فهرست مطالب

ترویج و توسعه آبخیزداری - پیاپی 43 (زمستان 1402)

مجله ترویج و توسعه آبخیزداری
پیاپی 43 (زمستان 1402)

  • تاریخ انتشار: 1403/03/07
  • تعداد عناوین: 7
|
  • فرشاد سلیمانی ساردو*، حمید نوری صفحات 1-7

    پروژه های آبخیزداری یکی از مهم ترین فعالیت های اجرایی در جهت اصلاح و احیای مراتع و حوزه های آبخیز هستند. این فعالیت ها به عنوان ترمیم کننده آبخیزها در جهت افزایش توان اکوسیستمی و بالا رفتن تولید و خدمات اکوسیستم صورت می گیرند. افزایش پوشش گیاهی منجر به افزایش میزان ترسیب کربن در خاک می شود؛ بنابراین ارزیابی اثربخشی پروژه های آبخیزداری می تواند توجیه کننده سیاست گذاران و برنامه ریزان جهت اختصاص اعتبارات لازم به منظور مطالعات و فعالیت های میدانی باشد. این مطالعه به منظور بررسی میزان اثربخشی پروژه های آبخیزداری در حوزه آبخیز حسین آباد جیرفت روی پوشش گیاهی هست. در این مطالعه از تصاویر ماهواره ای لندست سنجندهTM+  و سنجنده سنتینل 2A برای سال های 1389 و 1399 استفاده گردید. در این مطالعه به منظور آشکارسازی تغییرات پوشش گیاهی در این بازه 10 ساله از شاخص های NDVI،RVI،DVI،SAVI استفاده شد. نتایج نشان داد که میزان شاخص های گیاهی تقریبا بعد از یک دوره 10 ساله به دو برابر افزایش یافته است که نشان از افزایش پوشش گیاهی در منطقه است و نشان دهنده میزان اثربخشی پروژه های آبخیزداری بوده است.

    کلیدواژگان: سنجش ازدور، شاخص های گیاهی، فعالیت های اجرایی
  • سید مسعود سلیمان پور*، پارسا حقیقی صفحات 8-19
    زندگی عشایری به عنوان اولین نظام اجتماعی باوجود نقش بسزایی که در توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور دارند، با چالش های متعددی ازجمله نیاز آبی شرب، دام، زراعت و باغداری مواجه بوده است. بارندگی کم همراه با توزیع نامناسب زمانی و مکانی و افزایش تقاضا از مشکلات اساسی در مناطق عشایری است. از طرفی استحصال آب روشی است؛ که بیش از چندین هزار سال برای متمرکز کردن، جمع آوری و توزیع آب برای مصارف مختلف استفاده شده است. هدف از تحقیق حاضر معرفی روش های نوین و سنتی استحصال آب، مناسب مناطق ییلاقی و قشلاقی می باشد.  روش تحقیق، به صورت توصیفی- مروری و ابزار جمع آوری اطلاعات، اسناد و مدارک در ارتباط با موضوع است. جمع آوری اطلاعات تا آنجا ادامه داشت تا به مرحله اشباع در استخراج کلیدواژه های اصلی تحقیق و روش های نوین و سنتی استحصال آب رسید. موفقیت سامانه های استحصال آب به مقدار زیادی بستگی به معیارهای محیطی و طراحی فنی آن ها دارد؛ بنابراین هر یک از روش های نامبرده با توجه به شرایط اقلیمی مناطق ییلاقی و قشلاقی و طراحی فنی احداث هر یک از سازه ها، انتخاب شوند.
    کلیدواژگان: خشک سالی، روش های سنتی و نوین استحصال آب، نیاز آبی، ییلاق و قشلاق
  • جواد رمضانی مقدم*، علی رسول زاده، شاهین فضابخش صفحات 20-38
    ارزیابی کیفیت آب های زیرزمینی در هر منطقه از اهمیت زیادی برخوردار است. در این پژوهش وضعیت کیفی آب زیرزمینی دشت اردبیل موردبررسی قرارگرفته است. بدین منظور از منابع آب زیرزمینی دشت اردبیل 32 نمونه آب از چاه های مختلف جمع آوری و پارامترها و عناصر کیفی مهم آن (به طور نمونه هدایت الکتریکی، اسیدیته، سدیم، منیزیم، کلر، بی کربنات و سختی آب) اندازه گیری شدند. کیفیت آب زیرزمینی، با استفاده از دیاگرام گیبز و تحلیل خوشه ای موردبررسی قرار گرفت. نسبت گیبس I و II به ترتیب از 11/0 تا 83/0 و 16/0 تا 86/0 با میانگین 36/0 و 57/0 متغیر بود. بیش تر نمونه های آب، مربوط به ناحیه غالب برهم کنش سنگ- آب بودند. هم چنین بر اساس آنالیز خوشه ای، کیفیت خوشه اول و دوم (در نمودار شولر) از نظر شرب به ترتیب در محدوده مناسب و نامناسب قرار گرفتند. از طرفی بر اساس طبقه بندی ویلکوکس، آب زیرزمینی موردمطالعه به چهار طبقه تقسیم شد که  بهترین کیفیت مربوط به طبقه C2- S1 (تقریبا مناسب کشت) بود. به طورکلی می توان گفت کیفیت آب زیرزمینی درخوشه دوم برای مصارف کشاورزی و شرب مضر بوده ولی خوشه اول برای مصارف کشاورزی و شرب تقریبا مناسب بود.
    کلیدواژگان: آبخوان اردبیل، تحلیل خوشه ای، شاخص WQI، نمودار پایپر
  • سارا امینی، عطاالله کاویان*، لیلا غلامی، نبیه کریمی صفحات 33-39

