فهرست مطالب

مشکوه - پیاپی 161 (زمستان 1402)

فصلنامه مشکوه
پیاپی 161 (زمستان 1402)

  • تاریخ انتشار: 1402/12/01
  • تعداد عناوین: 6
|
  • اعظم محمودی*، فاطمه علی پور صفحات 4-30
    تحلیل گفتمان انتقادی، رویکردی میان رشته ای برای تبیین تحولات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی یک جامعه است و به عنوان یکی از روش های کیفی بررسی متون به کشف روابط میان زبان، ایدئولوژی و قدرت پرداخته و رابطه تعاملی میان متن و زمینه متن را بازگو می کند. با توجه به ساخت واژگانی داستان های قرآن، بافت موقعیتی و اهداف تربیتی ای که در آن ها منظور شده، ساختاری گفتمانی دارند. هدف پژوهش حاضر بررسی داستان قوم لوط در قرآن با روش نورمن فرکلاف و تحلیل نشانه های معنادار این داستان در سه سطح: توصیف، تفسیر و تبیین است. شیوه پژوهش نیز توصیفی و تحلیل اطلاعات کیفی است. بنابر نتایج پژوهش، در سطح توصیف، با شکل گیری روابط معنایی میان واژگان مانند: شمول معنایی، ترادف و تضاد معنایی و به کارگیری وجوه مختلف جملات، ایدئولوژی گفتمان موجود در آیات مشخص شد. در سطح تفسیر نیز با ترسیم بافت موقعیتی و بینامتنی، حاکمیت و غلبه نهایی گفتمان الهی بر گفتمان کفر و گمراهی آشکار شده و سرانجام در سطح تبیین، تاثیر فرامتن و هژمونی و قدرت حاکم بر شخصیت و عملکرد افراد و آینده آنان تبیین گردید.
    کلیدواژگان: تحلیل گفتمان انتقادی، نورمن فرکلاف، انحراف قوم لوط، گفتمان الهی، تباهی ظالمان
  • سید روح الله طباطبائی ندوشن*، یحیی میرحسینی صفحات 31-62

    از مطمئن ترین راه های مطالعه روابط قدرت در حجاز عصر نزول قرآن، بررسی گزاره هایی است که اندیشه های نانوشته و غیرمضبوط سیاسی، از جمله عوامل موثر بر قدرت را در دل خود دارد. مقاله حاضر با نگاهی انسان شناختی، گزاره های تاریخی و روایی رفتار و گفتار تاثیرگذاران حوزه سیاست در دو دودمان بنی هاشم و بنی امیه را بررسی کرده و با بهره گیری از آیات و روایات، تحلیلی از عوامل تعیین کننده در مناسبات قدرت عصر یادشده ارائه کرده است. بررسی عوامل قدرت ساز در جامعه ای متعلق به قرن ها پیش، می تواند به آشکار شدن ابعاد بیشتری از مناسبات قدرت در فضای نزول و درک بهتر معارف قرآن بینجامد. از سوی دیگر، بررسی تفاوت میان گفتمان رسمی حاکم و گفتمان های غیررسمی، اما رایج میان مردم، می تواند زمینه تحلیل و نقد هر سیستم سیاسی ای، به ویژه حکومت های معاصر را فراهم آورد. براساس یافته های پژوهش حاضر که با روش توصیفی _ تحلیلی و مبتنی بر منابع کتابخانه ای سامان یافته است، ثروت، رفتارهای اقتدارگرایانه و جمعیت از مهم ترین عوامل قدرت ساز مورد توجه در گفتمان های سیاسی حجاز از عصر منتهی به روزگار نزول قرآن تا سال 132 هجری است. هر دو خاندان درباره جزئیات عوامل یادشده اختلاف نظر داشتند؛ اختلاف دیدگاهی که متاثر از نگاه متفاوت به مقوله هزینه قدرت و اثرپذیری نگاه آنان به سیاست از رهیافت های متفاوت بود. توضیح مطلب اینکه برای بنی امیه، «قدرت» رهیافتی اساسی بود و این باعث می شد که آنان اخلاق و دین را فدای قدرت کنند؛ اما هاشمیان که به سیاست از دریچه رهیافت «آرمان» می نگریستند، حاضر نبودند قدرت را به هر قیمت ممکن به دست آورند.

