پژوهش های متاخر نیز تلاش هایی برای تعدیل افراط وتفریط های نظریات کلاسیک رانتیریسم بوده اند که معمولا دامنه ای محدود از پیامدهای مطرح شده برای رانتیریسم را بررسی کرده و به شکل یک نظریه ی مفصل و منسجم در نیامده اند، یا یک ایده آل تایپ مناسب از دولت رانتیر برای بررسی های تاریخی ارایه نکرده اند. متن حاضر کوشیده است تا ضمن مرور رویکرد رانتیریسم و مرور برخی از مهم ترین پژوهش های انجام شده که اصلاحاتی در نظریات کلاسیک رانتیریسم انجام داده اند و دریچه هایی برای بازنگری گشوده اند، به معرفی رویکرد نهادگرایانه ی داگلاس نورث به عنوان یک چارچوب مفهومی مکمل بپردازد. بدین منظور، نقاط قوت و کاستی هر دو رویکرد نورث و رانتیریسم تحلیل و در راستای تلفیق آن ها تلاش شده است. نهایتا چارچوب مفهومی جایگزینی به نام «نظم دسترسی محدود رانتیر» معرفی شده است که اگرچه در هردو رویکرد ریشه دارد اما با افزودن چند نکته تا حدودی از این دو فراتر می رود و بینش های تازه ای برای مطالعه ی دولت های رانتیر به دست می دهد.

    کلیدواژگان: رانتیریسم، دولت رانتیر، رانت، نورث، نهادگرایی، بلای منابع، بیماری هلندی
  • احسان رحمانی خلیلی*، سید میلاد صفویان صفحات 123-156

    خشونت طرفداران و هواداران فوتبال که هولیگانیسم (اوباشیگری) نام دارد، به اندازه ای جدی و رایج است که برای جامعه نیز معضلاتی حاد به دنبال دارد. بر این اساس سوال اصلی پژوهش حاضر این است که: چه عواملی بر هولیگانیسم در بین تماشاگران فوتبال موثر است و به چه میزان؟ و از چه مسیری؟ رویکرد پژوهش حاضر اثبات گرایی و روش تحقیق از نوع توصیفی - تبیینی است که در آذر ماه سال 97 پس از بررسی اعتبار و قابلیت اطمینان جمع آوری داده ها از طریق پرسشنامه انجام شده است. جامعه آماری تماشاگران فوتبال شهر تهران می باشند که درنهایت با استفاده از فرمول کوکران تعداد 422 نفر با تلفیق نمونه گیری طبقه بندی نامتناسب و تصادفی ساده بررسی شده اند.  طبق یافته های پژوهش حاضر محیط پیرامون، هیجانات کاذب، امکانات رفاهی و شخصیت برون‎گرا بر هولیگانیسم موثر می باشند. دو متغیر محیط پیرامون و هیجانات کاذب تماشاگران فوتبال به طور مستقیم بر هولیگانیسم موثر است که این تاثیر مثبت و مستقیم است و متغیرهای امکانات رفاهی و شخصیت برون‏گرا به شکل غیرمستقیم بر متغیر وابسته اثر می‏گذارند. متغیر هیجانات کاذب علاوه بر تاثیر مستقیم به شکل غیرمستقیم، از طریق تاثیرگذاری بر محیط پیرامون نیز بر هولیگانیسم تاثیر می‏گذارد.

    کلیدواژگان: جامعه شناسی ورزش، فوتبال، تماشاگران، هولیگانیسم
  • جمال محمدی*، صائب اداک صفحات 157-184

    پژوهش حاضر می کوشد با تاکید بر مفصل بندی ای دیالکتیکی از سویه های اجتماعی، تاریخی و فضایی برساخت حاشیه نشینان به مطالعه تجربه رنج اجتماعی در میان ساکنان یکی از بزرگ ترین محلات حاشیه ای شهر سنندج (نایسر) بپردازد. بنیان مفهومی نظری کار برای نزدیک شدن به میدان مطالعه و تحلیل تجربی آن نوعی پرداخت انتقادی تاریخی به فضا و پیونددادن فضا به زیست بوم اجتماعی است. این مطالعه تجربی، در بعد روش شناختی، بر روش شناسی کیفی و مشخصا بر اتنوگرافی انتقادی تکیه کرده است. نتایج تحقیق نشان می دهد که «دلزدگی از محله»، «رهاشدگی»، «بی اعتمادی» و «احساس استیصال در تغییر وضعیت» ازجمله مضامین مرتبط با رنج اجتماعی در میدان مطالعه است. همچنین «شیوه تصاحب املاک»، «عملکرد سازمان های خدماتی شهری» و «ناتوانی خود حاشیه نشیان نایسر» محوری ترین عوامل مرتبط با سلسله مراتب سلطه است که تداوم وضعیت را موجب می شوند. از یافته های تحقیق می توان این گونه استنتاج کرد که ساکنان این محله حاشیه ای پتانسیل آن را دارند که در چارچوب آموزه «حق به شهر» ظرفیت ها و توان های بالقوه خود را شکوفا سازند و در جهت بازپس گیری شهر از سلب مالکیت کنندگان گام بردارند. به بیان دیگر، توان آن را دارند که به سمت بازپس گیری فضای اجتماعی زندگی شان از منطق سرمایه و سلطه ارگان های دولتی حرکت کنند و موجبات مدیریت همگانی محله را برای خود فراهم سازند.

