فهرست مطالب

پژوهش های علوم تاریخی - سال دوازدهم شماره 1 (پیاپی 21، بهار 1399)
  • سال دوازدهم شماره 1 (پیاپی 21، بهار 1399)
  • تاریخ انتشار: 1399/05/22
  • تعداد عناوین: 6
|
  • سید رضا آل طه*، یاسر قزوینی حائری صفحات 1-19
    تجارت خلیج فارس در تمام ادوار تاریخی به علت شرایط خاص جغرافیایی، اقلیمی، طبیعی همواره در جریان بوده است. ولی عدم وجود آمار کامل و مطمین قبل از دوره ناصری هرگونه گمانه زنی در مورد جایگاه بنادر خلیج فارس در تجارت ایران را با مشکل مواجه می کند. وجود آمار نمایندگی های مقیم حکومت هند بریتانیا که در خلال دوره ناصری ثبت گردیده است، امکان مطالعه جزییات تجارت بنادر خلیج فارس را مهیا می کند. مطمینا انتشار چنین آماری توانایی بررسی عوامل موثر بر تجارت جنوب ایران را به دست خواهد داد. با توجه به اینکه عمده محصولات تجاری در دوره قاجار مربوط به محصولات کشاورزی می باشد، بر همین اساس رویدادها و بلایای طبیعی که در عمل آوری محصولات کشاورزی دخیل هستند به عنوان یکی از عوامل موثر بر تجارت ایران مطرح می شود. وجود آمار های نمایندگی مقیم امکان بررسی تاثیر رویدادهای طبیعی بر تجارت جنوب ایران را ممکن می سازد. بر همین اساس پژوهش حاضر سعی در بررسی تاثیر عوامل طبیعی بر تجارت بنادر ایرانی در خلیج فارس بر اساس گزارش ها و آمار نمایندگی مقیم را دارد. این پژوهش بر آن است تا با استفاده از آمارهای کمی، تحلیلی کیفی از میزان تاثیر رویدادهای طبیعی بر واردات و صادرات جنوب ایران ارایه نماید. نتیجه ای که پژوهش به آن دست یافته است نشان می دهد که رویدادهای طبیعی مخصوصا کمبود بارش تاثیر قابل توجهی در تجارت جنوب ایران داشته است.
    کلیدواژگان: تجارت حکومت هند بریتانیا، آمار نمایندگی مقیم، قحطی، رویدادهای طبیعی، گرانی گندم، تجارت جنوب ایران، تجارت بنادر خلیج فارس
  • علی اکبر جعفری*، شهرزاد محمدی آئین، مینا معینی صفحات 21-43

    اندیشه مهدویت یا ظهور موعود تاکنون یکی از مسایل مهم و اساسی در ایران دوره اسلامی بوده است؛ اما این مسیله طی تاریخ دچار آسیب های فراوانی، ازجمله ظهور مدعیان دروغین شده و جامعه اسلامی را با مشکلاتی روبه رو ساخته است. این موضوع حتی تا دوره معاصر نیز تداوم داشته؛ چنان که در دوره قاجار نیز نمونه هایی از آن گزارش شده است. سیدمحمد کلاردشتی یکی از این مهدیان دروغین بود که در سال 1309ق/ 1892م، ادعای خود را در منطقه کلاردشت، علنی و گروهی از مردم را با خود همراه ساخت. اینکه زمینه های پیدایش و ادعای مهدویت او در این منطقه چه بود؟ حکومت وقت برای مقابله با او دست به چه اقداماتی زد و فرجام این شخص و حرکت او چه شد؟ مهم ترین سوالاتی است که در این پژوهش به آ نها پرداخته می شود. چنین به نظر می رسد که زمینه های پیدایش این مدعی مهدویت، شکاف میان افراد ایل خواجه وند با یکدیگر و با اهالی کلاردشت و حتی با دولت بود. اگر چه این شورش سرکوب و سیدمحمد کلاردشتی دستگیر و زندانی شد، اما پس از مدتی از زندان آزاد و برای او مقرری تعیین شد. این پژوهش بر آن است تا به روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران و منابع کتابخانه ای، این موضوع را بررسی و تحلیل کند.