    کلیدواژگان: گفتمان سیاسی حجاز، فضای نزول قرآن، سیاست بنی هاشم، بنی امیه، عوامل قدرت ساز، عامل ثروت، عامل جمعیت
  • حسن خرقانی* صفحات 63-90
    برخی علوم مقدمه برخی دیگر به شمار می آیند؛ چنان که از میان علوم ادب عربی، دانش های بلاغی که ظرافت ها، شیوه ها و زیبایی های سخن را شناسایی می کنند، یاریگر دانش هایی هستند که با متون سروکار دارند و ابزار تحلیل و استنباط متن اند. دانش فقه که احکام شریعت اسلام را از کتاب و سنت استخراج می کند، به شناخت علمی و کاربرد عملی فنون بلاغی در تحلیل نصوص دینی نیازمند است. آنچه در این عرصه می تواند راهگشا باشد، الگوهایی عینی از فقیهان در چگونگی تعامل با این فنون و شیوه کاربرد بلاغت در استنباط احکام است. پژوهش حاضر برای شناخت کاربرد علوم بلاغی در اجتهادات فقهی با روش توصیفی _ تحلیلی به تفاسیر فقهی رجوع کرده و چگونگی کارایی معانی، بیان و بدیع را در این میدان نشان داده است. در علم معانی، ایجاز، تقدیم و تاخیر، در علم بیان، همه انواع آن به ویژه مجاز و کنایه و در علم بدیع، مبالغه مواردی هستند که در این مقاله درباره تاثیرگذاری آن ها بر چگونگی استنباط بحث شده است.
    کلیدواژگان: استنباط احکام، تفاسیر فقهی، کاربرد بلاغت، معانی، بیان، بدیع
  • احسان ابراهیمی*، نرجس السادات محسنی صفحات 91-116
    ازدواج، سنگ بنای اولیه تشکیل خانواده و وسیله ای برای حفظ دین انسان و تکامل اوست. در آیه 21 سوره روم، خلقت هر یک از همسران از نشانه های الهی و خاستگاه آرامش و دل بستگی میان آنان معرفی شده است. اما هر یک از دو عنصر آرامش و دل ‍بستگی آسیب پذیر بوده و برای استمرار و پایداری آن ها به الزامات روان شناختی خاصی نیاز است. مسئله اصلی پژوهش حاضر، تبیین بایسته های آرامش و دل بستگی پایدار میان همسران از دیدگاه قرآن و آموزه های روان شناسی با بهره گیری از قراین موجود در آیه 21 سوره روم است. پژوهش به شیوه گردآوری داده های کتابخانه ای و روش پردازش توصیفی _   تحلیلی صورت گرفته است. براساس یافته های پژوهش، توجه به بعد قلبی آرامش و اصالت دادن به زن در تامین آن، از جمله بایسته های روان شناختی پایداری آرامش میان همسران است. همچنین توجه به خاستگاه و منشا الهی عشق میان زوجین، تمرکز بر جنبه های اخلاقی _ انگیزشی دل بستگی و نیز تعمیم عشق به همه شئون خانواده از بایسته های روان شناختی تداوم دل بستگی میان همسران دانسته شده است.
    کلیدواژگان: آرامش خانواده، دل بستگی پایدار، روابط زوجین، حکمت ازدواج، آیه 21 سوره روم، بایسته های روان شناختی
  • کبری راستگو*، فاطمه رفسنجانی صفحات 117-137
    آیات متشابه لفظی قرآن برجسته ترین محل نمود تغییرات سبکی است. بر این اساس، پژوهش حاضر با به کارگیری روش توصیفی _ تحلیلی و استفاده از رویکرد تحلیل مولفه ای، به موضوع جایگزینی افعال در آیات متشابه لفظی قرآن پرداخته و ضمن بررسی های تفسیری مشخص کرده است که چرا در هر جایگاهی فعل به خصوصی به کاررفته است. به طور کلی پژوهش حاضر بر این پیش فرض استوار شده که تعیین مولفه های معنایی هر واژه و شناخت بافت و هم متن آن، در شناخت تغییر سبک آیات موثر است. بررسی داده های قرآنی نشان دهنده این است که جایگزینی واژگانی، به عنوان یکی از تغییرات سبکی آیات متشابه لفظی قرآن کریم توسط عوامل هم متن و بافتی تحت تاثیر قرار می گیرد؛ همان گونه که هر بافت با پیروی از پدیده زبان شناختی «محدودیت های گزینشی»، واژه متناسب با خود را اقتضا می کند. با شناخت عوامل یادشده، این نتیجه حاصل آمد که واژگان منتخب به کاررفته در آیات مورد بحث، بهترین، دقیق ترین و مناسب ترین واژگان ممکن بوده؛ چنان که جایگزینی آن ها با واژگانی دیگر مخل معنای مقصود خداوند خواهد بود.