    زمین به عنوان یک منبع طبیعی و ضروری برای بشریت و حفظ بوم سازگان ها می باشد و اندازه گیری میزان فرسایش خاک  به عنوان یکی از بحث های مهم در سراسر جهان مطرح است.  هدف این پژوهش بررسی تغییرات مقادیر رواناب و رسوب تولیدشده تحت چهار شدت 30، 60، 90 و 120 میلی متر بر ساعت در خاک برداشت شده از کاربری جنگل در مقیاس کرت است. شبیه سازی باران با استفاده از سامانه شبیه ساز باران و کرت هایی با اندازه 0/5 مترمربع  در سه تکرار انجام شد. پس از اندازه گیری رواناب در فواصل زمانی دو دقیقه ای و به مدت ده دقیقه در خروجی کرت ها و سپس توزین هدررفت خاک، نتایج حاصل با استفاده از نرم افزارهای SPSS23 و Excel مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت. میانگین حجم رواناب سه کرت در شدت های بارندگی 30، 60، 90 و 120 میلی متر بر ساعت به ترتیب 0/98، 1/3، 2/03 و 2/43 لیتر بود و میانگین هدررفت خاک به ترتیب 8/21، 14/85، 46/76 و 63/27 گرم بود.  نتایج نشان داد که اثر شدت بارندگی بر مولفه های رواناب و هدررفت خاک در سطح اعتماد 99 درصد معنی دار بود. هم چنین نشان داد که کم ترین حجم رواناب و هدررفت خاک مربوط به شدت های 30 و 60 میلی متر بر ساعت و بیش ترین حجم رواناب و هدررفت خاک مربوط به دو شدت 90 و 120 میلی متر بر ساعت بود که نشان دهنده روند افزایشی حجم رواناب و هدررفت با افزایش شدت بارندگی است؛ بنابراین پیشنهاد می گردد که در شرایط طبیعی برای کاهش این مولفه ها از روش های حفاظتی ازجمله کاربرد افزودنی ها استفاده گردد.

