فهرست مطالب

میقات حج - پیاپی 111 (بهار 1399)
  • پیاپی 111 (بهار 1399)
  • تاریخ انتشار: 1399/05/01
  • تعداد عناوین: 10
|
  • از نگاهی دیگر
  • محمدعلی چلونگر*، زهرا سادات کشاورز صفحات 7-33

    تامل و تحلیل جامعه شناسی تاریخی شعایر دینی شیعه در سفرنامه حج دوره قاجار، از اهداف این پژوهش است. پژوهش پیش رو، درصدد است با روش توصیفی تحلیلی، ضمن توجه به ضرورت کاربرد رویکردهای جامعه شناختی در تحلیل پدیده های تاریخی و برپایه منابع کتابخانه ای، این پرسش را طرح کند که شعایر و نمادهای شیعیان در زیارت قبرستان بقیع در دوره قاجار کدام است؟ برای پاسخ گویی به این پرسش، که هدف اصلی این پژوهش است، فرضیه ذیل به آزمون گذاشته شد: شعایر گفتاری و رفتاری از طریق متغیرهای متنوعی همانند توسل به ایمه اطهار(علیهم السلام) ، زیارت قبور ایمه (علیهم السلام)، سوگواری شیعیان بر مصیبت اهل بیت: و معنویت گرایی در سفر زیارتی قبرستان بقیع دوره قاجار، نقش اساسی داشته است. یافته های پژوهش، نشان می دهد که دستیابی به حقایق نهفته شعایر و بازنمایی نمادهای شعایر مذهبی قبرستان بقیع و شناخت هرچه بیشتر آن واقعیت در جریان پیوند احساسی با نمادها از طریق اجرای شعایر جمعی، ایجاد انرژی احساسی و تعلق جمعی، به منظور تحقق اصول زیربنایی شعایر، به عنوان پیامدهای سفر زیارتی به شهر مدینه و زیارت قبرستان بقیع حاصل شده است.

    کلیدواژگان: جامعه شناسی تاریخی، شعائر مذهبی، بقیع، قاجار، سفرنامه
  • اماکن و آثار
  • مجتبی حیدری * صفحات 35-53

    از مباحث مهم پیرامون قبرستان بقیع، استحباب یا عدم استحباب زیارت آن است. پس از اثبات استحباب زیارت، سخن از چگونگی زیارت به میان می آید. در این زمینه، بحث از دیدگاه علمای اهل سنت، موضوعی درخور دقت و توجه است. نگاهی به کتب علمای اهل سنت در این باب، حکایت از آن دارد که اهل سنت، به تاسی از پیامبرخدا9  بر استحباب آن فتوا داده اند. در این میان، برهان الدین بن فرحون از علمای مذهب مالکی در قرن هشتم، در کتاب خود با عنوان «ارشاد السالک الی افعال المناسک»، به تفصیل به زیارت قبرستان بقیع پرداخته و برای هر یک از بزرگان مدفون در بقیع، از جمله فاطمه زهرا3  (بنا بر آن که در آنجا مدفون باشد)، ایمه چهارگانه شیعیان: ، ابراهیم فرزند پیامبر، و دیگران، زیارتنامه هایی را آورده است. در این مقاله، دیدگاه برخی از علمای اهل سنت و به ویژه دیدگاه ابن فرحون مورد بررسی قرار می گیرد.

    کلیدواژگان: زیارت بقیع، اهل سنت و بقیع، ابن فرحون و زیارت بقیع
  • حافظ نجفی * صفحات 53-80

