فهرست مطالب

تاریخ اسلام - پیاپی 82 (تابستان 1399)
  • پیاپی 82 (تابستان 1399)
  • تاریخ انتشار: 1399/06/22
  • تعداد عناوین: 8
|
  • محمد غفوری * صفحات 7-34

    بر اساس آرای مشهور پیرامون آیاتی از سوره مبارکه دهر، امیرالمومنین حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه (س) و حسنین(ع)بر اساس نذری روزه گرفتند و با وجود نیاز شدید به خوراک در هنگام افطار، آن را در راه خدا به مسکین، یتیم و اسیر بخشیدند. این عمل آنان مورد تقدیر خدای متعال قرار گرفت و خداوند از آن به عنوان سرمشقی برای دیگران یاد کرد. در تفاسیر شیعه و سنی و در کتاب های مناقب، گزارش های مختلفی درباره شان نزول، شرح ماجرا، افراد روزه گیرنده و شمار روزهایی که افطار بخشیده شد، آمده است. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی پس از بازخوانی گزارش ها و روایات موجود، سنجش آنها با یکدیگر، نشان دادن اختلاف و تناقض های آنها و با استناد به قرآن، سیره و عقل به نتایجی دست یافته است که از مهم ترین آنها می توان به توالی روزه ها در سه روز، ولی اطعام در یک روز اشاره کرد. هم چنین، آشکار شدن تفاوت چگونگی رویارویی منابع شیعی و سنی با این رویداد و تفاوت رویکردهای تاریخی و منقبتی در رویارویی با آن از یافته های این پژوهش است.

    کلیدواژگان: امیرالمؤمنین حضرت علی(ع)، حضرت فاطمه3، مناقب قرآنی اهل بیت:، سوره دهر، تاریخ، روایات
  • محمدتقی سبحانی*، الهام خرمی نسب صفحات 35-66

    پیامبراکرم(ص)به عنوان مفسر و تفصیل دهنده آیات قرآنی هم آهنگ با نظام اجتماعی مورد نظر قرآن، جامعه اسلامی را در مدینه بر اساس توحید پایه گذاری کرد و در شرایطی که جامعه مدینه، متشکل از گروه های مختلف اجتماعی با اعتقادات و گرایش های مختلف بود، سامان دهی جامعه اسلامی بر اساس مبانی و ارزش های قرآنی و الهی از طریق پیمان نامه ای به نام وثیقه المدینه میسر گردید. این سند که در بردارنده اصول و مبانی موثر در شکل گیری جامعه اسلامی و تحولات رو به کمال آن بود به وسیله پیامبر(ص) تنظیم شد و به توافق همه گروه های موجود در مدینه رسید.  این پژوهش بر آن است با نگاهی تاریخی، پس از بررسی زمینه های معرفتی شکل گیری جامعه اسلامی مدینه، جایگاه معرفتی وثیقه المدینه را در آن با بهره گیری از روش تحلیل محتوا مشخص سازد. یافته های پژوهش حاضر نشان دهنده آن است که مولفه های هستی شناختی توحید و معاد و مولفه های انسان شناختی مسیولیت پذیری و کرامت انسان از مولفه های معرفتی مورد توجه این وثیقه برای بنا نهادن جامعه نوپای اسلامی مدینه بوده است

    کلیدواژگان: وثیقه المدینه، پیامبر(ص)، مدینه منوره، جامعه اسلامی، قانون اساسی
  • محمدرضا هدایت پناه صفحات 67-108

    جابر بن عبدالله انصاری، صحابی برجسته پیامبر(ص)در حوزه فقه، تفسیر، حدیث و تاریخ بسیار تلاش می کرد. او که از پیش گامان نقل حوادث عصر نبوی بود، گزارش هایی درباره این عصر دارد که مورخان و محدثان کهن شیعه و اهل سنت آنها را ثبت کرده اند. شفاهی یا مکتوب بودن روایات او در حوزه تاریخ و سیره نبوی، پرسشی است که پاسخ به آن از ابعاد مختلفی دارای اهمیت است.نخست، آگاهی از جایگاه جابر در ثبت و مکتوب کردن سیره در طبقه صحابه و دیگری بر فرض اثبات غیرشفاهی بودن آن، پاسخی به منکران سنت مکتوب حدیث در سده نخست هجری است و مهم تر از آن، یافتن روشی برای بازسازی منابع مکتوب و مفقود آن دوره است. این مقاله با تکیه بر منابع رجالی، طبقات نگاری و تاریخی و با رویکرد توصیفی تحلیلی بر اساس اسناد تاریخی و قواعد تشخیص روایات شفاهی از مکتوب، این موضوع را بررسی می کند. یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که آنچه از جابر در باره سیره نبوی گزارش شده است، برخاسته از مدونات مکتوب بوده است و شاگردان او، نسخه های تازه ای از نوشته های او را ثبت و به نسل بعدی منتقل کرده اند