    کلیدواژگان: رواناب، سامانه شبیه ساز باران، شدت بارش، پلات های فرسایش، هدررفت خاک
  • زینب کریمی* صفحات 40-49
    هرگونه آسیب به منابع آبخیز می تواند اثرات و پیامدهای قابل توجهی برای گروداران داشته باشد. در این راستا؛ افزایش فشار و تنش بر بوم سازگان ها و بحران منابع آب در کشور بیش از آن که ناشی از فعالیت های غیر انسانی باشد، حاصل قوانین، سیاست ها و عدم مدیریت جامع در حوزه های آبخیز است. به منظور رهایی از این ورشکستگی، تصحیح اندیشه حکمرانی سابق و سلامت کیفیت حکمرانی در حوزه های آبخیز کشور ضروری است. از این رو، در این پژوهش سعی شده است که با بررسی حکمرانی نامطلوب منابع آب در کشور که در رقابتی با منافع کوتاه مدت به قیمت نابودی سرمایه های آبخیز در بلند مدت منجر شده است؛ دیدگاه مسئولان، متخصصان و گرودارن را به سوی حکمرانی شایسته آبخیز تغییر دهد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که این نوع حکمرانی برخلاف حکمرانی حاکم در کشور، با در نظر گرفتن تمامی اجزای آبخیز و دخیل کردن تمامی مسئولان و گروداران در جهت اصلاح و بهبود سلامت آبخیز تلاش می کند. ضمن اینکه، به بهانه تامین و بازگردانی یک منبع در کوتاه مدت، سایر منابع آبخیز را در بلندمدت تحت فشار و نابودی قرار نمی دهد. در این راستا؛ پیشنهاد می شود برای بهبود و سلامت آبخیزها و رهایی از بحران های به وجود آمده در آبخیزها؛ حکمرانی شایسته آبخیز جایگزین حکمرانی نامطلوب غالب در کشور شود.
    کلیدواژگان: حکمرانی آب، حکمرانی شایسته آبخیز، سلامت آبخیز، گروداران
  • مینا نعمتی*، آیلین فرجی، اسماعیل مختارپور صفحات 50-62
    فرسایش خاک، باروری اراضی بالادست را تقلیل و از طریق رسوب گذاری در اراضی پایین دست، به آن ها خسارت وارد می کند. به منظور ارزیابی تاثیر عملیات آبخیزداری بر فرسایش و کاهش رسوب دهی، پیمایش صحرایی بررسی عملکرد هر سازه، در حوزه آبخیز نکارود صورت گرفت. عملیات آبخیزداری انجام شده شامل دیوار ساحلی، سرشاخه گیر، سنگی- ملاتی و عملیات بیولوژیکی می باشد. هم چنین با در نظر گرفتن عوامل اثرگذار بر فرسایش و رسوب (زمین ساخت، دبی اوج ویژه و اراضی بدون پوشش) تجزیه وتحلیل با مدل EPM و هم چنین نرم افزارهای GIS و SPSS انجام شد. نتایج نشان دادند که سه عامل زمین ساخت (r=0.8) سیلاب (r=0.47) و کاربری اراضی (r=037) دارای بیش ترین تاثیرگذاری بر روی فرسایش و رسوب منطقه بوده اند. هم چنین عامل زمین ساخت و پس از آن سیلاب دارای اثربخشی زیادتری هستند. بنا بر نتایج همبستگی، این سه عامل با فرسایش همبستگی معناداری داشتند بدین صورت که زمین ساخت منطقه با فرسایش دارای همبستگی معنی دار (r=0.8) و به عنوان عامل اصلی تعیین می شود. هم چنین اراضی دیم تحت عملیات بیولوژیکی اثرگذاری بیش تری در کاهش فرسایش و رسوب منطقه داشته است. هم چنین مقایسه قبل و بعد از عملیات آبخیزداری در کاربری های مختلف نشان داد که فرسایش و رسوب در زراعت دیم کاهش بیش تری داشته است. به طورکلی، تغییرات کاربری زمین به طور قابل توجهی بر فرسایش خاک تاثیر می گذارد. بنابراین، انجام اقدامات لازم در جهت کاهش فرسایش و رسوب و حفظ خاک منطقه بسیار حائز اهمیت است. هم چنین به منظور مدیریت منابع آب وخاک و اثرگذاری بیش تر عملیات آبخیزداری در کاهش فرسایش و رسوب و افزایش لایه ی پوششی زمین از تلفیق برنامه های بیولوژیک و سازه ای و علاج بخشی عملیات سازه ای اجراشده در حوضه اقدام گردد.
    کلیدواژگان: بیولوژیکی، سرشاخه گیر، جنگل، مکانیکی، زراعت دیم
  • مریم ایلانلو* صفحات 63-73