    بقیع، قبرستانی مشهور در شهر مدینه است که بر پایه روایات، دارای فضیلت و جایگاه ممتاز معنوی است و پیامبر خدا9 از سوی خداوند، مامور شده بود پس از هجرت به مدینه، آنجا را به عنوان محل دفن مسلمانان برگزینند و برای دعا و استغفار اموات، به آنجا بروند. در این مقاله که به روش توصیفی تحلیلی نگارش یافته، ابتدا دلایل فضیلت و جایگاه ممتاز بقیع بررسی شده و در ادامه، به سیره پیامبر اسلام9 و اهل بیت اطهار: و اصحاب درباره زیارت بقیع و نیز اهتمام آنان به بقیع، اشاره شده است. بررسی روایات و گزارش های تاریخی بیانگر این است که بقیع، به عنوان یک مکان مقدس، همواره مورد توجه و عنایت پیامبر اسلام  بوده و ایشان برخی عبادات و راز و نیاز با خداوند متعال را در آنجا انجام می دادند. آن حضرت مامور بودند اموات مسلمین را در آنجا به خاک بسپارند و برای دفن شدگان آن قبرستان، دعا و استغفار نمایند. خاندان پیامبر و اصحاب نیز با تاسی به رسول الله9 به آن مکان و زیارت دفن شدگان اهتمام جدی داشتند. همین امر باعث شد مسلمانان در طول تاریخ  به بقیع توجه کنند و با هدف زیارت، دعا و استغفار در آنجا حضور یابند.

    کلیدواژگان: سیره، پیامبرخدا (ص)، اهل بیت:، صحابه، تابعین، زیارت، بقیع
  • تاریخ و رجال
  • عمار ابوطالبی * صفحات 81-115

    بررسی تاریخی ساخت وساز در بقیع و توسعه و تحول آن یکی از موضوعات مهم مرتبط با بقیع است. این مقاله تلاش دارد با بررسی توصیف های ارایه شده از بقیع در منابع تاریخی و سفرنامه ها تصویر روشنی از این جنبه تمدنی بقیع ارایه دهد. ساخت وساز در بقیع از دو منظر کمی و کیفی قابل بررسی است که ما فقط به توسعه کمی پرداخته ایم. توسعه کمی بقیع نیز در چندین مرحله صورت پذیرفته است؛ به گونه ای که ساختمان های موجود در بقیع از مسکونی به بقعه و بارگاه تغییر ماهیت داده و گنبدهای بقیع نیز از سه مورد در قرن ششم به چهارده مورد در قرن یازدهم افزایش یافته است. بررسی های تاریخی نشان می دهد مسجد فاطمه3  (بیت الحزن) تنها ساختمان بقیع است که از قرن سوم تا قرن چهاردهم تقریبا به طور مستمر در بقیع وجود داشته است.

    کلیدواژگان: بقیع، بقعه و بارگاه، گنبدهای بقیع، بیتالاحزان
  • احمد خامه یار * صفحات 117-130

    زیارتگاه ایمه بقیع7 که قبور مطهر چهار تن از امامان معصوم شیعه (شامل امام حسن مجتبی، امام زین العابدین، امام محمد باقر و امام جعفر صادق:) را در بر دارد، از مهم ترین مقاصد زیارتی عموم مسلمانان در مدینه منوره به شمار می آید. تا کمتر از یکصد سال پیش، روی این قبور ساختمان و گنبد بزرگی وجود داشته که از بناهای معماری شاخص در مدینه بوده است. در این نوشتار، با استناد به منابع تاریخی و جغرافیایی اصیل  و دست اول، تاریخچه اجمالی گنبد ایمه بقیع:، شامل تعیین زمان ساخت و تحولات  و بازسازی های آن در دوره های بعدی، بررسی شده است. نتایج این پژوهش نشان می دهد قبور ایمه بقیع: تا قرن پنجم هجری فاقد ساختمان بوده و نخستین گنبد روی این قبور، در اواخر این قرن، به دستور مجدالملک براوستانی قمی (د 492ق) ساخته شده است. مهم ترین تحولات معماری این بنا در دوره های بعدی نیز تخریب اول و دوم آن به دست وهابی ها و بازسازی آن در دوره عثمانی پس از تخریب اول بوده است.

