فهرست مطالب

  • پیاپی 67 (پاییز 1398)
  • تاریخ انتشار: 1399/04/22
  • تعداد عناوین: 7
|
  • دکتر ابوطالب احمدی ارکمی، دکتر محمدحسن نامی صفحه 7

    شیعیان علوی، یکی از فرقه‌های منشعب از تشیع با گرایش غالیانه محسوب می شوند. علویان امروزه بخشی از پیکر جهان تشیع را تشکیل می دهند که بیش‌تر مورخان، ظهور آن‌ها را در قرن سوم هجری می دانند. حاصل این تسلسل تاریخی، علویانی هستند که در حال حاضر در کشورهای ترکیه و سوریه استقرار یافته اند. مقاله حاضر، با طرح این پرسش که فرصت‌ها و چالش های پیش روی علویان سوریه کدامند، سعی دارد با روش توصیفی تحلیلی و بهره گیری از مدل SWOT به تبیین جایگاه شیعیان علوی در سوریه بپردازد و راهبرد مناسب را در جهت ارتقای موقعیت آن‌ها ارایه دهد. تجزیه و تحلیل اطلاعات حاصل از یافته ها، بیان‌گر این واقعیت است که علویان سوریه با برخورداری از جمعیت حداقلی، اتخاذ موضع ضداسراییلی، عدم‌برخورداری از پشتوانه قوی اقتصادی و روبه‌رو شدن با اجماع جهانی علیه دولت بشار اسد، می توانند با انتخاب راهبرد تدافعی و بهره‌مندی از سیاست های سازنده و مسامحه گرایی و پیگیری اصلاحات اجتماعی و اقتصادی گسترده و پرهیز از فرقه‌گرایی، در جهت بهبود جایگاه خود در سوریه گام بردارند.

    کلیدواژگان: شیعه، سوریه، علویان، راهبرد، مدل SWOT
  • دکتر محمد سلطانی رنانی صفحه 55

    رساله انقاذ البشر من الجبر و القدر اثر سیدمرتضی علم‌الهدی، نخستین اثر مستقل عالمان شیعه در اصل عدل الهی به شمار می‌‌رود. گذشته از پیش‌گامی این رساله دارای سه ویژگی دیگر نیز هست: جامعیت، شاخصه‌‌های پژوهشی و ویژگی‌های اخلاق علمی. رساله انقاذ البشر علی رغم کوتاهی، سرفصل‌های اصلی بحث عدل الهی؛ هم‌چون خلق افعال، جبر و اختیار، ادله سمعی و عقلی اصل عدل، معنای اسناد قبایح (مانند اضلال) به خداوند، و طرح مساله شر و پاسخ‌های آن را دربرگرفته است. این رساله، ویژگی‌های یک متن پژوهشی را دارد: عنوان‌‌گذاری درست و به‌جا، وجود دو بخش چکیده و پیشینه پژوهش، بیان انگیزه پژوهش، چینش منطقی مباحث، استدلال به قرآن کریم، استناد به روایات نبوی و سخنان صحابه و تابعین، و البته داوری خردمندانه عقل در همه مباحث. همچنین این رساله، نمونه‌‌ای برتر از رعایت اخلاق علمی پژوهشی است: بیان کامل نظریه رقیب و ادله آن، دوری از فرقه‌‌گرایی و حذر از توهین به مذاهب، و ابتناء پژوهش بر اصل امر به معروف و نهی از منکر. بررسی ویژگی‌های پژوهشی و اخلاق علمی این رساله، تاریخچه پژوهش، به ویژه در جهان اسلام را آشکار می‌کند.

    کلیدواژگان: سیدمرتضی، رساله انقاذ البشر، اصل عدل الهی، ویژگی‌های پژوهشی، اخلاق علمی
  • محمود سوری، دکتر جلال درخشه صفحه 77