    مخاطرات زمینی و ژئومرفیک از مخاطرات مهم طبیعی می باشند که سالیانه خسارات جانی و مالی زیادی در کل کشورهای جهان و به ویژه ایران به بار می آورند. ازاین رو، مطالعه و تهیه نقشه پهنه بندی مخاطرات امروزه یکی از اولویت های هر کشور به شمار می آید. در این تحقیق به بررسی و پهنه بندی مخاطرات حرکات توده ای در دامنه های جنوبی دماوند پرداخته شده. برای تهیه نقشه پهنه بندی در ابتدا به شناسایی عوامل موثر در بروز حرکات توده ای با استفاده از مبانی نظری و پیشینه تحقیق پرداخته شد. بدین ترتیب پارامترهای اقلیمی (بارش، دما، یخبندان) عامل انسانی (راه های ارتباطی، کاربری اراضی)، پارامترهای توپوگرافی (شیب و ارتفاع و جهت شیب)، پارامترهای زمین شناسی (نوع سنگ، فاصله از گسل)، پارامترهای هیدرولوژی (فاصله از رودخانه) به عنوان متغیرهای اصلی شناسایی شدند. در این محدوده مجموعا 46 مورد زمین لغزش با استفاده از عکس های هوایی مشاهده شده که از این میان 36 مورد از پلور تا رینه قرار دارد. برای مدل سازی و پیش بینی خطر نسبی حرکت های توده ای در پژوهش حاضر، از مدل تحلیل سلسله مراتبی AHP استفاده خواهد شد. برای وزن دهی و مقایسه زوجی متغیرها و زیرمتغیرها با یکدیگر ازنظرت 30 خبره و کارشناس استفاده گردید. درنهایت منطقه موردمطالعه با استفاده از روش سلسله مراتبی نقشه پهنه بندی خطر وقوع حرکات توده ای در پنج پهنه خیلی خطرناک، خطرناک، با خطر متوسط، کم خطر و بی خطر تهیه گردید. منطقه خیلی خطرناک با تعداد پیکسل خروجی 3773 تقریبا 4/8 درصد منطقه را در برمی گیرد. پهنه خطرناک با تعداد پیسکل خروجی 15779، 20 درصد منطقه را در برگرفته است. پهنه با خطر متوسط با تعداد پیکسل خروجی 57335 وسیع ترین پهنه در منطقه است که مساحتی در حدود 8/72 درصد منطقه را پوشانده است. پهنه با خطر کم  با تعداد پیکسل خروجی 1302، تقریبا 1/6 درصد منطقه و پهنه بی خطر با تعداد پیکسل 380 کم وسعت ترین پهنه منطقه می باشد که در حدود 0/4 درصد منطقه را در بر می گیرد.

    کلیدواژگان: زمین لغزش، خطر، روش سلسله مراتبی، دامنه جنوبی دماوند، مخاطرات ژئومورفولوژیک
|
  • Farshad Soleimani Sardoo *, Hamid Noori Pages 1-7

    Watershed projects are one of the most important executive activities to improve and restore pastures and watersheds. These activities are carried out in the context of the restoration of watersheds in order to increase the power of ecosystems and to increase the production and services of ecosystems. Increased in vegetation leads to an increase in carbon sequestration in the soil. Therefore, the evaluation of the effectiveness of watershed projects can therefore justify the allocation of the necessary funds for studies and field activities by policy makers and planners. This study aimed to investigate the effectiveness of watershed management projects in the Hossein Abad Jiroft area in terms of vegetation management. Landsat TM+ and Sentinel 2A satellite images were used in this study for the years 2010 and 2020. In this study, NDVI, RVI, DVI, and SAVI indices were used to highlight changes in vegetation over the 10-year period. The results show that the amount of vegetation indices has almost doubled after a 10-year period, indicating that watershed projects have been effective in increasing vegetation.