    کلیدواژگان: قبرستان بقیع، گنبد ائمه بقیع:، مدینه منوره، حرمین شریفین، زیارتگاه های اسلامی، تاریخ معماری
  • رضا تقی زاده * صفحات 131-147

    شهرهای مکه و مدینه به علت جنبه های مذهبی و دینی، از دیرباز مقصد زیارتی ایرانیان بوده است و شیوه برخورد با زایران ایرانی در اماکن مقدسه حجاز از جمله مسایلی بوده است که همواره مورد توجه جامعه ایرانی در سالیان اخیر بوده است و در مواردی نحوه تعامل با زایران ایرانی موجبات ناخرسندی زوار را فراهم کرده است. تمرکز ما در این مقاله، بررسی نحوه تعامل متولیان و خدام قبرستان بقیع با زایران ایرانی در دوره قاجاریه است. هدف این مطالعه، پاسخگویی به این سوالات اساسی است که اولا رفتارهای متولیان و خدام با ایرانیان در دوره قاجاریه چگونه بوده است؟ ثانیا چه عواملی در شیوه تعامل متولیان بقیع با ایرانیان دخیل بوده است؟ این پژوهش با اتکا بر گزارش سفرنامه های حج فارسی در دوره قاجاریه انجام شده که عمدتا به دست افراد فرهیخته این دوره نگاشته شده است. نتایج این تحقیق نشان می دهد دو عامل شیعه بودن و عجم بودن، همواره مستمسکی برای سختگیری و آزار زایران حرم ایمه بقیع بوده است و این شرایط برای ایرانیان به مراتب سخت تر از سایر زایران بوده است.

    کلیدواژگان: بقیع، زیارت، عجم ها، شیعیان، ایرانیان، قاجاریه
  • سید محمود سامانی * صفحات 149-166

    با بعثت رسول خدا9 و گسترش تدریجی اسلام به اطراف و اکناف جزیرهالعرب، ایرانیان نیز در پی فتوحات، با روندی نسبتا پرشتاب به اسلام گرویدند. بدیهی است حرمین شریفین، از همان ابتدا به عنوان کانون های معنوی برای تمام مسلمانان، همواره مورد توجه تمام مسلمانان بوده و هست. از اماکنی که در ادوار مختلف اسلامی مورد اقبال بوده، زیارت قبرستان بقیع و آرزوی دفن شدن در آن است؛ زیرا این مکان شریف، افزون بر مدفن چهار تن از ایمه اهل بیت : ، بسیاری از صحابه، تابعین و اندیشوران از هر مذهب و ملیتی ازجمله ایرانیان را در دل خود جای داده است. با عنایت به قداست بقیع و فضیلت دفن در آن، برخی صاحب منصبان و اندیشوران، یا طبق وصیتشان به مدینه منوره منتقل، و در بقیع دفن می شدند یا در سفر حج و زیارت مرقد مطهر نبوی9 ، به هر دلیلی که در آنجا فوت می کردند، به طور طبیعی در آن قبرستان شریف دفن می شدند. با توجه به کثرت ایرانیان مدفون در بقیع، در این مقاله فقط به برخی صاحب منصبان و اندیشوران ایرانی تبار مدفون در بقیع پرداخته شده و شرح حال آنها به ترتیب تاریخی آورده شده است. ملاک ایرانی بودن، انتساب آنان به شهرهای ایران در منابعی مانند تاریخ های محلی مدینه منوره است که در آنها به این نسبت تصریح شده.

    کلیدواژگان: بقیع، ایرانیان، صاحب منصبان، اندیشوران
  • علی احمدی * صفحات 167-183

    تخریب بقعه های بقیع در مدینه به دست سعودیان، در  8  شوال 1344ق. = 31/1/1305، یکی از مهم ترین اقدامات آل سعود در ابتدای سیطره دوم بر حجاز بود که بازتاب های زیادی در جوامع اسلامی داشت؛ هرچند بازتاب آن، به دلیل تخریب بقعه چهار امام شیعه، در بیان شیعیان، به مراتب بیشتر از اهل سنت بود. واحد اسناد پژوهشکده حج و زیارت، در راستای غنای هرچه بیشتر این مجموعه، اسناد مرتبط با بقیع را گردآوری کرده که فهرست اجمالی آن در سه قسمت، ارایه خواهد شد.