    کلیدواژگان: جابر بن عبدالله انصاری، سیره نگاری، روایات شفاهی، روایات مکتوب، صحابه
  • محمد ولی پور *، طاهره عظیم زاده طهرانی، زهرا علیزاده بیرجندی صفحات 109-142

    واقعه کربلا یکی از رخدادهای مهم و تاثیرگذار تاریخ اسلام به شمار می آید که از سده اول هجری تاکنون، آثار گوناگونی پیرامون آن پدید آمده است. گزارش گران واقعه کربلا در پردازش چرایی و چگونگی حادثه، شرح احوال یاران امام حسین7، شرح احوال دیگر کنش گران آن و ابعاد واقعه عاشورا، رویکردهای گوناگونی اتخاذ کرده اند. بررسی آثار عاشورانگاران و عاشوراپژوهان از این منظر، یکی از بایسته های پژوهش در دوران کنونی است. در میان گزارش های واقعه عاشورا در دوران معاصر، آثار عاشورایی محمد ابراهیم آیتی (د. 1343) به دلیل توجه ویژه به تحریفات عاشورا از ابعاد گوناگون، شایسته توجه و بررسی است. مقاله پیش رو با واکاوی مضامین عاشورایی آثار آقای آیتی به سنخ شناسی گفتمان های مطرح در آن می پردازد. در این روش، علاوه بر توجه بر عناصر زبانی و بافت متن، شرایط و موقعیت اجتماعی و سیاسی که متن در آن تولید شده است، تحلیل و ارزیابی می گردد. یافته های این پژوهش نشان می دهد که از منظر سنخ شناختی نگرش های تاریخی، عاطفی، عرفانی و ماورایی در آثار عاشوراپژوهی نویسنده وجود دارد. هم چنین تاکید بر بیان اسانید، توجه به عناصر مقوم شکل گیری رخدادهای تاریخی شامل زمان، مکان و افراد و تسلط بر انساب سبب شده است که در آثار آیتی، گفتمان تاریخی به عنوان گفتمان مسلط مشاهده شود.

    کلیدواژگان: عاشورا، عاشوراپژوهی، محمد ابراهیم آیتی، گفتمان تاریخی، تحریفات عاشورا
  • محمدحسن احمدی * صفحات 143-170

    اگر فقه الروایه، مانند فقه الحدیث در دانش فقه در شمار دانش های تحلیل گزارش های تاریخی قرار گیرد، می توان از آن به عنوان یکی از مبانی تاریخ تحلیلی نام برد. از سوی دیگر، تحلیل گزارش های تاریخی معطوف به الهیات تاریخی هنوز روش مند نشده است. این مقاله بر پایه توجه به مقوله روش در حوزه الهیات تاریخی و با تاکید بر گزارش های ناظر به تاریخ های مضاف چون تاریخ قرآن، تاریخ حدیث و تاریخ تفسیر می کوشد روش نویی از تحلیل تاریخی را با عنوان روش تحلیل انعکاسی پیشنهاد دهد.  در این روش که مبتنی بر انعکاس گزارش تاریخی در فضای بیرونی است، تاسیس اصل مسالگی به معنای میزان عدم نفوذ و حل ناشدگی مقام بیان گزارش در فرامقام بیان آن و اصل تواتر انعکاسی به عنوان نقطه مقابل مسالگی ، بستر دقیق تری را برای تحلیل گزارش های تاریخی فراهم می آورد. اجرای این دو اصل، ضمن آن که مانع تفسیرهای نادرست و مغالطه در تحلیل تاریخی است به قوت استدلال تاریخی کمک می نماید.