    کلیدواژگان: اهل حق، ایل خواجه وند، مهدویت، ناصرالدین شاه، سیدمحمد کلاردشتی
  • رسول جعفریان، مسعود وکیلی تنها* صفحات 45-65
    این پژوهش درصدد است تا توصیفی عمیق از اوج گیری و افول بازرگانی عکا طی سال های 587ق./1191م. تا 690ق./1291م. ارایه دهد و زمینه ها و علل پدید آمدن این شرایط را تبیین نماید. عکا در طول تاریخ خود پایگاهی ارزشمند برای تجارت در شرق مدیترانه بوده است. پس از فتح به دست مسلمانان و در دوره های اموی و عباسی یکی از پایگاه های نیروی دریایی مسلمانان به حساب می آمد. با به قدرت رسیدن طولونیان، راه پیشرفتش هموار گردید؛ به طوری که در عصر فاطمیان، توانست بار دیگر نقش بازرگانی خود را باز یابد. در دوره حاکمیت صلیبیان، وارد عصر نوینی شد و توانست رقیب قدیمی خویش صور را پشت سر بگذارد. این پژوهش مدعی است که عکا طی این سده ابتدا به مقام پیشتازی در میان بنادر شام رسیده و حتی مرکز فرماندهی بازرگانی صلیبیان بوده، ولی با تغییر جهت یافتن مسیرهای تجاری اندک اندک راه افول را در پیش گرفته است. نتایج حاصله حاکی از آن است که عکا قبل از شروع این سده اوج گیری خود را آغاز نمود و توانست با آغاز این سده به عنوان مهم ترین بندر تجاری شرق مدیترانه مطرح شود، اما در نهایت با حمله مغولان به شام و انحراف مسیرهای بازرگانی، به سمت افول حرکت کرد.
    کلیدواژگان: عکا، مملکت لاتینی قدس، ایتالیایی ها، نبرد سن ساباس، مغولان
  • شکرالله خاکرند، سیاوش یداللهی* صفحات 67-88
    کشور عراق در آغاز قرن بیستم میلادی بخشی از امپراتوری عثمانی و متشکل از سه ایالت بغداد، بصره و موصل بود. مهم ترین حادثه در آن دوره پیدایش جنبش ملی گرایی عرب، نهضتی فراگیر و منادی وحدت اعراب بود. در عراق جنبش ملی عرب بر اثر عواملی چند شکل گرفت. این پژوهش با روش تحقیق توصیفی تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات از راه منابع کتابخانه ای سامان یافته است و به دنبال پاسخ به این سوالات است که جنبش ملی عرب در عراق تحت تاثیر چه عواملی شکل گرفت؟ چه تحولاتی را طی کرد؟ و در پایان چه نتیجه ای از آن حاصل شد؟ نتایج پژوهش نشان می دهد که در نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی طبقه نخبه عراقی تحت تاثیر آموزش های نوین در مدارس عثمانی شکل گرفت. این گروه در حکومت ترکان جوان به هسته ملی گرا های عرب تبدیل شدند. سیاست های تحمیل هویت ترکی بر اعراب نقش برجسته ای در برانگیختن حس هویت ملی و پیوستگی نخبگان عراقی با جنبش ملی عرب ایفا کرد. آن ها در پاسخ به سیاست های حاکمان استانبول دست به برپایی گروه های ملی گرا و فعالیت در شهرهای عراق در راستای گسترش ملی گرایی عربی زدند. منتهی فعالیت آن ها در قالب حفظ وحدت امپراتوری بود؛ اما براثر تحولات جنگ جهانی اول اعراب عراق نیز به سمت استقلال کامل از حکومت عثمانی حرکت کردند که نتیجه آن شرکت افسران عراقی در انقلاب عربی 1916م بود. در پایان جنگ مهم ترین نتیجه جنبش ملی عرب در عراق به قدرت رسیدن اقلیت عرب های سنی منادی ملی گرایی عرب بود.
