فهرست مطالب

مطالعات جغرافیایی مناطق خشک - پیاپی 38 (زمستان 1398)
  • پیاپی 38 (زمستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1399/05/25
  • تعداد عناوین: 6
|
  • صادق ظهرابی، حسن خسروی*، طیبه مصباح زاده، محمد جعفری، مصطفی دستورانی صفحات 1-13

    گردوغبار یکی از مخاطرات طبیعی است که عمدتا در مناطق خشک و نیمه خشک جهان رخ می دهد و به همین دلیل یکی از معضلات اصلی کشور ایران نیز به شمار می رود. استان البرز ازجمله مناطقی است که به دلیل شرایط آب و هوایی، کاهش بارندگی و وجود منشاهای داخلی تولید گردوغبار در سال های اخیر به شدت در معرض طوفان های محلی گردوغبار قرار گرفته است. در این پژوهش به بررسی خصوصیات خاک و تاثیر آن بر فرسایش بادی و سرعت آستانه در کانون های تولید گردوغبار استان البرز پرداخته شده است. در منطقه ی مطالعاتی، 27 نمونه خاک تا عمق 5 سانتی متری جمع آوری و به آزمایشگاه منتقل گردید. همچنین از دستگاه تونل باد جهت اندازه گیری سرعت آستانه استفاده شد. مطالعات حاصل از تحلیل گلباد و گل طوفان در منطقه نشان داد که جهت باد غالب در منطقه، از شمال غرب است و بیش از نیمی از بادهای منطقه دارای توان فرسایشی می باشند و توانایی جابجایی ذرات خاک و تولید گردوغبار را دارند. به منظور بررسی رابطه ی خصوصیات خاک و سرعت آستانه، از آزمون رگرسیون و روش حذف پس رو استفاده شد. نتایج نشان داد رطوبت خاک، اندازه ی ذرات، میزان آهک و مقاومت برشی و فشاری خاک، تاثیرگذارترین پارامترهای موثر بر سرعت آستانه هستند. هرچه میزان آهک در خاک بیش تر باشد، با ایجاد چسبندگی بیش تر ذرات، مقاومت فشاری و برشی خاک و همچنین سرعت آستانه افزایش می یابد؛ از جهتی با افزایش درصد ذرات با قطر بین 1/0 تا 5/0 میلی متر در خاک، سرعت آستانه کاهش می یابد. میزان درصد سدیم در خاک های نمونه برداری شده بسیار بالاست و همین عامل باعث ازهم پاشیدگی ذرات خاک و کاهش سرعت آستانه ی فرسایش بادی در منطقه ی موردمطالعه می شود. نتایج پژوهش نشان داد که رطوبت، مهم ترین و بارزترین پارامتر موثر بر سرعت آستانه ی فرسایش بادی در کانون گردوغبار است.

    کلیدواژگان: فرسایش بادی، رطوبت خاک، تونل باد، اندازه ی ذرات، روش حذف پس رو، البرز
  • سید اسدالله حجازی*، عطرین ابراهیمی صفحات 14-24

    یکی از مهم ترین معضلاتی که امروزه مناطق بیابانی با آن مواجه است، روند رو به رشد بیابان زایی و تغییرات کاربری های اراضی است. کاربری های اراضی در طول زمان در حال تغییر بوده و این تغییرات منجر به افزایش تخریب سرزمین و نابودی اکوسیستم به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک شده است. بر این اساس، در تحقیق حاضر روند تغییرات کاربری اراضی شرق استان کرمان از فهرج تا ارگ جدید بم مورد ارزیابی قرار گرفته است. در این تحقیق به منظور پایش تغییرات کاربری اراضی محدوده ی مطالعاتی از تصاویر ماهواره ای سال های 2000، 2010 و 2017 استفاده شده است. پس از تهیه ی تصاویر موردنظر، ابتدا با استفاده از روش طبقه بندی نظارت شده ی نقشه ی کاربری اراضی برای سال های مذکور تهیه شده است و سپس با استفاده از مدل LCM (Land Change Modeler) میزان تغییرات محاسبه و نیز روند تغییرات مدل شده است. نتایج تحقیق حاضر بیانگر این است که در محدوده ی مطالعاتی اراضی کشاورزی و پوشش گیاهی بیش ترین میزان تغییر را داشته است؛ به طوری که در طی بازه ی زمانی موردمطالعه در کنار روند رو به رشد نواحی سکونتگاهی، اراضی کشاورزی و پوشش گیاهی، روند کاهش داشته است. در کنار روند افزایش نواحی سکونتگاهی، اراضی بایر محدوده ی مطالعاتی نیز در طی بازه ی زمانی موردمطالعه روند افزایشی داشته است که با توجه به شرایط محیطی حاکم بر منطقه، تغییرات مذکور می تواند خطری جدی برای ساکنان آن باشد.