    Keywords: Effectiveness, Hossein Abad Jiroft area, TM+, Sentinel 2A satellite images, Vegetation indicators, Watershed projects
  • Seyed Masoud Soleimanpour *, Parsa Haghighi Pages 8-19
    As the first social system, nomadic life has faced many challenges, including the need for drinking water, livestock, agriculture, and horticulture, despite their significant role in the country's economic, social, and cultural development. Low rainfall with inappropriate time and place distribution and increasing demand are the main problems in nomadic areas. On the other hand, water extraction is a method; which has been used for more than several thousand years to concentrate, collect and distribute water for various purposes. The purpose of this research is to introduce new and traditional methods of water extraction, suitable for summer and winter areas. The research method is descriptive-review and the tool for collecting information, documents and documents related to the subject. The collection of information continued until we reached the saturation stage in extracting the main research keywords and new and traditional methods of water extraction. The success of water extraction systems depends a lot on their environmental criteria and technical design. Therefore, each of the mentioned methods should be selected according to the climatic conditions of summer and winter areas and the technical design of the construction of each of the structures.
    Keywords: Drought, Summer, winter areas, Traditional, new methods of water extraction, Water need
  • Javad Ramezani Moghadam *, Ali Rasoulzadeh, Shahin Fazabakhsh Pages 20-38
    It is crucial to assess the groundwater quality in each region. This study focused on evaluating and analyzing the groundwater quality of the Ardabil plain. To achieve this, 32 water samples from various wells were collected and elements and quality parameters (such as electrical conductivity, acidity, sodium, magnesium, chlorine, bicarbonate and water hardness) were measured. Groundwater quality was investigated using Gibbs diagram and Cluster analysis. Gibbs ratio I and II ranged from 0.11 to 0.83 and 0.16 to 0.86, respectively, with an average of 0.36 and 0.57. Most of the water samples fall in the zone of rock dominance. Also, based on the cluster analysis, the quality of the first and second clusters (in Schuler's diagram) were placed in the good and poor range for drinking purposes, respectively. On the other hand, based on Wilcox's classification, the studied groundwater was divided into four classes, and the best quality was C2-S1 class (almost suitable for cultivation). In addition, it can be concluded that the quality of groundwater in the second cluster is not useful for agricultural and drinking purposes, but the first cluster was almost suitable for agricultural and drinking purposes.
    Keywords: Ardabil aquifer, cluster analysis, Piper diagram, WQI
  • Sara Amini, A. Kavian *, L. Gholami, N. Karimi Pages 33-39

    Earth is a natural and essential resource for humanity and the preservation of ecosystems, and the measurement of soil erosion is one of the most important discussions around the world.  In this study, changes in the amount of runoff and sediment produced under four intensities of 30, 60, 90 and 120 mm/h were investigated at the plot scale in soil harvested from forest land. To achieve the study purposes, rainfall simulation was performed using rainfall simulator system and 0.5 m2 plots in three replications. After measuring the runoff at 2-min intervals and for 10 min at the outlet of the plots and then weighing the soil loss, the results were analyzed using SPSS23 and Excel software. The average runoff volumes of three plots at rainfall intensities of 120, 90, 60, and 30 mm/h were 2.43, 2.03, 1.3, and 0.98 lit, respectively, and the average soil loss was 63.27, 46.7, 14.85 and 8.21 gr, respectively. The results showed that the effect of rainfall intensity on runoff and soil loss components is significant at 99% confidence. It also showed that the lowest volume of runoff and soil loss were related to intensities of 30 and 60 mm/h and the highest volume of runoff and soil loss was related to two intensities of 90 and 120 mm/h respectively, indicating an increasing trend of the volume of runoff and loss with increasing rainfall intensity. Therefore, it is suggested to application of protective methods including the conditioners usage to reducing these components in natural conditions.