    کلیدواژگان: تولید فضا، رنج اجتماعی، اتنوگرافی انتقادی، فضای بازنمایی، حق به شهر، حاشیه نشینی، نایسر
  • عسل عصری ملکی*، محمود عزیزی، کاظم شهبازی صفحات 186-219
    مقاله ی پیش رو به منظور تحلیل جامعه شناختی سه گونه از نمایش های شادی آور زنانه در دوران حکومت قاجار انجام شد. گونه های مذکور شامل: نمایش های انتقادی و سنتی، نمایش های انتقادی-اجتماعی (مردان هوسران) و نمایش های اجتماعی (نبودن امنیت اقتصادی) بود. دو یا سه مورد از نمایش های هر گروه، معرفی و ارزیابی شدند. یکی از طرق واکاوی نمایش های شادی آور زنانه بهره گیری از مفاهیم جامعه شناسی بود، از این رو به منظور بازنمایی جایگاه اجتماعی زنان در جامعه ای مردمحور با بهره گیری از مفهوم سلطه ی مردانه ی پیر بوردیو به تحلیل موضوع حاضر پرداخته شد.مقاله ی حاضر از نوع مقالات توصیفی-تحلیلی است و اطلاعات ضروری تحقیق با استفاده از شیوه ی کتابخانه ای گردآوری شد. با استناد بر اطلاعات به دست آمده، زنان به منظور رهایی از زیر بار فشارهایی که از سوی جامعه بر آنان تحمیل می شد، به راه های گوناگونی متوسل شدند؛ یکی از این راه ها اجرای نمایش هایی با محوریت زنان، به جهت بازنمایی مسایل و معضلات آن ها بود؛ نمایش عقده های فروخورده ای که در اثر تعصبات جامعه ای مردسالار، به وجود آمده بودند. نتیجه حاکی از آن بود که واکاوی نمایش های زنانه، یکی از راه های موثر در ریشه یابی تاثیرات چیرگی مردان بر زنان است.
    کلیدواژگان: سلطه ی مردانه، کارکردها، اشکال و معانی، نمایش های شادی آور زنانه قاجار
  • مریم مختاری*، فرشید رحیمی، جلیل کریمی، کمال خالق پناه صفحات 221-253

    پژوهش حاضر تاریخ نهاد آموزش را نه از منظر پیشرفت که میل به هدایت جامعه به سوی سعادت عمومی دارد، بلکه از منظر انتقادی به مثابه نهادی یکدست ساز موردبررسی قرار می دهد بنابراین یافته های این پژوهش درصدد پاسخ به این پرسش خواهد بود که آموزش چگونه در وضعیتی متکثر، سوژه ملی را برساخت؛ چارچوب مفهومی پژوهش برآمده از مباحث اندرسون در رابطه با خلق تصویر ملت به میانجی آموزش وپرورش در سطح ذهنی و استفاده از مفهوم حکومتندی به منظور توضیح سازوکارهای انضباطی در سطح مادی است همچنین از روش تبارشناسی فوکو برای بازنمایی این مقطع تاریخی استفاده شده است. با تکیه بر تبارشناسی در این پژوهش، ابتدا شرایط گذار از آموزش مکتب خانه ای به آموزش مدرن براثر دو رخداد جنگ و بیماری در بستر ارتباط با غرب توضیحاتی ارایه شده است که منجر به صورت بندی کردارها و گزاره هایی حول گفتمان ترقی شد و تربیت ملت را به سطح رویت پذیری برکشاند و سپس به شرایط برآمدن گفتمان ناسیونالیسم اقتدارطلب در اواخر دوره قاجار پرداخته شده است؛ گفتمان فوق با برجسته کردن ترس از فروپاشی، زمینه های رسوخ در ابژه های قدرت را فراهم ساخت و این فرایند در نظام آموزشی ذیل یکدست سازی اذهان با محوریت کتاب های درسی و یکدست سازی بدن ها با تاکید بر مکانسیم های انضباطی به انجام رسید.