    آیا امکان اثبات حکومت فقیه از دیدگاه میرزای قمی وجود دارد؟ در نوشته پیش‌رو، با این سوال اصلی و با روش تحلیل متن، به سراغ نامه میرزای قمی به آقامحمدخان قاجار موسوم به «ارشادنامه» رفته‌ و به تقسیمی ابتکاری از حکومت دست یافته‌ایم؛ تقسیمی که مکمل تقسیم‌بندی بسیط میرزا از حکومت است، به دو نوع استحقاقی (حکومت کسانی که مستحق دریافت حاکمیت‌ جامعه‌اند؛ هم‌چون حکومت پیامبران الهی و اهل‌بیت) و امتحانی (حکومت کسانی که خداوند حاکمیت جامعه را از باب استدراج و امتحان به ایشان واگذار کرده است؛ هم‌چون حکومت فرعون و نمرود). این تقسیم‌بندی نوآورانه، در نهایت پژوهش‌گر را به دو نکته مهم در اندیشه  سیاسی مرحوم میرزا رهنمون می‌شود: یکی، امکان حکومت فقیه که از جمله انواع حکومت استحقاقی از دیدگاه میرزای قمی به شمار می‌آید و دوم، اثبات مشروعیت سلطنت پادشاهان که در یکی از حالت‌ها، حکومتی ملحق به حکومت استحقاقی و مشروع خواهد بود.

    کلیدواژگان: اندیشه سیاسی میرزای قمی، حکومت فقیه، ولایت فقیه، ارشادنامه، حکومت استحقاقی، حکومت امتحانی
  • دکتر نادر پروین، فرهاد پروانه صفحه 95

    پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی تحلیلی و با هدف تبیین علل و عوامل حمایت ادریسیان از یک‌جانشینی، شهرسازی و شهرنشینی در شمال افریقا و هم‌چنین بررسی مهم‌ترین اقدامات آنان در این زمینه انجام شده است. بر اساس یافته‌های پژوهش، ایجاد امنیت، ثبات سیاسی و پشتوانه‌سازی مالی در امر دولت‌سازی، دولت‌داری و حکومت‌داری، پایتخت‌گزینی، جذب، ادغام و اسکان قبایل مختلف در بافت شهری، انتخاب مکان و شهرهایی با موقعیت استراتژیک و ژیوپولتیک در برابر خوارج اباضیه و صفریه و دولت‌های ضد‌شیعی بنومدار و بنی رستم، رصد مناطق مهم و استراتژیک مغرب الاقصی و مغرب الاوسط، در نظر گرفتن مسایل جغرافیایی و سیاسی از جمله ابعاد مسافتی برای دست‌رسی آسان‌تر به مناطق مختلف شمال افریقا و حمایت از گروه‌ها و جمعیت های یک‌جانشین و شهرنشین در برابر نیروهای عشیره ای و قبیله ای خوارج، مهم‌ترین علل و عوامل حمایت آل‌ادریس از یک‌جانشینی، شهرسازی و شهرنشینی بوده است. از این رو، تاسیس و ساخت شهرهای تجاری سیاسی هم‌چون فاس و اسکان قبایل مختلف، تاسیس مسجد، ضرب سکه، ایراد خطبه و برپایی مجالس سخنرانی در میادین و مساجد شهری، تاسیس کارگاه های روغن کشی،‌ دباغی و صابون سازی، حمایت از مالکیت خصوصی در شهرها، حفر چاه‌های آب، خرید زمین، توسعه کشاورزی، باغات و بافت شهری، از مهم‌ترین اقداماتی هستند که آل‌ادریس در این جهت  انجام دادند.

    کلیدواژگان: ادریسیان، یک‌جانشینی، شمال افریقا، مراکش، ولیلی، فاس
  • مهدیه مهدوی کنی، دکتر محسن الویری صفحه 121

    یکی از ویژگی‌های مهم علم در اندیشه اسلامی، سودمندی آن است. این ویژگی که از آیات و روایات سرچشمه می‌گیرد، همه ارکان و اجزای نهاد علم در گستره تمدن اسلامی را از خود متاثر ساخته است. تنوع محیط‌های آموزشی، آسان بودن شکل‌گیری فضای آموزش، قرار گرفتن مدارس در مراکز پرجمعیت شهر مانند بازار و در دست‌رس بودن عالمان، از جمله پیامدهای این ویژگی علم به شمار می‌رود. اهتمام عالمان دینی به نیازهای جامعه و هم‌سو قرار دادن اندوخته علمی‌شان با رفتار اجتماعی‌ در مناسبات خود با مردم و گروه نخبگان و صاحبان قدرت و یا حتی پذیرش مناصب سیاسی توسط ایشان را نیز می‌توان در همین چارچوب قرار داد. علم‌ورزی فقیهان شیعه در سده‌های هفتم و هشتم هجری در قلمرو ایران و عراق، نشان‌دهنده آن است که این فقیهان، مردم‌گرایی را در عرصه‌هایی مانند عرف‌گرایی در صدور فتوا، توجه به خواسته‌های شیعیان مناطق مختلف، توجه به خواسته‌های علمی غیرمسلمانان، ادعیه‌نگاری، و مقتل‌نگاری دنبال کرده‌اند.

