فهرست مطالب

مطالعات ایرانی اسلامی - سال سیزدهم شماره 1 (بهار 1402)

نشریه مطالعات ایرانی اسلامی
سال سیزدهم شماره 1 (بهار 1402)

  • تاریخ انتشار: 1402/03/01
  • تعداد عناوین: 6
|
  • ,واکاوی انتقادی داستان انگیزه تالیف کتاب فصل الخطاب محدث نوری (با تاکید بر نقل آیت الله محمد صادقی تهرانی)
    کاظم استادی* صفحه 1

    مناقشه آمیزترین کتاب شیعی، که احتمال حذف و تغییر در مصحف عثمانی را صحیح دانسته، کتاب فصل الخطاب میرزا حسین نوری است. آثاری که در واکنش یا رد این اثر، میانه سال تالیف کتاب تا وفات محدث نوری، نگارش یافته اند، ناچیز هستند؛ اما در دوره معاصر، آثار بسیاری به فصل الخطاب پرداخته اند. در این میان، در برخی از این آثار، ادعاها و داستان های نیز پیرامون محدث نوری و کتاب او، به چشم می خورد؛ که باعث شماتت و نقدهای تندی پیرامون شخصیت علمی حاجی نوری شده است. یکی از این داستان ها، داستان انگیزه تالیف فصل الخطاب است؛ که گفته شده محدث نوری، فریب دولت انگلستان را، برای ضربه زدن به اسلام، خورده است؛ و کتاب فصل الخطاب به تحریک کارمند سفارت انگلیس نوشته شده است. این داستان، توسط آیت الله مرعشی نجفی به نقل از سردار کابلی، و توسط چند نفر از آیات عظام معاصر، مطرح شده است. اکنون لازم است صحت داستان، ارزیابی و راستی آزمایی گردد؛ و بررسی شود: روایت های داستان انگیزه تالیف فصل الخطاب چگونه هستند؟ آیا اطلاعات این داستان با شواهد تاریخی دیگر و مرتبط با محدث نوری و فصل الخطاب، هماهنگ هستند؟ با بررسی تاریخی داده های داستان و تجزیه و تحلیل اطلاعات و تطبیق آنها با شرح حال سردار کابلی و محدث نوری و برخی دیگران با روش کتابخانه ای، مشخص شد که داستان انگلیسی انگیزه تالیف فصل الخطاب، نادرست می باشد؛ و احتمالا با داستان کتاب مسالک المحسنین و شیخ فضل الله نوری، اشتباه شده است

    کلیدواژگان: ماخذشناسی شیعه، شبیری زنجانی، محمدعلی گرامی، آصف محسنی، تحریف قرآن، مصحف عثمانی
  • واکاوی مولفه های خیام پژوهشی در جهان معاصر عرب
    محدرضا موحدی* صفحه 2

    حجه الحق حکیم عمر خیام نیشابوری شاعر رباعی سرا شهیر ایرانی است که پژواک آوازه و شهرتش به کل جهان راه یافته است. گرچه فراگیری شهرتش به رباعیات او باز می گردد اما بی تردید همه جانبه بودن علوم و چند وجهی دانشش بر کسی پوشیده نیست. آنچه مقرر است در این مقاله بدان پرداخته شود چگونگی مواجهه دنیای عرب با رباعیات خیام است گرچه خوشبختانه تاکنون کارهای باارزشی در مورد خیام از سوی محققان عرب هم چون استاد یوسف حسین بکار نشر یافته است چنانکه وی با بررسی تاریخی در باب نخستین ترجمه ها از رباعیات خیام به عربی، به این نتیجه رسید که برخلاف تصور ابتدایی مبنی بر نزدیکی دو فرهنگ و زبان ایرانی و عربی، که لازمه اش ارتباط مستقیم و بلا واسطه از یکدیگر بوده است، نخستین ترجمه ها از خیام به واسطه زبآن های اروپایی بویژه انگلیسی و فرانسوی به جهان عرب راه یافته است.بنابرین محققان عرب نیز در روی آوری به خیام مرهون پژوهش های خاورشناسان غربی بوده و هستند.لاجرم گاه ناچاریم نگاهی هرچند گذرا به برخی تحقیقات غربیان در این زمینه داشته باشیم. از این رو مقاله حاضر تلاش دارد تا به واکاوی مولفه های خیام پژوهشی نزد محققان جهان عرب بپردازد و از این منظر در کنار نقد آثار آنها ویژگی های خیام پژوهی محققان عرب را برشمارد.