    کلیدواژگان: آیات قرآن، مولفه های معنایی، آیات متشابه لفظی، جایگزینی واژگانی، تغییر سبکی آیات
  • محبوبه موسائی پور* صفحات 138-156
    برداشت رایج از عبارت <فاضربوا فوق الاعناق واضربوا منهم کل بنان> در آیه دوازده سوره انفال براساس نظر بیشتر مفسران، معنای ظاهری گردن زدن و قطع انگشتان است. پژوهش حاضر با روش توصیفی _تحلیلی ضمن واکاوی و بررسی تفاسیر شیعه و اهل سنت در قرون مختلف به تحلیل انتقادی برداشت تفسیری یادشده، پرداخته و با تامل در گستره معانی واژگان آیه و با تکیه بر سیاق و دیگر قراین موجود در آن، رویکرد متفاوتی ارائه داده است. براساس این رویکرد، مخاطب عبارت یادشده ملائکه هستند و نه مومنان. در واقع ملائکه در راستای معیت الهی ضمن تثبیت قلب خداجویان از سویی و از سوی دیگر با ایجاد رعب، بر کافران گردن کش احاطه پیدا کرده و قدرت عمل را از آنان گرفته و دستشان را از هر اقدام موثری کوتاه کرده اند. دستاورد پژوهش حاضر و برداشت تفسیری حاصل از آن می تواند دلیلی دیگر بر رد پدیده اسلام هراسی و اتهام خشونت طلبی اسلام باشد.
    کلیدواژگان: آیه دوازده انفال، ضرب اعناق، ملائکه، بنان، خشونت طلبی، کافران گردن کش
|
  • Azam Mahmoudi *, Fatemeh Alipour Pages 4-30
    Critical discourse analysis is an interdisciplinary approach to explain the political, cultural and social developments of a society. As one of the qualitative methods of examining texts, it explores the relationship between language, ideology and power and studies the interactive relationship between the text and the context. Quranic stories with regard to lexical construction; situational context; And the educational goals have a discourse structure. The purpose of the research is to investigate Lot's people story in the Qur'an with Norman Fairclough's method and to analyze the significant signs of this story in three levels: description, interpretation and explanation. The research method is descriptive and qualitative data analysis. According to the results, at the description level, semantic relations between words, such as semantic inclusion; semantic synonymy; and semantic conflict; as well as different aspects of the sentences, discourse ideology in the verses was determined. At the interpretation level, by drawing the situational and the intertextual context, the sovereignty and ultimate dominance of the divine discourse over the infidelity discourse was revealed. at the level of explaining the effect of hypertext, hegemony and ruling power on people's personality, performance and their future was explained.
    Keywords: critical discourse analysis, Norman Fairclough, Lot's people deviation, divine discourse, oppressors’ destruction
  • Seyyed Ruholah Tabatabai Nadushan *, Yahya Mirhosseini Pages 31-62

