فهرست مطالب

مطالعات میان فرهنگی - پیاپی 57 (زمستان 1402)

فصلنامه مطالعات میان فرهنگی
پیاپی 57 (زمستان 1402)

  • تاریخ انتشار: 1402/12/20
  • تعداد عناوین: 10
|
  • رعنا ملکی شبیلو، مهروش کاظمی شیشوان*، اکرم حسینی، مهدی سیدالماسی صفحات 9-34

    در دوره پهلوی دوم به دلیل برقراری ثبات و امنیت و وجود دولت مرکزی قدرتمند، امکان ساخت و پرداخت زبان جدید برای معماری کشور فراهم آمد که با ورود حجم عظیمی از واژگان، ساختارها و محتوای جدید از منابع غربی و انتخاب هدفمند برخی از واژگان تاریخی معماری بومی همراه بوده است. برای فهم وضعیت فعلی و حل مسائل پیشرو، درک تحولات معاصر معماری و به عبارت دیگر فهم و تسلط بر این زبان جدید ضرورت دارد. در ایران، پژوهش های متعددی در زمینه معناشناسی و نشانه شناسی معماری دوره های مختلف، با دیدگاه های متفاوت انجام شده که در این میان، معماری دوره پهلوی دوم به دلیل تحولات فکری و ساختاری بنیادین، واجد ارزش برای تحقیقات بیشتر و عمیق تر است. در این تحقیق تلاش بر شناسایی ماهیت نشانه شناختی معماری معاصر ایران در برخی بناهای دوره پهلوی دوم و تبیین عوامل موثر در شکل گیری آن بوده است. این پژوهش از نظر محتوا، کمی-کیفی است که با دیدگاه توصیفی-تحلیلی و با در پیش گرفتن نگرشی تحلیلی، با رویکردی نشانه شناسانه و کاربرد آرا و نظرات علمی متخصصان و صاحب نظران این حوزه انجام شده است. نتایج پژوهش نشان داد آنچه در معماری این دوره به عنوان عامل معناساز نشانه قابل شناسایی است، در هر سه حالت شمایل، نمایه و نماد و در موارد معدودی در قالب نمایه شمایل می تواند نمود یابد. اما بدیهی می نماید که هیچ نشانه-ای یکسره نمی تواند شمایلی، نمایه ای یا نمادین باشد و اگر واقع بینانه تر مورد مداقه قرار گیرند، هر نشانه ترکیبی از هر سه نوع است که در هر مورد، یکی بر دو تای دیگر چیرگی دارد.

    کلیدواژگان: هویت، نشانه، ماهیت، معماری، پهلوی
  • میترا هنرجو، شبنم اکبری نامدار *، مریم سینگری، رسول درس خوان صفحات 35-60

    تحقیق حاضر به دنبال ارزیابی اثرگذاری ساختمان بلند بر ادراک ساکنان در بافت تاریخی فرهنگی شهر تبریز می باشد. روش تحقیق بصورت توصیفی - تحلیلی و پیمایشی و از نظر هدف کاربردی می باشد. جامعه آماری شامل جمعیت بافت تاریخی فرهنگی تبریز که برابر 29384 نفر است و حجم نمونه هم از طریق فرمول کوکران برابر 381 نفر بدست آمد. برای تجزیه تحلیل داده ها از روش معادلات ساختاری از طریق نرم افزارSpss و Amos استفاده شد. براساس یافته های حاصل از تحلیل داده ها همه مولفه های تفسیری، شناختی، احساسی، ارزشگذاری، کالبدی و معنایی (متغیر مستقل) دارای رابطه معناداری با ادراک ساختمان های بلند(متغیر وابسته) می باشند و به ترتیب شاخص های ارزشگذاری(684 /0)، کالبدی با(645 /0)، معنایی با (599 /0)، احساسی با (0/555)، تفسیری با (535 /0) و شاخص شناختی با (501 /0) بیشترین تا کمترین تاثیر را بر متغیر وابسته دارا می باشند. همچنین با توجه به نتایج حاصل می توان نتیجه گرفت که بیشترین اثرگذاری بصورت مستقیم و غیرمستقیم مربوط به مولفه ارزش گذاری با اثر مستقیم 684 /0 و غیرمستقیم 351 /0 می باشد. لذا طراحی و ساخت ساختمان های بلند باید با آگاهی کامل از نیازها و خواسته های ساکنان بافت تاریخی فرهنگی شهر تبریز طراحی شود، زیرا آنها مصرف کنندگان واقعی هستند و درک آنها از محیط زندگیشان و امکانات ارایه شده نقش بسیار مهمی در رضایت و آسایش آنها از محیط زندگی دارد.

