فهرست مطالب

شیعه شناسی - پیاپی 68 (زمستان 1398)
  • پیاپی 68 (زمستان 1398)
  • تاریخ انتشار: 1399/06/20
  • تعداد عناوین: 7
|
  • دکتر محمد بختیاری، دکتر مهدی فرجی صفحه 7

    در جنگ جهانی اول و دوم، نیروهای بیگانه به اعلام بی طرفی ایران توجه نکردند و کشور را به اشغال خود درآوردند. در این میان، واکنش علما و روحانیون، به عنوان رهبران مذهبی جامعه، بسیار مهم و تاثیرگذار بود. آنها در جنگ جهانی اول، با اعلام جهاد، نیروهای زیادی را برای مقابله با اشغالگران فراخواندند و حتی خودشان نیز در برخی نبردها شرکت کردند. اما در جنگ جهانی دوم، در قبال اشغال کشور واکنشی نشان ندادند. پژوهش حاضر در صدد است دلایل واکنش متفاوت علما و روحانیون را به اشغال ایران در جنگ جهانی اول و دوم مورد بررسی قرار دهد. برای بررسی این موضوع از روش تطبیقی استفاده می شود. یافته‌های پژوهش نشان می دهد عواملی همچون تضعیف موقعیت علما در اثر سیاست های ضد دینی رضاشاه، اعلام ترک مقاومت از سوی حکومت مرکزی در جنگ جهانی دوم، بی نتیجه بودن هر نوع مقاومتی در برابر قدرت های اشغالگر با توجه به تجربه جنگ جهانی اول، پایین بودن میزان خسارات در جنگ جهانی دوم و تلاش علما برای احیای موقعیت اسلام و روحانیت بعد از استعفای رضاشاه، در واکنش متفاوت علما نقش موثری داشته است.

    کلیدواژگان: ایران، علما و روحانیون، جنگ جهانی، اشغال کشور، متفقین، رضاشاه
  • ضیاحسین یوسفی، دکتر سیدمهدی سیدزاده ثانی صفحه 33

    از دو دهه اخیر و پس از تصویب قانون اساسی افغانستان در سال 1382 و پذیرش آزادی اقلیت های مذهبی و قومی، موضوع هویت مذهبی به یکی از مسایل مورد توجه مبدل  گشت. این پژوهش با هدف بررسی رابطه میان میزان احساس تبعیض مذهبی دانشجویان شیعه از خدمات رفاهی، دانشجویان اهل‌سنت، محیط دانشگاه، اساتید و کارمندان دانشگاه دولتی کابل نگاشته شده است. روش این تحقیق به صورت پیمایشی بوده و برای تحلیل و توصیف داده‌های آماری از همبستگی پیرسون استفاده شده است. جامعه آماری آن تمام دانشجویان شیعه دانشگاه کابل از 1395- 1397 می باشد که از میان آن 262 نفر از طریق فرمول کوکران انتخاب شده و روش نمونه‌گیری آن از نوع روش نمونه گیری چند مرحله ی است که ترکیبی از روش تصادفی خوشه ای است. نتایج نشانگر آن هستند که بیش از 80 درصد دانشجویان شیعه، احساس تبعیض مذهبی از سوی اساتید، محیط دانشگاه و کارمندان دانشگاه می‌کنند. ولی نسبت به خدمات رفاهی و نیز دانشجویان اهل سنت با درصدی کمتر (30 در صد) تبعیض را احساس می کنند. عواملی مانند جنسیت، سن، رشته تحصیلی و قومیت تاثیر چندانی در میزان تبعیض نداشته و در نتیجه میان جنسیت، سن، رشته تحیصلی، قومیت دانشجویان و تبعیض رابطه معنادار موجود نیست، بلکه یافته های پژوهش نشان می دهد میان مذهب و تبعیض رابطه معناداری وجود دارد.