    کلیدواژگان: خیام پژوهی، محققان معاصر عرب، خاورشناسان اروپایی یوسف حسین بکار
  • علوم طبیعی در آثار زکریای قزوینی با تکیه بر عجایب المخلوقات
    زهرا کمرروستا* صفحه 3

    زکریا بن محمدبن محمود انصاری مشهور به زکریای قزوینی، از مهمترین دانشمندان علوم طبیعی ایران و جهان اسلام در قرون میانه است. تسلط و تبحر و دانش گسترده زکریای قزوینی بویژه علوم زمانش مانند تاریخ، علوم طبیعی، جغرافیا، کیهان شناسی موجب  تا نام او در فهرست پایوران  مسلمان ایرانی قرار گیرد. وسعت اطلاعات و روش عجایب نگاری وی هم باعث شده است تا برخی او را  با پلینی عجایب نویس و دانشمند دوره روم باستان، مقایسه کنند. دو کتاب آثارالبلاد و اخبارالعباد در جغرافیا؛ و عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات در علوم طبیعی، مهمترین آثار زکریای قزوینی هستند که به دلیل اهمیت کتاب عجایب المخلوقات در تاریخ علوم طبیعی، مقاله حاضر در صدد تا با روش توصیفی تحلیلی به این پرسش اصلی پاسخ دهد که قزوینی به عنوان یک عالم طبیعی چه تلقی از این علوم در کتاب عجایب المخلوقات داشته است؟ بر مبنای یافته های تحقیق، قزوینی گرچه گاهی از روش های تجربی و مشاهده ای برای توضیح پدیده های علمی در طبیعت استفاده کرده است، اما تحت تاثیر فضای علمی و اندیشه ای قرن هفتم هجری، بیشتر از منظری اساطیری و عجایب گونه این پدیده ها را مورد بررسی قرار داده است.

    کلیدواژگان: زکریای قزوینی، عجایب، علوم طبیعی، کتاب عجایب المخلوقات
  • تحلیل کارکردی عوامل موثر بر نظام دیوان سالاری تاریخی ایران اسلامی تا پایان سلسله های مستقل ایرانی
    حمید تنکابنی* صفحه 4

    نظام دیوان سالاری به مثابه یکی از برجسته ترین و تاثیرگذارترین دستاوردهای تاریخ بشری، حامل مولفه ها و ویژگی هایی است که منشا آن ها را می توان در هر دوره تاریخی در مجموعه ای از ساختارها، هنجارها، رویه ها، سنت ها، ارزش ها، علایق، آداب و عادات متاثر از عوامل سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی هر جامعه یافت. مقاله حاضر در قالب رویکرد جامعه شناسی تاریخی و با بهره گیری از روش کیفی ساختارگرا، به واکاوی، تبیین و تحلیل کارکردی عوامل موثر بر نظام دیوان سالاری تاریخی ایران در ابعاد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، از ورود اسلام تا پایان دوره سامانیان پرداخته است. یافته های مقاله نشان می دهد در این دوره با وجود سیطره خلافت اسلامی بر ایران، به دلیل حضور حرفه ای و موثر وزیران و دیوانیان ایرانی در ساختار قدرت سیاسی خلافت، الگوی ایرانی دیوان سالاری اقتباس و ترجمه شده و تداوم می یابد و در نهایت، سلسله های مستقل و نیمه مستقل ایرانی شکل می گیرند. تحلیل کارکردی یافته های مقاله نشان می دهد برخی ویژگی های مخرب و عوامل بازدارنده تحول در نظام دیوان سالاری تاریخی ایران نظیر «روحیات قبیله سالاری» و «تبار گماری»، «فساد مالی»، «ارادت ورزی و مجامله»، «اطاعت محض»، «فقدان قانون و قاعده ورزی»، «بی اعتمادی و سوء ظن» و «احساس عدم امنیت» در مناصب دیوانی و دولتی ریشه در روند تاریخی نظام دیوان سالاری ایران دارد.