    One of the most reliable methods to study the power relations in Hijaz during the Qur'an revelation is to examine the propositions that contain unwritten political ideas, including factors affecting power. The article, with an anthropological perspective, examines the historical and narrative propositions of the influential people in politics in Banū Hāshim and Umayyad and by using verses and traditions, has presented an analysis of the determining factors in power relations in that era. Examining power factors in the society that has disappeared in history can lead to the revelation of more types of power relations in the Qur'an’s revelation atmosphere and make a better understanding of the Qur'an’s teachings. On the other hand, examining the difference between the ruling official discourse and the informal but common discourses among the people can provide a basis for analyzing and criticizing any political system, especially contemporary governments. This research which is organized with a descriptive-analytical method based on library resources shows that wealth, authoritarian behavior and population are among the most important power factors in the political discourses of Hijaz, from the Revelation to 132 AH. Both families disagreed about these factors’ details; The difference of opinion that is affected by the different views of power cost and the effectiveness of these two on different approaches politics. For the Umayyads, "power" was a fundamental approach, so they sacrificed morality and religion for power, but the Banū Hāshim, who saw politics as a means of reaching the "ideal", were not willing to gain power at any cost.

    Keywords: Hijaz political discourse, the environment of the Qur'an revelation, Banū Hāshim’s politics, Umayyad, power factors, wealth factor, population factor
  • Hassan Kharaghani * Pages 63-90
    Some sciences are the precursors of others And in Arabic literature, rhetorical knowledge that identifies the subtleties, styles and beauties of speech, are helpful to the knowledge that deals with texts and are the tools of their analysis and inference. Jurisprudence, which derives the rules of Islamic law from Qur'an and traditions, requires scientific knowledge and practical application of rhetorical techniques in the religious texts analysis. What can be useful are jurists' objective patterns in these techniques interaction method and how to use rhetoric in deriving commands. This article examines the rhetorical sciences application in jurisprudential interpretive reasoning with a descriptive-analytical method among jurisprudential interpretations and shows in practice how semantics, rhetoric and figures of speech are effective in this field. In semantics brevity, presentation and delay, in the science of expression, all its types, especially figurative expression, irony and exaggeration, are the items that have been shown to influence how to infer.
    Keywords: commands derivation, jurisprudential interpretations, rhetoric application, semantics, Rhetoric, figures of speech
  • Ehsan Ebrahimi *, Narjes Al-Sadat Mohseni Pages 91-116
    Marriage is the cornerstone of family formation and a means to preserve human religion and his evolution. In "Rum" Surah, verse 21, spouses’ creation is a divine sign and the origin of peace and attachment between them; But peace and attachment are vulnerable and for their continuity and stability, special psychological requirements are required. The main problem of this research is to explain peace and stable attachment requirements between spouses from the Qur'an and psychology teachings point of view, using the "Rum" Surah verse 21 evidence, with collecting library data and descriptive-analytical processing method. According to the findings, paying attention to the heart dimension of peace and giving authenticity to the wife in providing it is one of the psychological requirements for the peace stability between spouses. Also, paying attention to the divine origin of love between spouses, focusing on the moral-motivational aspects of attachment, as well as love generalization in all family matters, have been considered as psychological requirements for the attachment continuation between spouses.
    Keywords: family peace, stable attachment, spouses’ relationships, marriage wisdom, verse 21 of Rum Surah, psychological requirements
  • Kobra Rastgoo *, Fatemeh Rafsanjani Moghadam Pages 117-137
    Qur'anic multivalent verses are the most appearance of stylistic changes. With this presupposition, the research intends to deal with the of surrogate verbs in multivalent verses, applying descriptive-analytical method and using the component analysis approach, and in addition to interpretive investigations, determine why a particular verb is used in each position. In general, the research is based on this presumption that determining the semantic components of each word and its context and context is effective in understanding the verse style changes. Examining the Qur’anic data showed that lexical substitution as one of the stylistic changes of multivalent verses is affected by contextual factors. As each context follows the linguistic phenomenon of "selective limitations" and requires a suitable word. By knowing these factors, it was concluded that the selected words used in the discussed verses were the best, most precise and most suitable possible words, and replacing them with other words would disrupt the meaning of God's intention.
    Keywords: Qur’anic verses, semantic components, multivalent verses, lexical substitution, verses style changes
  • Mahbube Moosaipur * Pages 138-156
    According to most commentators, the common interpretation of the verse "so smite above the necks, and smite every finger of them!" in verse 12 of Surah Anfal, is cutting off the neck and the fingers. The research with a descriptive-analytical method, while examining Shia and Sunni interpretations in different centuries, critically analyzed the popular interpretation of this verse, and by reflecting the meanings of the verse words and relying on the register and other clues, a different approach is provided. According to this approach, the audience is angels, not believers; on the basis of God's providence, while making peace for the believers, they surround the infidels by creating terror and take away the power from them and cut off their hands from any effective action. The result of this research and interpretation can be another reason to reject the Islamophobia and the accusation Islam to violence.
    Keywords: verse 12 of Anfal Surah, smite the necks, Angels, Fingers, Violence, Infidels