    کلیدواژگان: ادراک، شهر تبریز، ساختمان بلند، بافت تاریخی فرهنگی
  • نیکو بختیاری، وحید شالی امینی *، محمدرضا پورزرگر صفحات 61-82

    ارومیه تنوع قومی و مذهبی گسترده ای دارد. اقلیت های دینی ارومیه اکثرا ارامنه هستند. از طرفی الگوهای معماری مسکن متنوع، برآیند عوامل گوناگونی است که در یک زمینه تاریخی نسبتا طولانی ابداع و خلق شده اند. از این رو خانه را باید بیش از هر چیزی سازه ای اجتماعی - فرهنگی دانست، و اگر دین به معنای مطلق عقیده و فرهنگ به معنی مجموعه آثار و نتایج اعمال انسان در نظر گرفته شود هر فرهنگی نوعی دین است. هدف از این پژوهش، شناخت نظام فضایی و کالبدی خانه های مسکونی مسیحیان و تاثیر آن در روند شکل گیری پهنه های مسکونی روستای سپورغان می باشد که بر مبنای روش کلی توصیفی و تحلیلی انجام شده است؛ زیرا در این تحقیق به توصیف خانه های مسکونی روستای سپورغان، علی الخصوص واکاوی نظام فضایی و بررسی کالبدی آنها و همچنین به ویژگیهای بارز این خانه ها پرداخته شده است و روش تحلیلی به آن دلیل که به تحلیل و تاثیر آن در روند شکل گیری پهنه های مسکونی پرداخته شده است. نتایج تحقیق نشان داد نشانه های معماری متمایز براساس فرهنگ دینی عبارتند از: 1- جهت گیری بنا، 2- ستون های یونیک، 3- ارتفاع؛ نشانه های تصویری متمایز براساس فرهنگ دینی عبارتند از: 1- نقوش مسیحی همانند صلیب 2- قوس های دایره ای؛ نشانه های معماری متمایز براساس فرهنگ قومی مسیحی: 1- طرح کلی پلان 2- اهمیت فضای حیاط 3- ایوان ستون دار، 4- پله های خارج از بنا

    کلیدواژگان: فرهنگ، مسیحی، نقش دین، فرم مسکن، سپورغان
  • شاهرخ حسامی، عباس صداقتی *، سولماز بابازاده اسکوئی، اسدالله شفیع زاده صفحات 83-104

    یکی از فضاهای مهم در رابطه با ارزش های معمارانه بنای مجتمع های مسکونی، فضاهای نیمه باز هستند که به نظر می رسد در ایجاد آسایش روانی فرد حائز اهمیت باشند. دلیل انتخاب مجتمع مسکونی مکریان مهاباد به عنوان مطالعه موردی؛ گلایه ساکنین از کیفیت نامطلوب معماری و شهرسازی، همچنین مشاهده برخی ناهنجاری های اجتماعی و روانی و مشاهده افسردگی بین ساکنین است که به نظر می رسد نوعی ارتباط بین طراحی فضاهای باز و نیمه باز این مجتمع با این نوع ناهنجاری ها وجود داشته باشد. از این رو هدف پژوهش حاضر تحلیل کارآیی فضاهای نیمه باز در ارتقا کیفیت زندگی ساکنان مجتمع های مسکونی مهر از منظر سلامت می باشد. روش تحقیق حاضر توصیفی-تحلیل و پیمایشی، از نظر هدف کاربردی می باشد. جامعه آماری تحقیق شامل ساکنان مسکن مهر مکریان مهاباد که برابر 1512 نفر می باشد و حجم نمونه هم برابر 306 نفر از طریق فرمول کوکران بدست آمد. برای تحلیل یافته ها از معادلات ساختاری با نرم افزار SPSS و AMOS استفاده شد. نتایج نشان داد که بیشترین تاثیرگذاری بر کارایی فضای نیمه باز کیفیت محیطی داشته و کمترینش مربوط به کیفیت ساختاری بوده است. در نتیجه بین کارایی فضاهای نیمه باز در مجتمع های مسکونی برای ارتقا کیفیت زندگی ساکنان از منظر سلامت رابطه معناداری وجود دارد و وابسته بهم هستند.