    کلیدواژگان: عراق، ملی گرایی عرب، ترکان جوان، جنگ جهانی اول، انقلاب عربی 1916م، جماعت العهد، انقلاب 1920م
  • مصطفی صادقی کاشانی* صفحات 89-103
    پس از ترور امیرمومنان علی بن ابی طالب (ع) به دست عبدالرحمن بن ملجم مرادی، ضارب دستگیر شد. بنا به مشهور منابع تاریخی و حدیثی، آن حضرت درباره این فرد توصیه هایی از جمله در خصوص چگونگی قصاص فرمودند. بخشی از گزارش های تاریخی چنین است که فرزند ارشد او به وصیت عمل کرده و مجرم را با یک ضربت کشته است. روایات دیگر درباره سرنوشت ابن ملجم حکایت از برخورد سخت و خشن خانواده امیرمومنان با قاتل دارد. برخوردی که با شکنجه و مثله کردن او به کشته شدنش انجامید و پس از آن در آتش سوزانده شد. از یک سو این گزارش ها در منابع دست اول تاریخ اسلام آمده و از سویی با توصیه های اسلام در مقابله با مثله کردن افراد و همچنین سفارش امیرمومنان درباره رفتار شایسته با قاتلش سازگاری ندارد و نوعی دوگانگی میان دو دسته اخبار به وجود آورده است. مسیله پژوهش آن است که سرنوشت قاتل امیرمومنان چه شد و روایت های گونه گون در این باره چگونه تحلیل می شود؟ هدف از این تحقیق، یافتن واقعیت یک رویداد تاریخی است. به نظر می رسد انگیزه های جعل و تحریف در روایات تاریخی دامنگیر این موضوع نیز شده و کتمان برخی حقایق همراه با فرافکنی امویان به ابهام و آمیختگی اخبار سرنوشت ابن ملجم کمک کرده است.
    کلیدواژگان: علی بن ابی طالب، قصاص، ابن ملجم، مثله، ضارب معاویه
  • مریم عزیزیان*، زینب امیدیان صفحات 105-127
    اخباریان دو قرن نخست هجری تاثیرات ماندگاری در تاریخ نگاری اسلامی و فهم مسلمانان قرون بعد از وقایع تاریخی برجای گذاشتند. عامر شعبی (105-28) یکی از این اخباریان است که علاوه بر شهرت در فقه و حدیث در حوزه تاریخ نیز، مورد توجه فراوان مورخان اسلامی قرار گرفت. از او روایت های متناقض و متضادی در مورد حوادث و شخصیت های موثر جهان اسلام باقی مانده است. شناخت و تحلیل چرایی این تناقض ها در روایات شعبی مساله این پژوهش است. روش به کاررفته توصیفی تحلیلی است. نتیجه نشان می دهد روایات ابوعمرو به دنبال تحولات اجتماعی و سیاسی کوفه و منافع اشراف قبیله همدان و شخص وی تغییر کرد. این تغییرات در سه پرده مشاهده می شود. در پرده نخست (66-28)، متاثر از محیط پرورش کودکی رنگ وبوی تشیع علوی در اخبار شعبی کاملا نمودار است. پرده دوم زندگی عامر با جدایی او از قیام مختار (66) شروع شده و تا شورش ابن اشعث (81) ادامه یافت. در این مرحله، او تحت تاثیر عوامل ارتقای جایگاه فقاهتی و اشرافی و واکنش به رشد غالیان از شیعیان فاصله گرفت. ازین رو، روایت های ابوعمرو ضد شیعی شد هرچند هنوز، طرفدار حضرت علی (ع) بود. شکست ابن اشعث (84) پرده سوم زندگی او را رقم زد. شعبی با سرسپردگی به امویان، اخباری در طرفداری از آن ها و بر ضد حضرت علی (ع) نقل کرد.