    کلیدواژگان: تحلیل انعکاسی، مسألگی، تواتر انعکاسی، الهیات تاریخی، تاریخ اسلام
  • محمد رضائی * صفحات 171-198

    در پی گسترش اسلام در ایران و توجه به حج به عنوان یکی از مهم ترین آیین های دینی، اعزام کاروان های متعددی از سرزمین های شرق خلافت با عنوان رکب الخراسان به حرمین شریفین رواج یافت. این سفر دینی که در مسیری طولانی صورت می گرفت، گاه به دلیل مشکلات و خطرات مسیر متوقف می ماند. پس از افول دستگاه خلافت عباسی (132-656 ه.ق.) و تجزیه سرزمین های زیر سلطه ایشان و افزایش درگیری های داخلی و خارجی سلسله های ایرانی بر سر تصاحب تاج و تخت و توسعه قلمرو، دوره ای طولانی از ناامنی های مقطعی در مسیرهای منتهی به عراق و حجاز ایجاد شد که در نتیجه آن، نه تنها امکان فعالیت های عمرانی و خدمات بهتر برای قافله ها میسر نگردید، بلکه با افزایش درگیری های فرقه ای، ظهور گروه های تندرو و رواج راهزنی قبایل عرب، قافله های حج در برخی دوره ها از سفر بازماندند. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع کتاب خانه ای در پی مطالعه تاثیر ناامنی به عنوان متغیری مستقل بر روند حج گزاری خراسانیان در ابتدای قرن سوم تا میانه قرن پنجم هجری است.

    کلیدواژگان: حج‌، مسیر حج، خراسان، حجاز، ناامنی
  • علی غلامی فیروزجائی*، عباسعلی محبی فر صفحات 199-220

    بررسی آداب و رسوم اجتماعی، جشن ها، پوشش، تغذیه و ترکیب جمعیت از موضوعات مهم حوزه تاریخ اجتماعی محسوب می شوند. مقاله حاضر با استناد به منابع تاریخی و با طرح پرسش هایی درباره چگونگی جشن های سیاسی و فرهنگی جامعه یمن عصر طاهریان و نقش حاکمان این سلسله در برگزاری این آیین ها به بررسی تفصیلی این موضوع می پردازد. یافته های مقاله نشان می دهد که در این دوره به مناسبت های مختلفی چون تولد رسول خدا(ع)، حلول ماه مبارک رمضان، اعیاد سعید فطر و قربان، نگارش کتاب، عروسی، تولد نوزاد و استقبال از افراد سیاسی، جشن برگزار می شد و حاکمان طاهری برای نشان دادن قدرت سیاسی و اقتصادی خود، نقش فعالی در برپایی بیشتر این جشن ها داشتند.

    کلیدواژگان: تاریخ اجتماعی، یمن، طاهریان یمن (858 ـ 945 ه، ق، )، ملک ظافر عامر بن عبدالوهاب (894 ـ 923 ه، ق، )، جشن‌های مذهبی
  • محسن رحمتی*، الهام آقاجری صفحات 221-256

    در فتوحات اسلامی قرن اول هجری، بخش های شرقی و جنوبی قفقاز به قلمرو جهان اسلام پیوست. تفلیس مرکز گرجستان کنونی به عنوان یکی از بزرگترین شهرهای قفقاز، نقش مهمی در رویدادهای این منطقه داشته است. پژوهش پیش رو با روش توصیفی تحلیلی می کوشد ضمن تبیین جایگاه این شهر در فتوحات اسلامی در قفقاز، نقش آن را در رویدادهای پس از فتح تا قرن ششم هجری بررسی کند.  بر اساس یافته های پژوهش حاضر، تفلیس بلافاصله پس از فتح به مرکز غازیان مسلمان در برابر گرجیان مسیحی و اقوام شمال قفقاز تبدیل گردید و سازمان دهی بخشی از حملات مسلمانان به شمال قفقاز در این شهر انجام می شد. با ضعف خلافت عباسی، خاندان حکومت گر مستقلی در این شهر قدرت یافت، اما مقاومت آن در برابر تهاجم گرجیان غیرمسلمان تا قرن ششم هجری ادامه یافت. در اوایل قرن ششم هجری، اختلافات داخلی حاکمان مسلمان، فرصتی فراهم آورد تا گرجیان در سال 515 ق. با تصرف تفلیس، این شهر را به پایگاهی برای حمله به دیگر سرزمین های اسلامی مبدل کنند

    کلیدواژگان: تفلیس، قفقاز، ماورای قفقاز، گرجیان، فتوحات اسلامی
|
  • Mohammad Ghafoori * Pages 7-34