    کلیدواژگان: بقیع، تخریب بقیع (1344-1305 ق)، آل سعود، وهابیت، عربستان سعودی، سند، اسناد
  • محمدسعید نجاتی*، حیدرعلی جعفری صفحات 185-206

    در این مقاله ابتدا به ماجرای تخریب های اول بقیع و  بازسازی بقیع در فاصله دو تخریب و توصیف حرم ایمه مدفون  در بقیع در تعدادی از سفرنامه هایی که پیش از تخریب  دوم نگاشته شده است، پرداخته ایم و  پس از مرور تخریب دوم  بقیع، واکنش ایران به آن  به ویژه نقش خاندان هویدا در آن را بر اساس اسناد تاریخی، بررسی کرده ایم. روش این مقاله نقلی تاریخی و متکی به منابع کتابخانه ای است.

    کلیدواژگان: بقیع، آل سعود، هویدا، صاحب الفصول، بلیهد، یوم الهدم
  • محمدسعید نجاتی * صفحات 207-236

    در این مقاله، مکاتبات علامه محمدحسین شرف الدین درباره تخریب بقیع بررسی و بر اساس آن، نقش ایشان در واکنش علمای شیعه به این مسیله تحلیل شده است. شرف الدین تاثیری عمیق در اطلاع رسانی، همبستگی و تحریم حج از سوی کشورهای اسلامی داشت و تلاش برای مقابله نظامی کشورهای اسلامی به سرکردگی یمن با آل سعود، از جمله اقدامات اوست. تنها اقدام اخیر به دلیل اشتباه محاسباتی وی درباره امام یحیی پادشاه یمن ناکام ماند. در این مقاله مکاتبات شرف الدین که به صورت اطلاعیه های مطبوعاتی، نامه نگاری به علمای عتبات و نامه به دربار امام یحیی پادشاه یمن است  به ترتیب تاریخ نامه ها، برای اولین بار ترجمه، و با ارزیابی تلاش های شرف الدین، بر اساس روش تاریخی بررسی و تحلیل شده است.

    کلیدواژگان: بقیع، تخریب بقاع، شرف الدین، یوم الهدم، امام یحیی
|
  • Mohammad Ali Chelongar *, Zahra Sadat KESHAVARZ Pages 7-33

    The study and analysis of the historical sociology of Shiite religious rites in the Hajj travelogue of the Qajar period are one of the objectives of this research. Based on the necessity of using sociological approaches in the analysis of historical phenomena and using library references and a descriptive-analytical method, this research seeks to raise this question that what the rituals and symbols of Shiites in the pilgrimage to the Baqī Cemetery were during the Qajar period. To answer this question as the main purpose of this study, the following hypothesis was tested that verbal and behavioral rituals through various variables such as appealing to the Imams (AS), visiting the graves of the Imams (AS), mourning over the tragedy of the Ahl al-Bayt (AS), and spiritualism played a key role in the pilgrimage to the Baqī Cemetery in the Qajar period. The research findings show that discovering the hidden truths of the rituals, representing the symbols of the religious rites of the Baqī Cemetery, and getting to know more about that reality during the emotional connection with the symbols by performing collective rituals, also creating emotional energy and collective belonging to the realization of the fundamental principles of the rituals were achieved as the consequences of the pilgrimage to Medina and the Baqī Cemetery.

    Keywords: historical sociology, Religious rituals, the Baqī Cemetery, Qajar, Travelogue
  • Mojtaba Heidari * Pages 35-53

    One of the important issues about the Baqī Cemetery is the interest or non-interest of its pilgrimage by Muslims. After proving the interest in the pilgrimage to the Baqī Cemetery, there is also a discussion on how to go on its pilgrimage. Following a discussion of the Sunni scholars’ viewpoints, there is a matter worthy of attention. An overview of the books of Sunni scholars in this regard shows that they issued a fatwā on the desirability of the pilgrimage to the Baqī Cemetery following the Prophet (S). Meanwhile, in his book entitled “Irshād al-Sālik ilá Af’al al-Manāsik”, Burhan al-Din ibn Farhun, one of the scholars of the Maliki religion in the 8th century, explained the visiting of the Baqī Cemetery in detail and provided Ziyaratnameh (shrine greeting) for each of the figures buried in there including Fatimah Zahra (assumed she was buried there), the four Shiite Imams, Ibrahim, the son of the Messenger of God (S), and the others. In this article, the views of some Sunni scholars, especially Ibn Farhun’s views, are examined.