    کلیدواژگان: کاربری اراضی، مناطق خشک، فهرج، LCM
  • سید حسن علوی نیا*، سید جواد ساداتی نژاد، آرش ملکیان، هدی قاسمیه صفحات 25-36

    با توجه به خشک سالی های اخیر و کاهش ریزش های جوی، برداشت های بی رویه از منابع آب زیرزمینی و فشار بر آبخوان ها افزایش یافته است. در این مطالعه به بررسی وضعیت تغذیه و تخلیه ی آبخوان اصفهان-برخوار پرداخته شده است. این امر به مدیریت بلندمدت آبخوان می انجامد و موجب تصمیم گیری مناسب توسط برنامه ریزان می شود. با بررسی های صورت گرفته و با رسم آبنمود آبخوان موردنظر مشخص گردید که سطح تراز ایستابی در طول دوره ی آماری منتخب به طور دایم سیر نزولی دارد و به ازای هر سال، معادل 46/0 متر سطح آب سفره کاهش یافته که بیان کننده ی این واقعیت است که آبخوان در شرایط بحرانی به سر می برد. در این مطالعه با استفاده از مدل سه بعدی آب زیرزمینی تفاضل محدود MODFLOW در حالت پایدار، میزان تغذیه توسط سه عامل نشت از رودخانه، نفوذ از بارندگی و تغذیه توسط پساب آبیاری کشاورزی تعیین گردید و ضریب همبستگی بالای 97 درصد نشان دهنده ی دقت بالای شبیه سازی بود. با توجه به نتایج به دست آمده، مشخص شد که از کل میزان تغذیه توسط بارش و پساب کشاورزی، بیش ترین سهم مربوط به پساب آبیاری کشاورزی بوده است (حدود 32 درصد کل آب آبیاری) که این امر به دلیل نوع آبیاری در منطقه (آبیاری از نوع کرتی) بوده و پس ازآن، نفوذ از طریق بارش صورت می گیرد (حدود 10 درصد کل حجم بارندگی دشت) که سهم کم نفوذ از این بخش به دلیل نرخ بالای تبخیر در سطح منطقه است. بدین ترتیب، می توان نتیجه گرفت که مهم ترین منبع تغذیه ی آبخوان، پساب ناشی از آبیاری کشاورزی است که لازم است در مطالعات مدل سازی هیدروژیولوژیکی منطقه به طور دقیق با توجه به نوع محصول، نوع آبیاری، ویژگی های خاک و شرایط آب و هوایی محدوده ی مطالعاتی محاسبه گردد. در محدوده ی مطالعاتی اصفهان-برخوار با توجه به کاهش مداوم سطح تراز آب زیرزمینی که در آبنمود آبخوان به وضوح مشهود است و نیز بیلان منفی منابع آب زیرزمینی، امکان توسعه ی بهره برداری از آبخوان وجود ندارد.

    کلیدواژگان: آب زیرزمینی، مدل سازی، مدل MODFLOW، آبخوان اصفهان-برخوار
  • محمدامین خراسانی*، مجید محمدی صفحات 37-53