    کلیدواژگان: کوفه، حضرت علی (ع)، تاریخ نگاری اسلامی، اخباری، شعبی
|
  • Seyed Reza Altaha *, Yaser Qazvini Haeri Pages 1-19
    Due to geographical, climatic, and natural conditions, the Persian Gulf trade has been lively in all historical periods. But the lack of complete and reliable statistics before Naser al-Din Shah Qajar’s period (1831-1896) makes it difficult to speculate about the position of the Persian Gulf ports in southern-Iran trade. The data of the British-Indian Government administrative offices registered during Naser al-Din Shah Qajar’s period provides an opportunity to study the details of the Persian Gulf trade ports. Surely such statistics can help us examine the factors affecting the trade of Southern-Iran. The factors mentioned in Persian sources are natural events. Considering that Persian sources have a brief discussion of natural events, we can only understand the magnitude and extent of the effects of natural events through the political reports and the reports of secret reporters in the south. The information of administrative offices makes it possible to explore the impact of natural events on the Southern-Iran trade. Accordingly, the present study tries to investigate the effects of natural factors on the trading of Iranian ports in the Persian Gulf on the basis of these statistic reports. It tries to provide a qualitative analysis of the effects of natural events on imports and exports of southern Iran. It shows that natural events, especially wheat prices, had a significant impact on the trade of southern Iran.
    Keywords: British-Indian government trading, Administrative statistics, Natural events, Eastern-India Companies, Naser al-Din Shah Qajar, Persian Gulf trade
  • Aliakbar Jafari *, Shahrzad Mohammadiaean, Mina Moeini Pages 21-43

    Mahdism has been one of the important and fundamental issues in the Islamic period of Iran. This issue has suffered much from problems such as false Mahdis and this has caused problems for the Islamic community. These problems have continued to concern the community to the present. Seyed Mohammad Kelardashti was one of these Mahdis. He made his claim public in Kelardasht in 1892 and assembled a group of people. The most important questions addressed in this study are what the background of his claim was, what the current government did to confront him, and what consequences he faced. It seems that the background of his claim was the gap between the people of Khajeh Vand tribe with each other, with Kelardasht inhabitants, and even with the government. Although this rebellion was suppressed and he was arrested and imprisoned, he was released from prison after a while and was assigned a pension. The present study attempts to investigate this issue based on the documents of the National Library and Archives of the Islamic Republic of Iran

    Keywords: Seyed Mohammad Kelardashti, Ahle Hagh, Kaajeh Vand Tribe, Mahdism, Naser al-Din Shah
  • Rasoul Jafarian, Masoud Vakilitanha * Pages 45-65
    The present research seeks to provide a description of the rise and fall of the Acre’s trade between 1191 AD and 1291 AD. Throughout its tumultuous history, this city became a valuable base for the trade of the eastern Mediterranean civilizations. By the Muslim conquest, Acre was considered as the naval base under the Umayyads and Abbásids. With the rise of the Tulunids, the path to Acre’s progress was levelled, so that during the Fatimid period, Acre was able to regain its commercial role. During the Crusades, Acre appeared successful, and even turned the Tyre down, replaced it with four commercial networks. In this descriptive-analytical study, we seek to examine the commercial position of the port of Acre during the Crusades and to seek historical evidences of its flourishing and declining causes. The results show that the port of Acre was able to gain a significant foothold on the eastern shores of the Mediterranean at the beginning of this century, but with the Mongol invasion of the Levant and the change of trade routes, the Acre port declined.