    Keywords: plot, Runoff, Rainfall Simulator, Rainfall intensity, Soil loss
  • Zeinab Karimi * Pages 40-49
    Any damage to watershed resources can have significant effects and consequences for stakeholders. In this regard; increasing pressure and tension on ecosystems and the crisis of water resources in the country is the result of laws, policies and lack of integrated management in watersheds rather than being caused by inhumane activities. In order to getting out from this bankruptcy, is necessary to correcting the thought of the former governance and the quality of governance health in the country watersheds. Therefore; in this research has been tried to investigate the unfavorable governance of water resources in the country, which has led to the destruction of capitals in the long term in a competition with short-term benefits; to change the views of officials, experts and stakeholders towards the proper watershed governance. The findings of the research indicate that this type of governance, unlike the current governance in the country, tries to improve the watershed's health by considering all the watershed's components and involving all the officials and stakeholders. In addition, under the pretext of providing and restoring a resource in the short term, it does not put other watershed resources under pressure and destruction in the long term. In this regard; is suggested to improve the watersheds health and getting out of the crises that have occurred in the watersheds; the governance of IWM should replace the unfavorable governance prevailing in the country.
    Keywords: Proper watershed governance, stakeholders, water governance, Watershed health
  • Mina Nemati *, Ailin Faraji, Esmaeil Mokhtarpour Pages 50-62
    Soil erosion reduces the fertility of upstream lands and damages downstream lands through sedimentation. A field survey was conducted to investigate the performance of each structure in the Nakarood watershed to evaluate the effect of watershed operations on erosion and sedimentation. The watershed operations carried out include coastal wall, spillway, and stone-mortar and biological operations. In addition, taking into account the factors affecting erosion and sedimentation (terrain structure, specific peak discharge and uncovered lands), the EPM model, GIS, and SPSS software were used for the analysis. The results showed that the three factors of land construction (r=0.8), flood (r=0.47) and land use (r=037) had the greatest impact on erosion and sedimentation in the region. Also, the factor of land construction and then flood have more effectiveness. According to the correlation results, these three factors had a significant correlation with erosion, so that the land construction of the area has a significant correlation with erosion (r=0.8) and is determined to be the main factor. Also, rainfed lands under biological treatment have been more effective in reducing erosion and sedimentation in the region. Also, the comparison between before and after watershed operations for different uses showed that erosion and sedimentation decreased more in rainfed agriculture. In general, land use changes significantly affect soil erosion. Therefore, it is very important to take necessary measures to reduce erosion and sedimentation and to preserve the soil of the region. In addition, biological and structural programs and remedial structural operations should be implemented in the watershed to manage water and soil resources and increase the effectiveness of watershed operations in reducing erosion and sedimentation and increasing the land cover layer.
    Keywords: biological, Branching, Forest, Mechanical, Rainfed agriculture
  • Maryam Ilanloo * Pages 63-73

    Land and geomorphic hazards are important natural hazards that cause many human and financial losses in all countries of the world and especially in Iran. Therefore, studying and preparing a risk zoning map is one of the priorities of every country today. In this research، the investigation and zoning of the risks of mass movements in the southern slopes of Damavand have been discussed. To prepare the zoning map, at first, the effective factors in the occurrence of mass movements were identified using theoretical foundations and research background. In this way, climatic parameters (rainfall, temperature, frost), human factor (communication routes, land use), topographic parameters (slope and height and slope direction), geological parameters (rock type, distance from the fault), hydrological parameters (distance from the river) as variables. The main ones were identified. In this area, a total of 46 cases of landslides have been observed using aerial photos، of which 36 cases are located from Pleur to Reine. AHP hierarchical analysis model will be used to model and predict the relative risk of mass movements in this research. For weighting and pairwise comparison of variables and sub-variables, the opinions of 30 experts were used. Finally, the studied area was prepared using the hierarchical method of zoning the risk of mass movements in five zones: very dangerous, dangerous, medium-risk, low-risk and safe. The very dangerous area with the output pixel number of 3773 covers approximately 4.8% of the area. The dangerous area covers 20% of the area with the number of 15.779 output piskels. The medium risk area with the output pixel number of 57335 is the widest area in the region, which covers an area of 72.8% of the area. The area with low risk with the number of output pixels of 1302 is approximately 1.6% of the area and the safe area with the number of pixels is 380 is the smallest area of the area, which covers about 0.4% of the area.

    Keywords: geomorphological hazards, Hierarchical Method, landslide, Southern slope of Damavand, Risk