    کلیدواژگان: تبعیض مذهبی، دانشگاه کابل، دانشجویان شیعه، اساتید دانشگاه، دانشجویان اهل سنت
  • دکتر حسنعلی پورمند، علی ایدی صفحه 63

    اندیشه شیعی در چند دهه اخیر تاثیر انقلابی و ساختارشکن بر نقاشی معاصر ایران داشته است. و در سه دهه از عمر انقلاب یعنی سال های 57 تا 87 شمسی نمود خاصی پیدا کرده است. تاثیرپذیری نقاشی ایران معاصر از فرهنگ شیعی و در راس آن واقعه کربلا آشکار و هویداست. بیرق ها، سلاح ها، مرکب ها و رنگ های سرخ و سبز در این آثار همگی در حکم نشانه هایی برای بیان وقایعی هستند که ریشه در فرهنگ شیعی دارد. نشانه ها در قالب نماد و سمبل محملی توانا و گویا برای شرح وقایع و مظلومیت شیعه هستند و نقاشی انقلاب به مدد این نشانه ها و مفاهیم آن ها به زبان استعاری با مخاطب رابطه برقرار می کند. و به لحاظ محتوایی مهم‌ترین ویژگی بارز نقاشی انقلاب به کارگیری مضمون‌های شیعی است. در این مقاله، ضمن جمع بندی و تکمیل نظرات پژوهشگران در مورد محتوای مضامین دینی شیعی در سه دهه از نقاشی انقلاب، آثار مربوط به این سال ها از طریق بررسی محتوای مضمون و اطلاعات متن جداول و نمودارها تجزیه و تحلیل و مورد مطالعه قرار می گیرند. بررسی های انجام شده نشانگر این است که محتوای آثار اکثرا تحت‌تاثیر اندیشه و آموزه های شیعی بوده و از لحاظ تکنیک و شیوه ی اجرا نیز این آثار عمدتا بصورت ترکیبی در قالب سبک های ریالیسم و سمبولیسم آفریده شده اند.

    کلیدواژگان: اندیشه شیعی، مضمون ها، نماد، نگارگری ایرانی، نقاشی انقلاب
  • دکتر مینا محمدی وکیل صفحه 103

    در معماری ایرانی اسلامی بهره گیری از هنر آینه کاری به عنوان نوعی دیوارنگاری مبتنی بر جلوه های نور، دارای اعتبار ساختاری و معنایی خاصی است که آن را از سایر انواع دیوارنگاری متمایز می گرداند. بارگاه حضرت احمدبن موسی(ع) ملقب به شاهچراغ، بنابر قرینه معنایی نام و کنیه اش، یکی از بزرگترین بناهایی است که از آینه کاری در انحاء گوناگون بهره برده است. از آنجا که شناخت بنیادین مصادیق هنر سنتی می تواند خلاء هویتی هنر معاصر را تا اندازه ای مرتفع سازد، لذا مطالعات تطبیقی این دو حوزه را می توان از ضروریات پژوهش های معاصر برشمرد. منیرفرمانفرماییان به عنوان یکی از چهره های شاخص هنر معاصر ایران در عرصه بین المللی دارای جایگاهی منحصر به فرد است. مطالعات نشان می دهند که هنرمند در آثارش از خصوصیات معنایی و صوری آینه کاری حرم حضرت شاهچراغ(ع) ملهم گردیده است. تحقیق حاضر، به روش توصیفی تحلیلی، جمع آوری اطلاعات به صورت کتابخانه ای و میدانی، تجزیه و تحلیل داده ها به شیوه استقرایی بوده‌ است. یافته های پژوهش نشان می دهند که در زمینه صوری برخی از نقوش اصلی در آینه‌کاری حرم حضرت شاهچراغ(ع) همچون گره، مقرنس، قاب بندی و نقشینه در آثار فرمانفرماییان نیز ملحوظ شده است و در زمینه معنایی خصایص مشترکی همچون، تجزیه فرم، القای حرکت، همزمانی بصری و بازنمود واقعیت که از بنیادی ترین دغدغه های هنرمدرن به حساب می آید در هر دو ساحت هنری مورد مطالعه، با اهداف صوری و معنایی مشابه ظهور یافته اند.