    On the basis of eminent views related to the verse of giving victuals (feeding) in Dahr Chapter, Amir al Momenin Ali (PBUH), the holiness Fatimah (PBUH), Imam Hussein and Imam Hassan (PBUT) were fasting and regardless of starvation in time of breaking fast, they granted their food to poor, infant and captive people. This action of them was appreciated by omnipotent God and they were regarded as a paradigm for the others. In Shiite and Sunnite interpretations and in the books of eulogies, it is observed various reports on the occasions of revelation, explanation of event, the fasting people and the number of days the food has been granted. Following the descriptive-analytical research method, analyzing the narrations and comparing them, clarifying their differences and referring to Holy Quran, conduct and intellect, this article has achieved results and the most important of them are the frequency of fasting in three days but sustention in one day. Furthermore, the clarification of difference in the Shiite and Sunnite sources as well as the historical and eulogistic approaches in dealing with this event are considered the findings of this research.

    Keywords: Amir al- Momenin Ali (PBUH), the holiness Fatimah (PBUH), Qur’anic eulogies of Prophet’s House, Dahr Chapter, history of narrations
  • Mohammad Taghi Sobhani *, Elham Khorami Nasab Pages 35-66

    Prophet Mohammad (PBUH), the interpreter of qur’anic verses concordant with the social order considered by Holy Quran, initiated the Islamic community in Medina based on the unity when the community of Medina included the diverse social groups as well as the diverse beliefs and tendencies and the development of Islamic community based on qur’anic and divine bases and values got feasible by the convention named Vasiqat ol- Madinah. This document including the effective principles in the direction of the advancement of Islamic community was developed by the prophet Mohammad (PBUH) and it was agreed upon by all the groups present in Medina. This research is to specify the epistemological position of Vasiqat ol- Madinah through the historical approach as well as the study of epistemological grounds in favor of developing the Islamic community of Medina. The findings of this research clarify that the ontological elements of unity and resurrection together with the anthropologic elements of taking responsibility and dignity of human are considered as the epistemological elements of this contract towards the foundation of newly developed Islamic community of Medina.

    Keywords: vasiqat ol- Madinah, Prophet Mohammad (PBUH), Medina, Islamic community, constitution
  • Mohammadreza Hedayatpanah * Pages 67-108

    Jaber ibn e- Abdullah e- Ansari was one of the followers of Prophet Mohammad (PBUH) and outstanding in the domain of jurisprudence, interpretation, hadith and history. He was considered as a pioneer in relation to narrating the events in time of Prophet Mohammad (PBUH), holding reports regarding this era that were registered by the ancient Shiite and Sunnite historians, narrators and scholars of hadith. Whether these narrations in the domain of history and life of the Prophet are written or verbal is the question answering to it is of great significance in many aspects. First, being aware of the position of Jaber in registering the life history in the class of followers of Prophet and second, supposing the approval of its written form is the reaction to those who denied the written tradition of hadith in the first century After Hijrah and the most important of all is finding a way towards the renovation of written and missing sources of that era. This article investigates this issue by taking advantage of historical and authoritative sources and following a descriptive-analytical method based on the historical documents as well as the regulations of distinguishing verbal and written narrations. The findings of the present research illustrate whatever has been reported in relation to the life of the Prophet by Jaber originates from the written complications that his students have registered a new version of them and transferred to the later generation.

    Keywords: Jaber ibn e- Abdullah e- Ansari, biography, verbal narrations, written narrations, followers
  • Mohammad Valipoor*, Tahereh Azimzadeh Tehrani, Zahra Alizadeh Birjandi Pages 109-142

    Karbala tragic event is considered as one of the significant and effective events in the history of Islam about which various works have been developed from the first century (A. H) to the present time. The reporters of Karbala have taken different approaches in regard with the why and how of event, the explanation of conditions of Imam Hossein ‘s followers and the other agents as well as the dimensions of Ashura event. The study of the works in regard with Ashura developed by the writers and researchers is considered as one of the necessities of research in the present time. Among the reports on Ashura in the contemporary era, the works by Ebrahim Ayati (1343) are worth to be investigated thanks to the special attention to the deviation of Ashura event from the diverse aspects. The present article investigates the themes of Ashura in Ayati’s works in order to typologically study the distinguished discourses. In this method, the social and political conditions in which the text has been developed along with the linguistic elements and context have been investigated. The findings of research illustrate that the historical, emotive and mystic approaches are observed in the works of the author. Furthermore, putting emphasis on the documents, considering the strong elements of developing the historical events including time, location, people and the domination on the kinship led to the observation of historical discourse as a dominated discourse in Ayati’s works.