    کشور ما نیز همانند کشورهای درحال توسعه با مسیله ی فقر و گستردگی این پدیده در نواحی روستایی مواجه است و از مهم ترین مشکلات نواحی روستایی به شمار می رود. اندازه گیری و شناسایی فقر از ملزومات و جزء لاینفک دانش جهت تدوین برنامه ها و سیاست های فقرزدایی جامعه است و می تواند ابزاری قدرتمند برای توجه سیاست گذاران به شرایط زندگی افراد فقیر باشد. تحقیق حاضر با دو هدف 1- بررسی و تبیین وضعیت فقر روستایی شهرستان کوهدشت 2- شناسایی وضعیت توزیع فضایی فقر روستایی شهرستان کوهدشت تدوین شده است. پژوهش حاضر از نوع اکتشافی و سوال محور است. همچنین این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و بر اساس روش توصیفی-تحلیلی است. ابزار گردآوری اطلاعات در این تحقیق، مطالعات کتابخانه ای و میدانی (پرسش نامه، مشاهده) بوده است. جامعه ی آماری شامل روستاهای شهرستان کوهدشت است. جهت تعیین نمونه، 26 روستا با توزیع فضایی مناسب در سطح تمامی دهستان ها انتخاب شده اند. در جمع بندی نتایج حاصل از این پژوهش می توان گفت مهم ترین عوامل تاثیرگذار در فقر روستایی و توزیع فضایی آن در شهرستان کوهدشت به ترتیب مربوط به شاخص های درآمد و تسهیلات، آموزش، شاخص محیطی، شاخص خدماتی-کالبدی، هزینه های خوراکی، هزینه های جانبی و اشتغال است. همچنین در شاخص های جمعیت شناختی، عدالت با میانگین بالاتر از 3 قرار دارند که بیان کننده ی وضعیت مطلوب این شاخص ها نسبت به سایر شاخص هاست و مقدار تی هر کدام از آن ها به ترتیب برابر 6.99 و 2.20 است و کم ترین میانگین نیز مربوط به شاخص های محیطی و آموزش است که بیان کننده ی وضعیت نامطلوب آن ها با مقدار تی 13.98- و 8.04- است.

    کلیدواژگان: سنجش، تحلیل، توزیع فضایی، فقر روستایی، شهرستان کوهدشت
  • محمدجواد صفایی، رحمان زندی*، منصور سلیمانی، مریم خسرویان صفحات 54-70

    روند مصرف انرژی در سال های گذشته بسیار سریع و نگران کننده بوده است. این روند در کشورهای درحال توسعه و به ویژه در ایران بالاتر از میانگین جهانی است. یک واقعیت پذیرفته شده برای جوامع بشری این است که انرژی موردنیاز دنیا به سرعت رو به افزایش است و در حال حاضر منابع انرژی فسیلی ارزان قیمت نیز به آرامی، اما به طور یقین در چندین دهه ی دیگر به اتمام خواهد رسید. برای حفظ این منابع فسیلی باارزش برای نسل های آتی و جلوگیری از خسارت های زیست محیطی ناشی از سوختن آن ها و پاسخ گویی به افزایش تقاضای روزافزون انرژی، راهی جز روی آوردن بشر به استفاده از انرژی های پاک و تجدیدشونده باقی نمانده است. یکی از مهم ترین مراحل استفاده از هر منبع انرژی تجدیدشونده ، برآورد صحیح آن است. در این تحقیق ابتدا به بررسی عوامل موثر بر انرژی خورشیدی و بادی پرداخته شد. سپس با استفاده از نرم افزار GIS Arc و ابزار  Solar میزان انرژی تابشی (تابش مستقیم و غیرمستقیم) و ساعات آفتابی در فصول مختلف و تمام سال برای روستاهای مختلف شهرستان اسفراین محاسبه شد. برای انرژی بادی نیز از دو پارامتر جهت و سرعت باد استفاده گردید. سپس با تهیه ی نقشه های پتانسیل سنجی باد و تابش خورشیدی از طریق ابزارهای آمار فضایی، ناحیه هایی که پتانسیل بالایی از نظر انرژی های یادشده داشتند، شناسایی شدند. با استفاده از نقشه های تهیه شده به روش آماره های فضایی، روستاهای واقع در مناطق شمال شرقی محدوده ی موردمطالعه موقعیت بهتری جهت بهره برداری از انرژی تابش خورشیدی را دارند. به طورکلی 2/7% از روستاهای منطقه شرایط مطلوبی جهت احداث نیروگاه های خورشیدی دارند. همچنین پتانسیل سنجی انرژی بادی نشان داد که حداکثر میزان پتانسیل انرژی یادشده در نواحی شمال، غرب و مرکزی  منطقه ی مطالعاتی است. نواحی شرقی شهرستان از کم ترین پتانسیل انرژی بادی برخوردارند، به طورکلی 36 % از منطقه ی موردمطالعه دارای پتانسیل بسیار زیاد جهت استفاده از انرژی بادی هستند.