    کلیدواژگان: جوامع تصوری، تبارشناسی، گفتمان، ناسیونالیسم اقتدارطلب، دوره پهلوی
|
  • Davood Parchami *, Fatemeh Derakhshan Pages 1-40

    Iran is facing a problem of underdevelopment with regards to the Economics of Culture (EC) and is far from developing, developed, and even similar countries in this regard. EC develops with maintained order on the components of the economic, cultural, social and political subsystems and their relations with each other and as a result of quantitative and qualitative growth and diversity in the process of production, distribution and consumption of goods and cultural services. In the present article, development of EC and its relations with order in society have been studied through a comparative method between the top 10 advanced countries and the top 10 developed countries in EC and Iran. The results indicate that the more order in society, the more the increase of in said society. The correlation between order in society and the development of EC was r = 0.72, and 0.52 of the changes of EC is explained by order in society. In simultaneous explanation, changes of EC, and economic and cultural capital have the greatest potential for explanation. The Probability Interval Method showed that if Iran reaches a growth rate of 1.84 in economic capital, 4 in cultural capital, 1.6 in social capital and 1.64 in political capital,  it will reach an  EC in 2030 similar to that of advanced countries.

    Keywords: Development, Social Order, Economics of culture, economic capital, cultural capital, Social Capital, Political Capital
  • Mohammad Rasouli *, Nematollah Fazeli Pages 41-77

    In the present paper, the transformations in Iranians’ memory (with an emphasis on their religiosity) is explained and the role of power relations is analyzed. For this purpose, three types of memory technologies (oral, literacy (print) and digital (electronic)) and their impacts on the formation of memory ecologies in different periods (pre-modern, modern, and the present) will be discussed. Then, the role of power relations in the production, accumulation, and transition of Iranian religious memory (or religious information, knowledge and rituals) is analyzed, based on the approach and method of "cultural analysis". It will be shown that with the transition to the modern era, the power of agency and role of Iranians in their religious memory shifted from the public toward the benefits of the intellectuals and the state. In fact, the argument is that in the modern era, the power of Iranians' memory production and reproduction in terms of redefining the position of religion declined, and instead the role of modern structures (such as literacy)— through the production of intellectuals’ meta-memories as well as the state—increased. However, as will be mentioned, with the advent of digital (or electronic) memory technologies in the production, accumulation, and transition of religious knowledge as well as memory, the Iranians’ memory ecology has been transformed once again, and thereby, the (religious) meta-memories are being replaced by the plural memories and the role of Iranian public agency in their religious memory is being restored.

    Keywords: Iranian Religious Memory, Memory Ecologies, Cultural Analysis, Memory Wars, memory politics, Counter-memories, Plural Memories
  • Farshad Momeni, Ismail Aalizad, Vahid Mirebeigi * Pages 79-121

    For years researchers have associated the developmental problems of countries possessing natural resources like oil with the very fact of the possession of such resources. The numerous studies of this field have mostly focused on the theories of the Rentier State and the Resource Curse. Today, with the advent of empirical research and theoretical criticism, there is little doubt with regards to the shortcomings of the classic theories of the field. The latest research has also attempted to mitigate the extremes of the classic theories of rentierism which usually cover a limited scope of the suggested outcomes of rentierism, and such theories have not formed a comprehensive and elaborate theory, nor have they presented an appropriate ideal type of the rentier state for historical investigations. The present paper presents a critical survey of the literature on rentierism, focusing on one main question: how can this theory be improved? With respect to this question, at first, rentierism literature will be reviewed, then the institutionalist theory of Douglass North shall be introduced. By recognizing the advantages and disadvantages of both theories, the present paper goes on to formulate new conceptual framework named the "Rentier Limited Access Order". Not only is this framework rooted in both theories, but it also goes beyond them and delivers new insights with which rentier states can be studied.