    Keywords: Ashura, studying Ashura event, Mohammad Ebrahim Ayati, historical discourse, Ashura deviations
  • Mohammad Hasan Ahmadi * Pages 143-170

    If Fiqh ol-Ravayeh like Fiqh ol-Hadith is regarded in the array of sciences on the analysis of historical reports, it can be designated as one of the bases of analytical history. Conversely, the analysis of historical reports related to the historical theology has not yet made methodical and systematic. Considering the category of method in the domain of historical theology and putting emphasis on the reports related to histories such as the history of Quran, the history of hadith, and the history of interpretation, this article tries to propose a new method of historical analysis as a reflective analysis method. In this method which is based on the reflection of historical report in the external space, the initiation of problem principle signifying the amount of non-resolvability of the status of statement of report on status over the statement of report and the principle of reflective recurrence as the opposite of problem provides the more accurate ground towards the analysis of historical reports. The administration of these two principles is an obstacle towards false interpretation and fallacy in the historical analysis and it strengthens the historical reasoning.

    Keywords: reflective analysis, problem, reflective recurrence, historical theology, History of Islam
  • Mohammad Rezaee * Pages 171-198

    Following the propagation of Islam in Iran and considering hadj being considered as the most important religious traditions, the dispatching of numerous caravans from the eastern lands of caliphates as the Rakab ol- Khorasan towards holy shrines got prevalent. This religious trip stopped at times due to the difficulties and hazards of long pathway. After the collapse of Abbasid caliphate (132-656 A. H) and the division of the lands under their domination as well as the increase of the internal and external disputes among the Iranian dynasties in order to achieve authority and to develop territory led to long lasting unsafety on the ways towards Hejaz and Iraq so that, the possibility of constructive activities and better services in favor of caravans was not possible. Moreover, the increase of disputes among the sects, the advent of radical groups and the prevalence of rubbery among Arab tribes led to the occasional stoppage of hadj caravans. Following the descriptive- analytical and the library research method, the present research is to consider the effect of unsafety as an independent variable on the trend of pilgrimage to Mecca by the people from Khorasan from the beginning of the third century to the middle of the fifth century.

    Keywords: hadj, path of hadj, Khorasan, Hejaz, unsafety
  • Ali Gholami Firoozjaee*, Abbasali Mohebifar Pages 199-220

    The study of social traditions, celebrations, costume, sustenance and merger of population are considered as the significant issues in the domain of social history. The present article broadly investigates this issue by referring to the historical sources and proposing questions on the mode of political and cultural celebrations of Yemen community in time of Tahirids and the role of governors of this dynasty in relation to the holding of these traditions. The findings of article clarify that many kinds of celebrations were held due to different occasions such as the birth of Prophet Mohammad (PBUH), the advent of Ramadhan moon, Feast of Fast-Breaking and Sacrifice, book writing, wedding, giving birth to a child, welcoming the political authorities and Tahirid governors were of active role in holding these celebrations to show off their political and economic authority.

    Keywords: social history, Yemen, Tahirids in Yemen (858-945 A.H), Malek e- Zafer e- Amer ibn e- Abdul Vahhab (894-923 A.H), religious celebrations
  • Mohsen Rahmati*, Elham Aqajeri Pages 221-256

    The eastern and southern parts of Caucasus joined the territory of the world of Islam Subsequent to the Islamic conquests in the first century (A. H). Tiflis, the capital of Georgia and considered as one of the biggest Caucasus cities, was of significant role in regard with the events of this district. Following the descriptive-analytical method, the present research tries to clarify the position of this city in the Islamic conquests came about in Caucasus and to investigate its role in the events after the conquest to the sixth century (A. H). The findings of present research clarify that, after the conquest, Tiflis changed into the capital of Muslim warriors against the Christian Georgians as well as the tribes in the north of Caucasus, and the organization of part of the attacks by the Muslims to the north of Caucasus was done in this city. Along with the flaw of Abbasid caliphate, an independent dynasty took power in this city while its resistance towards the attack of non- Muslim Georgians endured to the sixth century (A. H). In the beginning of the sixth century, the internal disputes among the Muslim governors provided the ground for the Georgians in 515 A. H) to seize Tiflis and to change this city into a base for attacking the other Islamic lands.

    Keywords: Tiflis, Caucasus, beyond Caucasus, Georgians, Islamic conquests