    کلیدواژگان: انرژی های پاک، مناطق خشک، آمار فضایی، مناطق روستایی، شهرستان اسفراین
  • محمد آقازاده*، محمد میره ای، علیرضا استعلاجی، علی توکلان صفحات 71-93

    امروزه عمده درآمد شهرداری های ایران را منابع ناپایداری همچون عوارض و جرایم ساختمانی تشکیل داده است و چنین رویکردی آن ها را به سمت بحران مالی، چالش در مدیریت شهری و درنهایت به نارضایتی شهروندان سوق داده است؛ لذا در شهرهای توسعه یافته ی دنیا جهت پایدارسازی و درآمدزایی اقتصاد شهرداری ها، از ظرفیت گردشگری به عنوان یکی از محرک های اصلی و تاثیرگذار در واکاوی اقتصاد شهری استفاده می کنند؛ بنابراین هدف اصلی این پژوهش، ارایه ی مدل جامع از درآمدزایی پایدار شهرداری ها مبتنی بر گردشگری است و روش تحقیق با استفاده از رویکرد تفسیری و روش نظام مند فراترکیب بوده و جامعه ی آماری بر اساس یافته های مطالعات کیفی سایر محققین در حیطه ی درآمد پایدار شهرداری ها مبتنی بر گردشگری در بازه ی زمانی سال 1370-1398 شمسی است. روش نمونه گیری به صورت سیستماتیک، 26 مقاله را از بین 315 مقاله بر اساس عنوان، چکیده، تحلیل محتوای مقاله ها با ابعاد و مولفه های مرتبط با قابلیت نوآوری مبتنی بر درآمد پایدار شهرداری ها از صنعت گردشگری انتخاب نموده است و داده ها بر اساس استراتژی تحلیل محتوی با استفاده از نرم افزار Maxqda کدگذاری و بر اساس شاخص «دو کدگذار» جهت ارزیابی پایایی و کنترل کیفی یافته ها با 92/. توافق عالی بین دو ارزیاب منتج گردید. یافته های تحقیق حاضر نشان می دهد که از 131 کد اولیه، 15 کد دارای مفاهیم و با 6 مقوله ی اصلی و تاثیرگذار به عنوان منابع بالقوه در ایجاد درآمد پایدار شهرداری ها مبتنی بر گردشگری همچون برگزاری جشنواره ها، مراسمات ویژه و ایجاد ارتباطات، برنامه ریزی اوقات فراغت، توسعه ی زیرساخت های حمل ونقل شهری، استفاده از ظرفیت پنهان جاذبه ی گردشگری شهری، احداث فضاها و محیط های گردشگری، تقویت نقش های چندگانه گردشگری می توانند به عنوان راهبرد در نظر گرفته شوند و درنهایت، حاصل پژوهش صورت گرفته، ارایه ی مدل مفهومی کاربردی برای پایدارسازی درآمد شهرداری ها مبتنی بر گردشگری است.

    کلیدواژگان: گردشگری، اقتصاد شهری، ظرفیت های پنهان شهری، درآمدزایی پایدار، شهرداری ها، فراترکیب
|
  • Hassan Khosarvi*, Tayebeh Mesbahzadeh, Mohammad Jafari, Mostafa Dastorani Pages 1-13