    Keywords: Pilgrimage of Baqī, Sunnis, Baqī, Ibn Farhun
  • Hafez Najafi * Pages 53-80

    Baqī is a famous cemetery in the city of Medina, which, according to the narrations, has virtue and a privileged spiritual position; and after migrating to Medina, the Prophet of Islam (S) was instructed by God to choose it as a burial place for Muslims and go there to pray and ask for the forgiveness of the dead. In this article, written in a descriptive-analytical manner, first, the reasons for the virtue and privileged position of Baqī are examined and then the way the Prophet of Islam (S), Ahl al-Bayt (AS), and the Companions visited Baqī and their concern for that cemetery are mentioned. The study of historical narrations and reports shows that Baqī, as a holy place, was always considered by the Prophet of Islam (S) and he performed a part of his worships and prayers of God Almighty in there. He was commissioned to bury the dead of Muslims there and to pray and ask for forgiveness for those buried in that cemetery. Also, the family of the Prophet (S), and following his way, his Companions paid serious attention to the place and pilgrimage of the buried. This has made Muslims pay attention to Baqī throughout history and attend it with the aim of visiting, praying, and asking for forgiveness.

    Keywords: Sīrat, Holy Prophet, Ahl al-Bayt, companions, Followers, Pilgrimage, Baqī
  • Ammar Abotalebi * Pages 81-115

    The historical study of the construction in the Baqī Cemetery and its development and transformation is one of the important issues about this Cemetery. This article seeks to provide a clear picture of this civilizational aspect of the Baqī Cemetery by examining the descriptions provided about this cemetery in the historical references and travelogues. Construction in the Baqī Cemetery can be studied from both quantitative and qualitative perspectives; while, the author discussed only the quantitative aspect taken place in several stages. This means that the buildings in the Baqī Cemetery were changed from residential to mausoleums and tombs, and the domes of Baqī increased from three in the 6th century to fourteen in the 11th. Historical studies show that the Fatimah Mosque (Bayt al-Hāzin) is the only building in the Baqī Cemetery that existed almost continuously in there during the 3rd to the 14th centuries.

    Keywords: Baqī Cemetery, Tombs, Shrines, Baqī Domes, Bayt al-Aḥzān
  • Ahmad Khamehyar * Pages 117-130

    The shrine of the Imams (AS) buried in the Baqī Cemetery, which includes the holy graves of the four infallible Shiite Imams (including Imam Hassan Mujtaba, Imam Zayn al-Abedin, Imam Muhammad Baqir, and Imam Ja'far Sadiq (AS)), is one of the most important pilgrimage destinations for Muslims in Medina. Until less than a hundred years ago, there was a large building and a dome on these tombs which was among the most prominent architectural structures in Medina. Based on original and first-hand historical and geographical references, a brief history of the dome of the graves of the Imams buried in the Baqī Cemetery, including the determination of the date of the construction and its developments and reconstructions in later periods, is provided in this article. The results of this research indicate that the tombs of the Imams buried in Baqī did not have a building until the 5th century AH and the first dome on these tombs was built at the end of this century by the order of Majd al-Mulk Baravestani Qomi (d. 492 AH). The most important architectural developments of this building in the following periods were its first and second destruction by the Wahhabis and its reconstruction in the Ottoman period after the first destruction.

    Keywords: Baqī Cemete ry, Dome of the Imams’ Graves in Baqī, Medina, Holy Shrines, Islamic Shrines, History of Architecture
  • Reza Taghizade * Pages 131-147

    Due to their religious aspects, the cities of Mecca and Medina have always been a destination of pilgrimage for Iranians. The way of dealing with Iranian pilgrims in the holy places of Hejaz has been one of the issues considered by the Iranian society in recent years, and in some cases, the way of interacting with Iranian pilgrims has caused dissatisfaction among pilgrims. This article tries to examine the interaction of the custodians and servants of the Baqī Cemetery with the Iranian pilgrims during the Qajar period. The aim of this study is to answer these basic questions that how the custodians and servants of the Baqī Cemetery dealt with the Iranian pilgrims during the Qajar period and what factors were involved in the way the custodians’ interaction with Iranians. This research is based on the Persian Hajj travelogues in the Qajar period mainly written by the educated people of that period. The results of this study show that the two factors of being Shiite and being Ajam have always been sources of hardship and persecution for the pilgrims of the shrine of the Imams buried in the Baqī Cemetery and these conditions have been much more difficult for Iranians than other pilgrims.