    کلیدواژگان: دیوان سالاری، نظام، ساختار، خلافت اسلامی، سلسله های مستقل و نیمه مستقل ایرانی. جامعه شناسی تاریخی
  • نقش وقف در توسعه نظام آبرسانی در ایران دوره تیموریان
    صدیقه پرویزی نیا* صفحه 5

    یکی از کارکردهای مهم وقف، توسعه رفاه اجتماعی و تامین آسایش عمومی است. با توجه به کم آبی سرزمین ایران و اهمیت نظام آبرسانی ،وقف و نهادهای موقوفه نقش مهمی در تامین آب وآبرسانی و توسعه زیرساخت های نظام آبرسانی در ایران داشته اند. یکی از ادوار مهم تاریخی در ایران که صدمات و لطمات سختی بر پیکره نظام آبرسانی ایران داشته است، دوره تیمور است که افزون بر حملات او ، کشمکش های شاهزادگان، امرا و نیز عوامل طبیعی موجبات تخریب نظام آبرسانی در دوره جانشینان تیمور(807-911ه.ق) شده است.آنچه مقرر است در این پژوهش بدان پرداخته شود بررسی نقش وقف در ایجاد و بازسازی  تاسیسات آبی  و آبرسانی در ایران دوره جانشینان تیمور است. علاوه براین در این پژوهش  تلاش شده است تا با روش توصیفی - تحلیلی و استنتاجی با بهره گیری از منابع اسنادی و متون و آثار کتابخانه ای به این سوال پاسخ داده شود که وقف و نهادهای موقوفه چه نقشی  در توسعه نظام آبرسانی در زمان جانشینان تیمور گورکانی داشته اند.  یافته های پژوهش حاکی از آن است که درکنار اقدامات جانشینان تیمور بویژه شاهرخ، سلطان ابوسعید و سلطان حسین بایقرا  که در راستای ایجاد و احیاء نظام آبرسانی داشته اند، ازنهاد وقف و واقفان و ظرفیت های آن برای بسترسازی فرهنگی و امور خیریه و عام المنفعه استفاده های شایان توجهی شده است.

    کلیدواژگان: وقف، نظام آبرسانی، تیموریان، قنات، آب انبار
  • تحلیل عوامل اثرگذار بر زیست بوم ایرانی در دوره صفویه (مطالعه موردی: سفرنامه های سانسون و تاورنیه بر پایه تصویرشناسی فرهنگی)
    خلیل بیگ زاده*، نازنین نامداری صفحه 6

    تصویرشناسی فرهنگی، دانش شناخت خود از نگاه دیگری، از رهگذر آثار ادبی به ویژه سفرنامه ها با تاکید بر تصویرهای فکری- فرهنگی است؛ بنابر این، مطالعه فرهنگی دوره صفویه که از دوره های برجسته و مهم تاریخ ایران است، بر اساس سفرنامه های تاورنیه و سانسون یاریگر شناخت ویژگی های فرهنگ زندگی و عوامل اثرگذار بر زیست بوم ایرانیان در این دوره است. هدف پژوهش پیش روی یافت پاسخ این پرسش است که:  شناخت تصویر و نقش فرهنگی رویکردهای سیاسی، بازرگانی، اجتماعی و باورهای خرافی اثرگذار بر زندگی خودی در آیینه نگاه دیگری از منظر تصویرشناسی چگونه است؟  و این که: چه عواملی بر زیست بوم ایرانیان در دوره صفویه موثر بوده است؟ دستاورد پژوهش با رویکردی توصیفی- تحلیلی بر پایه تصویرشناسی فرهنگی نشان می دهد، رویکردهای فکری- فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و سیاست های اقتصادی و باورهای خرافی کارکردی اثرگذار بر زیست بوم و اقتصاد  مردم ایران عصر صفوی داشته اند عواملی  همچون:  کارگزاران سیاسی و اقتصادی و فرهنگی ، نظام اقتصادی و سیاست های تجاری و مالیاتی نامشروع، کارکرد منفی قدرت نامحدود شاه، ناکارآمدی جانشینان شاه،  و نقش وی در استفاده نابجا از منابع اقتصادی،سبب بروز بحران در زندگی مردم و پیدایش نارضایتی عمومی شده است و شاهان صفوی در تبیین راهکار بلند مدت و بایسته و شایسته ناتوان بوده اند.