    Dust phenomenon is one of the most common and destructive phenomena in the dry and desert regions of the world and Iran, which can have harmful effects on human life and the environment. Wind erosion and the removal and transport of soil particles by wind create dust. Controlling wind erosion will be effective when enough information is available on the factors affecting it. The results of the related studies show that wind erosion phenomenon is very complex and controls many factors. Soil characteristics influence the severity of wind erosion through its impact on its erosion. However, in most researches conducted on wind erosion throughout the world, the role of soil characteristics has been confirmed in wind erosion, but few studies have been conducted in Iran, and the Alborz province, which has been exposed to wind erosion and dust storms in recent years, has not been investigated in these studies. Considering the importance of the issue in this area, the present study was conducted to investigate the role and effect of soil characteristics on the wind erosion threshold velocity and the occurrence of dust phenomenon. In this study, the wind erosion threshold velocity was measured in normal conditions using desert wind tunnel device, and the physical, chemical and mechanical characteristics of the soil were also obtained after sampling in the laboratory and compared with the estimated threshold velocity. Also, using wind velocity data and velocity thresholds, wind rose and storm rose area of the area were drawn and examined. The characteristics of the soil samples examined with high-precision included limestone, sodium, phosphorus, calcium, magnesium, organic matter, nitrogen, humidity content, shear strength, compressive strength, EC, pH, and d.( In this study, using grading of the soil samples , a variable called d has been measured. This variable indicates the percentage of particles with diameters between 0.1 to 0.5 mm as the most sensitive particles for wind erosion in the collected samples.) The results of measuring the threshold velocity using a wind tunnel device showed that the minimum and maximum wind speed thresholds in the area were 7.5 m / s, and 9 m / s, respectively. The range of 7.5 to 9 m / s indicates the high sensitivity of the region to the wind erosion; this is while the width of these areas is also high and this could be a serious threat to the province of Alborz and its neighboring provinces. Studies of the wind rose and storm rose in the region showed that the dominant winds in the region are from the northwest. And more than half of the winds erupted in the area are erosive and have the ability to move particles of soil and create dust. The relationship between soil characteristics and threshold velocity was investigated using the stepwise regression test. The results showed that the most effective parameters on soil moisture threshold velocity included particle size, lime content and shear and pressure strength of the soil. That is, as the amount of lime in the soil increases, the adhesion of the particles and consequently the pressure and shear strength of the soil increase. Moreover, when the percentage of particles with a diameter of 0.1 to 0.5 mm in the soil increases, threshold velocity decreases. In this study, soil moisture has the highest effect on the threshold velocity and has a direct relation with the velocity of wind erosion. The percentage of sodium in the sampled soils was very high, and this caused the disintegration of soil particles and reduction in the wind erosion threshold velocity. The study showed that the risk of wind erosion and dust-fogging greatly threatens the Alborz province. The actual focal points for the production of dust constitute a vast area of the province. These areas, integrated into the central part of the Eshtehard plain and being bordered by the deserts of the Buinzahra plain in Qazvin province, have placed a wider field of dust in front of the wind and are regarded as a serious threat and would have harmful consequences in the provinces of Alborz, Tehran and other neighboring provinces. Therefore, it is necessary to take a special look at these areas in order to prevent the risks of this problem from being exacerbated in the first stage and to reduce the risks in the next stage.

    Keywords: Wind Erosion, Storm Rose, Soil Moisture, Wind Tunnel, Backward method, Alborz
  • Seyed Asadollah Hejazi*, Atrin Ebrahimi Pages 14-24

    One of the most important problems facing desert areas today is the growing trend of desertification and land use change. Land use is a special use of man from the earth. These uses are changing over time and these changes lead to increased land degradation and ecosystem destruction, especially in arid and semi-arid regions. Accordingly, in this research, the trend of land use change in the east of Kerman Province from Fahroj to Bam's new citadel has been evaluated. In this research, satellite images of the years 2000, 2010 and 2017 have been used to monitor land use change. The methodology is that by using the controlled classification method, the land use map was prepared for these years and then, using the Land Change Modeler (LCM), the amount of variation of the calculation and the trend of the modifications were modeled. The results of this study indicate that in the study area of agricultural land and vegetation has the most change, so that during the study period, along with the growing trend of residential areas, agricultural lands and vegetation, the trend has decreased. In addition to the trend of increasing the residential areas, the areas of the Bayer area of study have also increased during the open time, which, given the environmental conditions governing the area, could be a serious threat to the inhabitants of the region.