    کلیدواژگان: فقیهان شیعه، علم‌ورزی، عرف‌گرایی، ادعیه‌نگاری، مقتل‌نگاری
  • سکینه خاتون محمودی، دکتر سیدابوتراب احمدپناه صفحه 147

    اشیاء که در زندگی عادی مردم، مبتنی بر نوعی عقلانیت ابزاری هستند، گاه در زندگی روزمره، از جایگاه و کارکرد معمول خود فراتر رفته، کاربرد و جایگاه فرهنگی و مرتبط با جهان ماوراء پیدا می کنند. قفل ها از جمله اشیایی هستند که در فرهنگ ایرانی، با تاثیر از فرهنگ و اعتقادات اسلامی و به ویژه مذهب تشیع کارکرد اعتقادی یافته اند. در این تحقیق که با هدف شناخت تاثیر ایدیولوژی و مذهب بر فرهنگ مادی دوره قاجار و به شیوه توصیفی تحلیلی انجام پذیرفته، تلاش گردیده است تا با مطالعه جایگاه و کارکرد قفل ها در زندگی مردم دوره قاجار، به موضوع چگونگی تاثیرگذاری مذهب بر ساختار ظاهری و کارکرد اعتقادی قفل های این دوره پرداخته شود. نتیجه این بررسی، ضمن این که نشان از تاثیر مستقیم مذهب تشیع و اعتقادات اسلامی بر فرهنگ مادی دوره قاجار دارد، تاثیر مستقیم باورهای عامیانه در شیوه کاربرد و طراحی قفل های این دوره را نیز نشان می‌دهد. 

    کلیدواژگان: فرهنگ مادی، مذهب تشیع، قفل، دوره قاجار
  • صفحه 179
|
  • Dr. AbuTaleb Ahmadi Arkami, Dr. Muhammad Hassan Nami Page 7

    The Alawid Shiite is one of the sects derived from Shiism with an extremist tendency. Today, Alawids form a part of the Shiite world. Most historians trace their appearance back to the third century. The result of this historical evolution is a group of Alawids settled now in Turkey and Syria. The present article raises the question of ‘what opportunities and challenges facing the Alawids in Syria are’ to explain the status of the Alawid Shiites through a descriptiveanalytical method and using SWOT model, presenting the proper strategy for promoting their position. Analysis of the findings shows that the Alawids of Syria enjoy the minimum population, have an Anti-Israelite position, lack the strong economic backup, and face the global unanimity against Bashar Assad. Thus, they can choose defensive strategies and take constructive policies and tolerance as well as extensive social and economic reformation and avoiding sectarianism to improve their own status in Syria.

    Keywords: Shiism, Syria, Alawids, strategy, SWOT model
  • Dr. Muhammad Sultani Renani Page 55

    The treatise entitled Inqaz al-Bashar min al-Jabr wal-Qadar (“Saving Man from Determinism and Predestination”), written by Sayyid Murteza Alam al-Huda, is the first work written by a Shiite scholar on the ‘divine justice’. Apart from its being pioneer, it has three other features as well: comprehensiveness, scholarly parameters and features pertaining to scientific ethics. Despite its shortness, the treatise entitled Inqaz al-Bashar min al-Jabr wal-Qadar contains the main headings of the discussion on ‘divine justice’ such as ‘creation of actions’, ‘determinism and freewill’, ‘auditory and rational arguments for the principle of justice’, ‘the meaning of attributing vices (such as misleading) to God’, and posing the issue of evil and the answers to it. This treatise has the features of a scholarly text, such as: proper and due title; two sections of abstract and review of literature; stating the goal of research; logical arrangement of the discussions; adducing the Holy Quran; adducing the traditions by the Prophet, the Companions and the Successors; and wise judgment in all discussions. Besides, this treatise is a superior sample of observing the scientific-scholarly ethics: Complete statement of the rival theory and its arguments, avoiding sectarianism and sacrilege, and basing the research on the principle of enjoining good and forbidding evil. Investigation reveals research features and the scientific ethics of this treatise, including research history in the Islamic world.