    Keywords: Acre, Latin Kingdom of Jerusalem, Italians, War of Saint Sabas, Mongols
  • Shokrollah Khakrand, Siavash Yadollahi * Pages 67-88
    At the beginning of the twentieth century, Iraq was part of the Ottoman Empire and consisted of the three states of Baghdad, Basra, and Mosul. The most important event in that period was the emergence of the Arab nationalist movement, a comprehensive movement and a harbinger of Arab unity. In Iraq, the Arab National Movement was formed as a result of several factors. The present research adopts a descriptive-analytical method in order to answer these questions: What factors influenced the formation of the Arab National Movement in Iraq? What developments take place? And in the end, what was the result? The article shows that in the second half of the nineteenth century, the Iraqi elite was formed under the influence of modern education in Ottoman schools. That group became the nucleus of Arab nationalists during the Young Turks’ rule. The policies of imposing the Turkish identity on the Arabs played a prominent role in arousing the sense of national identity and the unity of the Iraqi elite with the Arab National Movement. In response to the policies of the rulers of Istanbul, they formed nationalist groups and activities in Iraq’s cities in order to spread Arab nationalism. Their activities led to the preservation of the unity of the empire, but as the First World War progressed, the Iraqis also moved towards full independence from the Ottoman rule, which resulted in the participation of Iraqi officers in the 1916 Arab Revolt. At the end of the war, the most important result of the Arab National Movement in Iraq was the Sunni Arabs’ gaining power.
    Keywords: Iraq, Arab Nationalism, Young Turks, World War I, Arab Revolt, Al-Ahd, Great Iraqi Revolution
  • Mostafa Sadeghi Kashani * Pages 89-103
    After the assassination of Ali ibn Abi Talib by Abd al-Rahman ibn Muljam al-Moradi, the murderer was arrested. According to famous historical sources and Hadith, Imam Ali gave orders as to how Inb Muljam should be treated. Famous historians have reported hard and violent dealings of Imam Ali’s family with the killer. On the one hand these reports come from authentic and first-hand sources of Islamic history and on the other, they are in contrast with Islam’s and Imam Ali’s recommendations regarding the proper conduct toward ibn Muljam. The question is what happened to ibn Muljam and how the accounts of the historians should be analyzed. Thus, the purpose of this research is to discover a historical truth. It seems that the distortion of historical accounts and concealing some facts have led to the ambiguity and confusion of the accounts on the fate of ibn Muljam.
    Keywords: Ali ibn Abi Talib, Retribution, Ibn Muljam, Torture, Muawiyah
  • Maryam Azizian *, Zeinab Omidian Pages 105-127
    “Akhbarions”of the 1st and 2nd centuries AH have had lasting effects on the Islamic historiography and the understanding of the Muslims of later centuries. Amer al-Shaabi (28-105 AH) is one of Akhbarions. He, who was famous in the fields of Fiqh and Hadith, and history, has received much attention from Islamic historians. There are contradictory narratives by him about the events and the influential Muslims of the Islamic world. The main purpose of this study is to identify and analyze the contradictions in the narratives of al-Shaabi. The findings reveal that Abu Omar’s narrative changed as a result of the socio-political changes of Kufa and the interests of the nobility of Hamdān tribe and his own. These changes fall under three categories. The period of 28-66 AH was influenced by his childhood environment so that we can detect traces of Shiism in his narratives. The second episodeof his life began with his separation from Mokhtar’s uprising (66 AH) and continued until Ibn al-Ashath’s uprising (81 AH). At this stage, he distanced himself from Shiism under the influence of his status in Fiqh and as a reaction to the growth of the Ghulat. Thus, his narratives became anti-Shiite, although he was still a supporter of Ali in this period. The defeat of ibn al-Ashash (84 AH) marked the third episode of his life in which he became devoted to the Umayyad dynasty to the extent that he quoted a story in favor of the Umayyad Caliphate and against Imam Ali.
    Keywords: Kufa, Rashidun Caliphate, Imam Ali, Umayyad Caliphate, Al-Shaabi, Akhbarions