    کلیدواژگان: آینه کاری اسلامی، حرم شاهچراغ (ع)، هنر معاصر ایران، منیر فرمانفرماییان
  • دکتر یوسف خانمحمدی، امان الله شفایی صفحه 127

    بی گمان برای نحله های مختلف اسلام گرایی در افغانستان معاصر مشروعیت مهمترین و جدی ترین مساله سیاسی تلقی شده است. مشروعیت روح و جوهره قدرت است و اسلام گرایان شیعه و اخوانی به عنوان دو جریان اصلی اسلام سیاسی در افغانستان سعی بلیغی به خرج داده اند تا حضور خویش را در سپهر سیاست این کشور مشروعیت بخشند. ایده اصلی نوشتار حاضر آن است تا با نگاه مقایسه ای نشان دهد اسلام گرایان شیعه و اخوانی چرا و چگونه به مساله مشروعیت در عرصه سیاست پرداختند و در اخیر چه نتایجی بر اندیشه و عمل آنان به بار نشست. به نظر می رسد روش تحلیل تاریخ فکری هیوز که نظر به مراحل سه گانه زمینه‌ها، ماهیت و پیامدها دارد، چارچوب مناسبی برای مطالعه مقایسه ای موضوع تدارک می بیند. یافته ها در این چارچوب نشان می دهد که اسلام گرایان شیعه و اخوانی با وجود برخی مشابهت ها در مراحل سه گانه، مساله مشروعیت را در زمینه های خاصی جست‌وجو نموده اند؛ ماهیت و محورهای اندیشه آنان حول مساله مشروعیت متفاوت بوده است؛ و نتایج و پیامدهای ناهم‌گون بر عمل ایشان مترتب شده است.

    کلیدواژگان: مشروعیت، اسلام سیاسی، اسلام گرایان شیعه، اسلام گرایان اخوانی، افغانستان
  • علیرضا جوهرچی، دکتر علیرضا نبی لو صفحه 155

    جایگاه و نقش شیخ و راهنما در هر طریقت عرفانی اهیمت ویژه‌ای دارد؛ زیرا سالک در طی طریقت خویش، دایم به راهنمایی‌ها و دستورهای شیخ نیاز دارد تا بتواند هر مقام و منزلی را به سلامت سپری کند. این نقش در طریقت کبرویه نیز بسیار بارز است و عارفان این طریقت، اهمیت ویژه‌ای برای آن قایل شده‌اند. گفتنی است که در بین عرفا، این سلسله به داشتن گرایش‌های شیعی شهرت دارد. نجم‌الدین کبری سرسلسله این طریقت و شاگردان وی به ویژه مجدالدین بغدادی و نجم‌الدین رازی، مقامی بس بلند برای شیخ در ولایت باطنی قایلند. مقاله حاضر از نوع توصیفی تحلیلی با روش مطالعه کتابخانه‌ای، به بررسی ویژگی‌ها و صفات شیخ در اثر معروف این سه عارف یعنی فوایح الجمال، تحفه البرره و مرصادالعباد پرداخته و آن را با نگاه شیعی مقایسه کرده است. برای این منظور جایگاه شیخ از سه جنبه شیخ و حق، شیخ و خویش و شیخ و سالک، تجزیه و تحلیل شده است. این بررسی نشان می‌دهد هر سه عارف، وجود شیخ کامل را در دستگیری سالک و مرید در سلوک الی الله ضروری می‌دانند زیرا فقدان او در هر مقامی، باعث گمراهی سالک می‌گردد؛ از دیدگاه، ایمه و عارفان شیعه نیز این امر در هدایت امت و رهروان طریق، اهمیت ویژه‌ای دارد.