    Keywords: Rentierism, rentier state, Institutionalism, Douglass North, Resource Curse, Dutch disease
  • Ehsan Rahmani Khalili *, Syed Milad Safavian Pages 123-156

    Hooliganism, which can be construed as the violence of soccer fans, is a much serious and current phenomenon that brings about adverse effects in society. Therefore, the main questions of the present research are as follows: what factors affect hooliganism among soccer spectators and how? to what extent? The study employs a positivist approach, and the applied method is based on explanatory research, which is based on the data of a questionnaire handed out in September 2018, after making sure of the validity and reliability of the questionnaire. The statistic population consisted of soccer fans in Tehran who were collected randomly based on Cochrane’s formula, the final number of the population being 442. The results are as follows: The environment, false emotions, facilities, and extrovert personalities are factors that affect and cause hooliganism. The environmental factor and the false emotional factor affect hooliganism directly and positively. The factors of' facilities and extrovert personalities affect the dependent variable indirectly. The factor of false emotions not only affect hooliganism directly, but they also affect it by affecting the environment.

    Keywords: Sociology of Sport, Soccer, Soccer spectators, Hooliganism
  • Jamal Mohammadi *, Saeb Adak Pages 157-184

    The main goal of this article is to explicate the experience of social suffering in urban slums through a dialectic structure of social, historical, and spatial aspects of the construct of people living in urban slums. The study of slums requires a theoretical framework which emphasizes on the social aspects of life in such spaces. A slum is a highly populated urban residential area consisting mostly of closely packed, decrepit housing units in a situation of deteriorated or incomplete infrastructure, inhabited primarily by impoverished people. This research studies a slum called Naysar near Sanandaj city. Through critical ethnography, and by relying on concepts of “Social Suffering” and “The Space of Representation”, we study the lived experience of suffering of inhabitants. The findings show that there is a great degree of “Feeling Distaste for the Neighborhood”, “Distrust”, “Abandonment” and “Inability to Change the Situation” among inhabitants. These all are terms related to social suffering. Some other terms related with the hierarchy of domination are “Property Acquisition”, “The Functions of Urban Organization” and “the Disability of Inhabitants”. Finally, according to critical urban theory, “The Right to City” is the main concept which clarifies the situation of subaltern excluded people in slums. In slums like Naysar, a social movement is needed to resist the power of capital and interventions of state organizations in order to re-appropriate the urban spaces to subalterns.

    Keywords: Creation of Space, Social Suffering, Critical Ethnography, Representation of Space, Right to City, Urban Slums, Naysar
  • Asal Asri Maleki *, Mahmoud Azizi, Kazem Shahbazi Pages 186-219
    The current paper analyzes the sociology of three fashions of women’s cheerful performances during the Qajar Dynasty. The genres or fashions include critical and traditional performances, socio-critical performances (lustful men), and social performances (lack of economic security). Two or three cases of the performances of each type are introduced and evaluated. One of the ways to study women's cheerful performances is through utilizing sociological concepts, thus to study the social status of women at the time of a male-centered society, Bourdieu’s masculine domination was employed. The present study was conducted through descriptive–analytical method, and the required information was collected through a library approach. According to the data collected, in order to escape the pressures imposed on them by society, women sought different methods, one of them being holding performances with women as their center to represent their own issues. The performances were an exhibition of concealed complexes which were manifested by the prejudices of a patriarchal society. The results show that exploring these performances is one of the effective methods of finding the roots of the effect of masculine domination of women.
    Keywords: Masculine Domination, functions, Forms, Meanings, Women's Cheerful Performances, Qajar era
  • Maryam Mokhtari *, Farshid Rahimi, Jalil Karimi, Kamal Khaleghpanah Pages 221-253

    There are three major paradigms in relation to the origin of nations; primordialism, modernism and ethic symbolism. It seems that the modernist paradigm considers the nation as a construct and the result of the bureaucratic processes of the state, and in line with this, Anderson`s ideas on the role of education in nation-building have expanded. Foucault`s discussions about the concept of governmentality on the creation of subjects as mediators of disciplinary institutions have also recently been addressed by researchers in this field. In this research, by using the concepts of these theorists and their methodology, the genealogy of education and nation-building in modern Iran is represented. At first, based on the genealogy in this research, the conditions for the emergence of the discourse of authoritarian nationalism in the late Qajar period were summarized. Then, the study explains minds and subsequently bodies were harmonized in the Reza Shah period. In this step, the method of materialization of this discourse is presented with the power of mediator, which shows itself in the curriculum, educational content, and educational processes. Finally, while explaining the conditions for the discovery of Iranian nationalism, the results showed that the two main concepts of homogenization of minds and homogenization of bodies with mediation on discipline were present.

    Keywords: maginary Societies, Genealogy, Discourse, Authoritarian nationalism, Pahlavi period