    Keywords: Land Use, Dry Areas, Fahroj, LCM
  • Seyed Hassan Alavinia*, Seyed Javad Sadatinejad, Arash Malekiyan, Hoda Ghasemieh Pages 25-36

    In this study the recharge and discharge of Isfahan-borkhar aquifer was investigated. This leads to long-term management of the aquifer and will make appropriate decisions by planners. The results of this study showed that the water table was constantly decreasing over the selected statistical period. The water table level was reduced by 0.46m per year, which reflects the fact that the aquifer is in critical conditions. In the present study, the recharge rate was determined by three factors including leakage from the river, rainfall infiltration and agricultural wastewater by using MODFLOW and then the correlation coefficient above 0.97% indicated high accuracy of the simulation. According to the results, it was found that recharge by agricultural wastewater is more than recharge by rainfall (about 32% of total irrigation water), which is due to the type of irrigation in the area (check-basin irrigation) and after that the influence of rainfall (about 10% of the total rainfall), which is a low contribution to this area due to high evaporation rates in the region. Thus, it can be concluded that the most important source of aquifer recharge is agricultural wastewater, which is necessary to be accurately calculated according to the type of product, irrigation, soil characteristics and climatic conditions of the study area in hydrological modeling studies. In case study of Isfahan-Borkhar, there is no possibility of exploitation of the aquifer due to the continuous decrease of the water table of groundwater that is clearly evident in the aquifer hydrograph, as well as the negative balance of groundwater resources.

    Keywords: Groundwater, Modeling, MODFLOW, Isfahan-Borkhar Aquifer
  • Mohammadamin Khorasani*, Majid Mohmmadi Pages 37-53

    Like developing countries, our country faces the problem of poverty and the spread of this phenomenon in rural areas and is one of the most important problems in rural areas. Measuring and identifying poverty is an integral part of the knowledge needed to formulate programs and policies for poverty alleviation in society and can be a powerful tool for policymakers' attention to the living conditions of the poor. The purpose of this study is to investigate and explain the rural poverty situation in Kouhdasht county. 2- Identify the spatial distribution of rural poverty in Kouhdasht county. The present research is an exploratory and question-oriented one. It is also an applied research based on descriptive-analytical method. Data collection tools were library and field studies (questionnaire, observation). The statistical population includes the villages of Kouhdasht county. To determine the sample of 26 villages an appropriate spatial distribution across all districts were selected. In summing up the results of this study, it can be said that the most important factors affecting rural poverty and its spatial distribution in Kouhdasht county related to income and facilities indices, education, environmental index, service-physical index, food costs, Side jobs and employmen,.respectively. In demographic indices, equality is above 3 which indicates favorable status of these indices compared to other indices and t values of 6.99 and 2.20 respectively and the lowest mean is related to index. Environmental and training indicators that indicate their undesirable status with t-values of -13.98 and -8.04.

    Keywords: Measuring, Analyzing, Spatial Distribution, Rural Poverty, Kouhdasht county
  • Mohammad Aghazadeh*, Mohammad Mirehei, Alireza Estelaji, Ali Tavakolan Pages 71-93

    Today, the major source of income for Iranian municipalities is the unstable resources such as construction fines and charges and Such an approach has led them to the financial crisis, the challenge of urban management and ultimately to citizens' dissatisfaction. So, in the developed cities of the world, tourism is used as one of the main and influential drivers in analyzing the urban economy in order to sustain and monetize the economy of municipalities. Therefore, the main purpose of this research is to present a comprehensive model of municipalities' sustainable income generation based on tourism. For the research method, interpretive and systematic meta-synthesis approach has been used and the statistical population is based on the findings of qualitative studies of other researchers in the field of sustainable income of the municipalityS based on tourism in the period of 1370-1388 solar years and systematic sampling method has selected 26 articles from 315 articles, based on the title, abstract, content analysis of articles with dimensions and components related to the capability of innovation based on sustainable income of municipalities from the tourism industry. Data were coded using Maxqda software based on content analysis strategy and based on the "double coding" index to evaluate the reliability and quality control of the findings, with 0.92 excellent agreement was reached between the two evaluators.  The findings of the present study show that 131 initial codes, 15 codes with concepts and with 6 main categories and effective in creating sustainable income of municipalities based on tourism are effective in holding festivals, special ceremonies and communication, leisure planning, development of urban transportation infrastructure, Using the hidden capacity of urban tourism attractions, constructing tourist spaces and environments, reinforcement the multiple roles of tourism and tourism They can be considered as a strategy, finally, the result of the research is the presentation of a practical concept model for stabilizing the income of municipalities based on tourism.

    Keywords: Tourism, urban economy, Urban hidden capacities, Sustainable Income Generation, Municipalities, Meta-synthesis