    کلیدواژگان: شیخ، مرید، طریقت کبرویه، نجم الدین کبری، مجدالدین بغدادی، نجم الدین رازی
|
  • Dr. Muhammad Bakhtiari, Dr. Mahdi Faraji Page 7

    In the first and second World Wars, foreign forces ignored the fact that Iran proclaimed being impartial, and occupied it. Meanwhile, the reaction of the religious scholars and clerics as the religious leaders of the society was much important and influential. In the World War I, they proclaimed Jihad and inducted many forces for confronting the occupying troops. They even took part in those struggles personally. In the World War II, however, they did show no reaction towards occupation of the country. The present study seeks to investigate the reasons for different reactions of the religious scholars and clerics towards the occupation of the country in the first and second World Wars. To do so, we have used a comparative method of study. The findings of the study show that factors such as weakening of the scholars’ position through Reza Shah’s anti-religious policies, proclamation of giving up resistance by the central government in the Second World War, fruitlessness of any resistance against occupying powers considering what was experienced in the First World War, low level of damages in the Second World War, and the scholars’ attempt for reviving the status of Islam and clerics after Reza Shah’s resigning were all effective in different reaction by the religious scholars.

    Keywords: Iran, religious scholars, clerics, World War, occupation of the country, allied forces, Reza Shah
  • Zia-Hussein Yusofi, Dr. Sayyid Mahdi Sayyid-Zade Thani Page 33

    In the last two decades, after enacting the constitutional law in Afghanistan in 2003 and granting the freedom of religious and ethnic minorities, the religious identity became one of the issues of public concern. The present study aims at investigating the extent to which the Shiite students feel being treated with religious discrimination by welfare services, the Sunnite students, the individuals in the campus, professors, and personnel in Kabul University. The research method was of survey type and Pearson correlation was used for analysis and description of statistical data. The statistical population consisted of all Shiite students in Kabul University from 2016 to 2018. For this purpose, 262 subjects were selected through Cochran formula. The sampling method was multistage sampling in the form of a combination of cluster sampling. The results show that more than 80% of the Shiite students felt being treated with religious discrimination by the professors, individuals in the campus and by the personnel. They felt less discriminating behavior (30%) on the part of the Sunnite students and in getting welfare services. Factors such as sex, age, major, and ethnicity had no considerable effect in discriminating treatment, and thus, there is no meaningful relationship between students’ sex, age, major, ethnicity and discrimination. However, there is a meaningful relationship between the students’ denomination and discrimination.

    Keywords: religious discrimination, Kabul University, the Shiite students, university professors, the Sunnite students
  • Dr. Hassan-Ali Purmand, Ali Aidi Page 63

    The Shiite thought has had a revolutionary and changing effect on painting in contemporary Iran. And in three decades of the Islamic Revolution in Iran, i.e. from 1978 to 2008, this had a significant manifestation. The effect of the Shiite culture, especially the Ashura incident, on drawing in contemporary Iran is quite evident. Flags, weapons, roadsters, and the red and green colors in those paintings are all sign of stating events that are deeply rooted in the Shiite culture. The signs in the form of symbols are strong bearers of describing events and the Shiites’ being oppressed; and the revolution’s painting uses those signs and their concepts to communicate with the addressees through a figurative language. As to the content, the most important feature of the revolution’s painting is its use of the Shiite themes. In this article, while compiling and completing the opinions of the researchers on the content of the Shiite religious themes in three decades of revolution’s painting, we have studied the works pertaining to these years through an investigation and analysis of the content of the themes and the textual data in tables and diagrams. The investigations show that the content of the works have mostly been influenced by the Shiite doctrines and thoughts; and as for the technique and method of performance, those artworks have been created in a mixed form of realism and symbolism.