    کلیدواژگان: تصویرشناسی فرهنگی، باورهای خرافی، دوره صفوی، اقتصاد زندگی، نیکلا سانسون، ژان بابتیست تاورنیه
|
  • Critique of the story of the motivation for writing the book Chapter of Al-Khattab Mohaddes Nouri (with emphasis on quoting Ayatollah Mohammad Sadeghi Tehrani)
    Kazem Ostadi * Page 1

    It seems that the most controversial Shiite book, which considered the possibility of deletion and change in the Ottoman Mushaf correct, is the book Fasul al-Khattab by Mirza Hussein Nouri. The works written in reaction or rejection of this work, from the middle of the year of writing the book until the death of Mohaddes Nouri, are insignificant; But in the contemporary period, and especially in the last three decades, many works have dealt with the Al-Khattab chapter. In the meantime, in some of these works, there are claims and stories about Mohaddes Nouri and his book; Which has caused sharp comments and criticisms about Haji Nouri's scientific personality. One of these stories is the story of the motivation for writing Al-Khattab; It is said that Muhaddith Nouri was deceived by the British government to strike at Islam; And his chapter book was written at the instigation of a British embassy staffer or spy. This story has been narrated by Ayatollah Marashi Najafi, quoted by Sardar Kaboli, and by some of the great contemporary verses. Therefore, it is now necessary to evaluate the accuracy of the story and verify it; And be examined: 1- What are the narratives of the story of the motivation for writing the chapter of Al-Khattab? 2- What is the information and data of this story? 3- Is the information of this story consistent with other historical evidences related to Mohaddes Nouri and Fasl al-Khattab? 4- What contradictions and ambiguities can be raised about this story? The most detailed narration of the story is by Ayatollah Sadeghi Tehrani; There is various information and data in his narration; Each of them can be examined separately and finally, on top of each other. By historically examining the data of the story and analyzing the information and matching them with the biographies of Sardar Kaboli and Mohaddes Nouri and some others with the library method, it was found that the story is the motivation for writing the chapter and its information, for several reasons; Some of them are: 1- Mohaddes Nouri was not the master of Sardar Kaboli. 2- Sardar Kaboli has not participated in the courses and researches of Mohaddes Nouri. 3- At the time of writing, Sardar Kaboli was not born. 4- Categorized statistical writings cannot be presented daily. 5- At the time of Mohaddes Nouri, there were no passports or visas. 6- Sheikh Reza was not a bookseller, the lithographer of the Al-Khattab chapter. 7- After the publication of Al-Khattab, the voices of Iraqi and Iranian scholars were not heard. 8- Atabak did not do anything at the time of publishing the book of Al-Khattab chapter. 9- Mirza Shirazi agreed with the book of the chapter of speech. 10- The time and cause of Atabak's murder are inconsistent with Sadeghi's story. 11- Mohaddes Nouri has not regretted publishing and distributing the book of Al-Khattab chapter. Apart from the incorrect statements that were made; There are also ambiguities about the storytellers; Some of them are: 1- The four narrators have expressed the details of the story differently. 2- The story told by Sardar Kaboli and Marashi is the only unwritten news. 3- Early narrators, some of their archives are not accurate. Due to the inaccuracy of the story information, the motive for writing the Al-Khattab chapter seems to be that the memory of Ayatollah Marashi or Sardar Kaboli has confused the matching of the two stories or the information of the two events. This means that, for example, they may have mixed a memoir of Muhaddith Nouri with a memoir of Sheikh Fazlullah Nouri about the book Masalak al-Muhsinin Talibov, due to the commonality of Nouri and the two controversial works of al-Khattab and Masalak al-Muhsin.