    Keywords: Sayyid Murteza, Inqaz al-Bashar treatise, theprinciple of divine justice, research features, scientific ethics
  • Dr. Jalal Darakhsha, Mahmud Suri Page 77

    Is it possible to prove the jurist’s government from Mirza Qomi’s viewpoint? In the present article, we pose this main question and study Mirza Qomi’s letter to the Qajar king, Aqa Muhammad Khan, entitled “Irshad-Nama” to obtain an initiative division of government, a division which is the complement to Mirza’s simple division of government. It divides government into two types: istehqaqi (for those who deserve receiving the sovereignty of the society, such as the government of the prophets and Ahl al-Bayt), and imtehani (for those to whom God has granted the sovereignty of the society to test and try them gradually, such as Pharaoh and Namrud). This initiative division leads the researcher to two important points in Mirza’s political thought: first, possibility of establishing the jurist’s government as one of the forms of the istehqaqi type in Mirza’s view; second, proving the legitimacy of a king’s monarchy which would be, in one case, a government attached to the istehqaqi and legitimate government.

    Keywords: Mirza Qomi’s political thought, jurist’s government, jurist’s authority, Irshad-Nama, istehqaqi government, imtehanigovernment
  • Dr. Nader Parwin, Farhad Parwane Page 95

    The present study takes a descriptive-analytical approach and aims at explaining the causes and factors for Idrisids’ support of settlement and urbanization in northern Africa as well as investigating the most important measures they took in this regard. According to the findings of the study, the followings were the most important factors for the Idrisids’ support of settlement and urbanization: Creating security, political stability, and financial support in establishing government; specifying a capital; attracting, merging and settlement of various tribes in urban areas; choosing places and cities with strategic and geopolitical position against the Abazids and Safarids Khawarij as well as Banu-Madar and Bani-Rostam anti-Shiite governments; sighting important and strategic areas of far west and middle west; considering geographic and political issues, including distance, for better reaching to various regions of the north Africa; and supporting settled and urban groups against tribal forces of Khawarij. Thus, the followings are among the most important measures taken by Al Idris in this regard: establishing and building commercial-political cities such as Fas and settling different tribes; building mosques; minting coins; delivering sermons and holding meetings for lectures in squares and mosques; building workshops for oiling, tannery, and making soaps; supporting private ownership in cities; digging wells for water; buying lands; developing agriculture, gardens and urban areas.

    Keywords: Idrisids, settlement, North Africa, Morocco, Walili, Fas
  • Dr. Muhsen Alwiri, Mahdiya Mahdawi Kani Page 121

    One of the important features of science in the Islamic thought is its utility. This feature, originated from the Quranic verses and the traditions, has affected all the elements and kingpins of the science in the realm of the Islamic civilization. Variety of educational environments, ease of the formation of educational environment, placement of the schools in the crowded parts of the cities such as bazaar and access to scholars are among the consequences of this feature of science. The religious scholars’ attention to the society’s needs and making their scientific reservoir in accordance with social behavior in their own arrangements with people and the elite groups and the authorities or even accepting political positions by them can all be put in this framework. Scientism of the Shiite jurists in the 7th and 8th centuries in the territories of Iraq and Iran shows that those jurists have followed populism in domains such as conventionality in issuing fatwas, paying attention to the wishes of the Shiites in various regions, paying heed to the scientific wants of the non-Muslims, writing suffrages, and writing biographies of martyrs.

    Keywords: the Shiite jurists, scientism, conventionality, wittingsuffrages, writing biographies of martyrs
  • Sakina Khatoon Mahmoodi, Dr. Sayyid Abu-Turab Ahmad-Panah Page 147

    The things that are based on instrumental rationality in daily life of the ordinary people sometimes go beyond their normal function and find a cultural function and status related with the supernatural world. Locks are among the things that - influenced by Islamic beliefs, especially the Shiite denomination - have found doctrinal functions in the Iranian culture. The present study was done through a descriptive-analytical method, aiming at identifying the effect of ideology and religion on the material function of the locks in Qajar period. Here, we have attempted to study the status and the function of the locks in people’s life in Qajar period to deal with the way religion affects the formal structure and the doctrinal function of the locks. The result of the study shows the direct effect of Shiism and Islamic beliefs on the material culture of Qajar period as well as the direct effect of popular beliefs on the way the locks were designed and used in that period.

    Keywords: material culture, the Shiite denomination, lock, Qajarperiod