    Keywords: the Shiite thought, themes, symbol, Iranian painting, revolution’s painting
  • Dr. Mina Muhammadi Wakil Page 103

    In the Iranian-Islamic architecture, using the art of mirror-works as a type of fresco based on light effects has a certain structural and semantic credit that makes it different from other types of fresco. The Holy Shrine of Ahmad bin Musa, known as Shah-Cheragh, is one of the greatest monuments wherein mirror-works have been used extensively in various types. Since a fundamental recognition of the instances of the traditional art can somewhat fill the identity gap in the contemporary art, comparative studies in those two spheres can be considered as a necessity in contemporary studies. Munir Farmanfarmaiyan, as one of the prominent figures in the Iranian contemporary art, enjoys a unique status in the international sphere. The studies show that this artist has been inspired by the semantic and formal features of the mirror-works of Shah-Cheragh’s shrine in his works. The present study has used a descriptive-analytical method in gathering data in the form of library sources and filed study to analyze them in the inductive way. The findings of the study show that, in the formal sphere, some of the main designs in the mirror-works in Shah-Cheragh’s shrine, such as muqarnas, qab-bandi and naqshina, have been used in Farmanfarmaiyan’s works as well; and in the semantic sphere, common features such as analysis of form, inducing motion, visual simultaneity, and representation of reality, which are among the most fundamental concerns of the modern art, have been manifested in both artistic spheres with similar formal and semantic goals.

    Keywords: Islamic mirror-works, Shah-Cheragh’s shrine, Iranian contemporary art, Munir Farmanfarmaiyan
  • Dr. Yusof Khan-Muhammadi, Aman Allah Shafa’ie Page 127

    No doubt, for various Islamist groups in contemporary Afghanistan, legitimacy is considered the most important and the most serious political issue. Legitimacy is the essence and the spirit of power, and the Shiite and Ikhwanid Islamists as two political mainstreams in Afghanistan have made great effort to legitimize their presence in the political arena of that country. The main idea in the present article is to show, with a comparative look, that why and how the Shiite and Ikhwanid Islamists dealt with the issue of legitimacy, and what the results for their thought and practice were. It seems that Hughes’ method for intellectual analysis of history that considers three stages of backgrounds, nature and consequences, prepares a proper framework for the comparative study of the subject. The findings in this framework show that the Shiite and Ikhwanid Islamists, despite some similarities in the three stages, have sought legitimacy in certain backgrounds, the nature and axes of their thought around the issue of legitimacy were different, and that different results and heterogeneous consequences for their practice have resulted.

    Keywords: legitimacy, political Islam, the Shiite Islamists, Ikhwanid Islamists, Afghanistan
  • Ali Reza Jowharchi, Dr. Ali Reza Nabiloo Page 155

    The status and role of a Sheikh and a guide in any mystic order is of great importance, because the wayfarer in his path is in continuous need to the guides and instructions of a Sheikh to be able to cover all states and positions in a healthy and good manner. This role is much more prominent in Kebrawiya order and the related mystics consider a special importance for it. It is worth saying that among the mystics, this order is well-known for having Shiite leanings. Najmuddin Kebrawi, the head of that order, and his disciples, especially Majduddin Baghdadi and Najmuddin Razi consider a very high position for Sheikh in esoteric authority. The present article is of descriptive-analytical type and uses library sources to investigate the sheikh’s characteristics and qualities in the famous works written by those three mystics, i.e. Fawayih al-Jamal, Tuhfat al-Barara and Mirsad al-‘Ibad, and compares it with a Shiite look. To do so, the sheikh’s status has been analyzed from three aspects: sheikh and God, sheikh and self, and sheikh and wayfarer. This study shows that the three mystics consider the existence of a perfect sheikh necessary for guiding the wayfarer and disciple in their way towards Allah, because lack of a sheikh in any state would lead to the wayfarer’s deviation. Similarly, for the Shiite Imams and mystics, this is of great importance in guiding the nation and the wayfarers.

    Keywords: sheikh, disciple, Kebrawiya order, Najmuddin Kebrawi, Majduddin Baghdadi, Najmuddin Razi