    Keywords: Shiite Bibliography, Shabbiri Zanjani, Mohammad Ali Gerami, Asef Mohseni, Quran Distortion, Ottoman Mushaf
  • Analyzing Khayyam's research components in the contemporary Arab world
    Mohammadreza Movahedi * Page 2

    "Hojjat al-Haq Hakim Omar Khayyam Neishabouri" is a famous Iranian poet and quartet writer whose fame has spread to the whole world in the West and East. However, his popularity goes back to his quatrains. But without a doubt, his great genius and great knowledge are not hidden from anyone. What is supposed to be discussed in this article is how the Arab world, that is, Arab scholars, faced Khayyam's quatrains. Although fortunately, valuable works on Khayyam have been published by Arab scholars such as Yusuf Hossein, but it seems that it is still not enough. As his work, with a historical review of the first translations of Khayyam's quatrains into Arabic, came to the conclusion that contrary to imagination Based on the closeness of two Iranian and Arabic cultures and languages, which required direct communication and immediate use of each other, the first translations of Khayyam reached the Arab world through European languages, especially English and French. Therefore, Arab researchers also Turning to Khayyam was and still is due to the researches of Western Orientalists. From this point of view, in this article, we are forced to have a brief look at some Western researches in this field. Therefore, the present article tries to analyze the components of Khayyam's research among the researchers of the Arab world and in this way, in addition to criticizing their works, to enumerate the characteristics of Khayyam's research by Arab researchers.This survey showed:- The West, especially Europe, has a special place in introducing Khayyam and his quatrains.- Khayyam, according to the time conditions of his time, was probably influenced by the thoughts of some Arab and Iranian poets before him, and Abul Ala'i Ma'ari has a better place among them.- Contemporary Arab researchers, after getting familiar with Khayyam's quatrains, which he reached mostly through their translation from European texts, have played a significant role in expanding his thoughts and opinions in the contemporary Arab world. Unfortunately, in the Iranian world, the efforts of contemporary Arabs about Khayyam and his quatrains have not received the attention they deserve. This article is mostly written in order to solve this shortcoming.- In the contemporary Arab world, Khayyam's quatrains have left a great impact on the thoughts of contemporary Arab writers, poets, and even the culture and art of these countries. Almost no great and contemporary poet in the Arab world in the last 100 years can be found who was not influenced by Khayyam's quatrains and thoughts.- Ilya Abu Maadhi, Marouf al-Rasafi, Jamil Sedqi al-Zahavi, Iskandar Maalouf, Amin Maalouf, Abdur Rahman Shokri, Mahmoud Akkad, Ibrahim Abdul Qadir al-Mazni, etc. are among the great contemporary Arab writers who were influenced by Khayyam.- There are many research works about Khayyam's quatrains and his other works in the contemporary Arab world. About 300 books, hundreds of articles and more than 295 verse and prose translations of his quatrains have been published in Arab countries. Things that have not been done even about some of the greats of classical Arab poetry and literature.

    Keywords: Khayyam, Khayyam research, contemporary Arab poets, Oriental studies, Yusuf Hossein Bakar
  • Natural sciences in the works of Zakaria Qazvini based on the Ajaib al-makhluqat
    Zahra Kamarroosta * Page 3
  • Effective functional analysis on the historical bureaucratic system of Islamic Iran until the end of independent Iranian dynasties
    Hamid Tonkaboni * Page 4