    Keywords: Baqī, Imams buried in Baqī, Pilgrimage, Ajams, Shiites, Iranians, Behavior, Qajar
  • Seyyed Mahmoud Samani * Pages 149-166

    With the resurrection of the Messenger of God (S) and the gradual spread of Islam around the Arabian Peninsula, the Iranians also converted to Islam in a relatively rapid manner following the conquests. It is obvious that the holy shrines have always been the focus of all Muslims from the very beginning as spiritual centers. One of the places that have been blessed in different Islamic periods is the pilgrimage to the Baqī Cemetery and the desire to be buried in there because, in addition to the four Imams of Ahl al-Bayt (AS), many Companions, Followers, and thinkers of every religion and nationality including Iranians were buried in this honorable place. Due to the sanctity of the Baqī Cemetery and the virtue of being buried in there, some officials and thinkers were either transferred to Medina according to their will and buried in the Baqī Cemetery or were naturally buried in that noble cemetery when they died for any reason during the Hajj and pilgrimage to the holy shrine of the Prophet (S). Since a large number of Iranians were buried in the Baqī Cemetery, only some of these figures are discussed in this article, and their biographies are reviewed in historical order. The criterion of being Iranian is their attributions to the cities of Iran in references such as the local histories of Medina which refer clearly to these attributions.

    Keywords: Baqī Cemetery, Iranians, Officials, Thinkers
  • Ali Ahmady * Pages 167-183

    Destruction of the Baqī tombs in Medina by Al-Saud on the 8th of Shawwal (1344 AH) was one of the most important measures of Al-Saud at the beginning of the second domination over Hejaz which had many reflections in Islamic societies; however, according to Shiites, its reflection, due to the destruction of the shrines of the four Shiite Imams, was far greater than those of the Sunnis. In order to enrich this collection as much as possible, the Documents Unit of the Hajj and Pilgrimage Research Institute collected documents related to the Baqī Cemetery, a summary list of which will be presented in three parts

    Keywords: Baqī Cemetery, Destruction of the Baqī Cemetery (1344 AH), Al-Saud, Wahhabism, Saudi Arabia, document, Documents
  • Mohammad Said Nejati *, Hydarali Jafari Pages 185-206

    In this article, first, the stories of the first destructions of the Baqī Cemetery and its reconstruction between the two destructions are discussed. Then, the shrines of the Imams buried in the Baqī Cemetery are described in a number of the travelogues written before the second destruction. After reviewing the second destruction of the cemetery, Iran’s relevant reaction, especially the role of the Howayda family, is examined based on historical documents. The method of this article is narrative-historical and relies on library references

    Keywords: Baqī Cemetery, Al Saud, Howayda, Sahib al-Fusul, Yawm al-Hadm, Bolayhed
  • Mohammad Said Nejati * Pages 207-236

    In this article, Allameh Mohammad Hussein Sharaf al-Din’s correspondence on the destruction of the Baqī Cemetery is examined and accordingly his role in the reaction of Shiite scholars to this event is analyzed. Sharaf al-Din played an important role in informing, consolidating, and boycotting Hajj by Islamic countries, as well as trying for militarily confronts of Islamic countries led by Yemen with Al-Saud. His only recent measure failed due to his wrong thoughts about Imam Yahya of Yemen. In this article, Sharaf al-Din’s correspondence in forms of press releases, his correspondence with the scholars of ʿAtabāt -i ʿAlīyāt, and a letter to the court of Imam Yahya, King of Yemen, were all chronologically translated for the first time and analyzed according to the historical method.

    Keywords: Baqī Cemetery, Destruction of Baqī, Sharaf al-Din, Yawm al-Hadm, Imam Yahya