    The "bureaucracy" system, as one of the most prominent and influential achievements of human history, carries components and characteristics that can be traced back to any historical period in a set of structures, norms, methods, traditions, values, interests, customs and habits that They are affected by the political, social, cultural and economic factors of each society. In the framework of the historical sociology approach and using the structuralist qualitative method, the present article has analyzed, explained and functionally analyzed the factors affecting the historical bureaucratic system of Iran in political, social, economic and cultural dimensions, from the introduction of Islam to the end of the Samanid period. The findings of the research show that in this period, despite the dominance of the Islamic caliphate over Iran, due to the professional and effective presence of Iranian ministers and dignitaries in the political power structure of the caliphate, the Iranian model of bureaucracy was adapted, translated and continued, and finally, independent and semi-independent Iranian dynasties. are formed The functional analysis of the findings of the article shows some destructive features and factors preventing the transformation in the historical bureaucratic system of Iran, such as: "tribalistic spirit" and "dynasticism", "financial corruption", "obedience and flattery", "pure obedience", "lack of law and Rule-making", "distrust and suspicion" and "feeling of insecurity" in judicial and government positions are rooted in the historical process of the bureaucratic system in Iran.

    Keywords: Diwansari, System, Bureaucracy structure, Islamic caliphate, independent, semi-independent Iranian dynasties. Historical sociology
  • The Role of Endowment in the Development of Water Supply Systems in Iran ( Case Study: the Period of Timur’s Successors)
    Sedigheh Parvizinia * Page 5

    One of the important functions of waqf is to develop social welfare and provide public comfort. Considering the scarcity of water in the land of Iran and the importance of the water supply system, endowment and endowment institutions have played an important role in providing water and water supply and developing the infrastructure of the water supply system in Iran. One of the important historical periods in Iran, which had serious injuries and damages on the body of Iran's water supply system, is the period of Timur, in addition to his attacks, the conflicts of princes, umrahs, and natural factors caused the destruction of the water supply system during the period of Timur's successors (807-911 AH). A) has been done. What is supposed to be addressed in this research is the investigation of the role of waqf in the creation and reconstruction of water and water supply facilities in Iran during the period of Timur's successors. In addition, in this research, an attempt has been made to answer the question of what role the endowment and endowment institutions played in the development of the water supply system during the time of Timur Gorkani's successors with a descriptive-analytical and inferential method using documentary sources and library works. are The findings of the research indicate that along with the actions of Timur's successors, especially Shah Rukh, Sultan Abu Saeed and Sultan Hossein Bayqra, who were in the direction of creating and reviving the water supply system, the endowment institution and its capacities for cultural foundation and charitable and public benefit It is worth noting.

    Keywords: Endowments, Water supply systems, Reservoir, Aqueduct, Timurid period
  • Analysis of the influencing factors on the Iranian ecosystem during the Safavid era (case study: travelogues of Sanson and Tavernier based on cultural imagery)
    Khalil Baygzade *, Nazanin Namdari Page 6

    Cultural imagery is the knowledge of knowing oneself from another point of view, through literary works, especially travelogues, with an emphasis on cultural-intellectual images; Therefore, the cultural study of the Safavid period, which is one of the prominent and important periods of Iranian history, based on the travelogues of Tavernieh and Sanson, helps to understand the characteristics of the culture of life and the factors that affect the ecosystem of Iranians in this period. The aim of the present research is to answer this question: What is the recognition of the image and the cultural role of political, commercial, social approaches and superstitious beliefs affecting one's life in the mirror of another view from the perspective of imagery? And this: What factors have been effective on the Iranian ecosystem during the Safavid era? The result of the research with a descriptive-analytical approach based on cultural imagery shows that the intellectual-cultural, political, social and economic policies and functional superstitious beliefs affecting the ecology and economy of the people of Iran during the Safavid era had factors such as: political, economic and cultural agents, The economic system and illegitimate commercial and tax policies, the negative function of the shah's unlimited power, the inefficiency of the shah's successors, and his role in the improper use of economic resources, have caused a crisis in people's lives and the emergence of public dissatisfaction, and the Safavid kings explained the long-term solution and Deserving have been disabled.

    Keywords: Cultural iconography, superstitious beliefs, Safavid era, economy of life, Nicola Sanson, Jean-Baptiste Tavernier