    کلیدواژگان: کیفیت زندگی، کارایی، فضای نیمه باز، کیفیت معماری، سلامت مسکن
  • عباس امینی، غلامرضا جعفری نیا *، باقر گرگین صفحات 105-120

    هدف اصلی تحقیق حاضر طراحی مدل توسعه پایدار اجتماعی بر اساس موانع فرهنگی در شهرستان بشاگرد بود. روش تحقیق پژوهش حاضر ترکیبی (کمی-کیفی) است. در این تحقیق جمعیت شهرستان بشاگرد در قالب دو منطقه شهری و روستایی مورد بررسی قرار گرفت. جهت تعین حجم نمونه به جدول مورگان استناد شد و با توجه به نامحدود بودن جامعه آماری، حداکثر تعداد نمونه معادل 384 نفر در نظر گرفته شده است. در بخش کیفی نیز با 20 نفر از اساتید و کارشناسان زمینه توسعه پایداری شهری و اجتماعی در دانشگاه ها (10 نفر) و سازمان میراث فرهنگی(10 نفر) مصاحبه شد.داده های به دست آمده از پرسشنامه ها با استفاده از نرم افزار اس پی اس اس و لیزرل در محیط ویندوز پردازش و تجزیه و تحلیل داده ها در دو سطح آمار توصیفی و آمار استنباطی صورت گرفت. به منظور تحلیل داده ها و تعیین سطوح و رتبه برخورداری شهرستان بشاگرد از تلفیق تکنیکهای آماری مختلف تی و شاخص های توصیفی استفاده گردید. در ادامه به منظور طراحی مدل مناسب از توسعه پایدار از مدل یابی معادلات ساختاری استفاده شد. از نرم افزارهای آماری اکسل و اس پی اس اس برای تحلیل داده ها و از نرم افزار لیزرل برای معادلات ساختاری و مدل حاصل از مطالعه، استفاده شد. انحراف معیار یافته ها نیز نشان می دهد که میزان پراکندی پاسخگویی به گویه های پژوهش در سطحی بالاتر از متوسط(050/0) می باشد. خروجی آزمون تی نشان می دهد که مقدار تی محاسبه شده (09/8) بزرگتر از تی استاندارد شده 1.96 می باشد و در منطقه H1 قرار گرفته اند و میتوان گفت در سطح معنی داری 95% فرض پژوهش مورد تایید قرار می گیرد و این بدین معنی است که، عوامل فرهنگی بر توسعه نیافتگی شهرستان بشاگرد موثر بوده است

    کلیدواژگان: توسعه، موانع فرهنگی، توسعه پایدار اجتماعی، شهرستان بشاگرد
  • امیر عظیمی دولت آبادی *، فریده کریمی ارقینی، سعیده داوری مقدم صفحات 121-140

    حضور و مشارکت زنان در عرصه های مختلف اجتماعی همواره با تغییراتی همراه بوده است. به ویژه انقلاب ها تغییرات مهمی را در کم و کیف حضور، جایگاه و نقش آنان پدید آورده اند. در واقع، انقلاب ها علاوه بر تجدید ساختار جوامع، تجدید ساختار روابط جنسیتی را نیز در پی داشته اند. سینما به عنوان یکی از عرصه های مهم اجتماعی، می تواند شواهدی را برای این تغییرات و این فراز و فرودها در طول زمان فراهم کند. این تحقیق بدنبال بررسی وضعیت حضور زنان در ایران در دوره قبل و بعد از انقلاب اسلامی در سینما بوده و تلاش کرده است تا تغییرات مربوط به حضور زنان را با بررسی چگونگی حضور زنان سینماگر در فیلمای پرفروش سالهای مابین 1347 تا 1392 کشف و توصیف نماید. یافته های این پژوهش با بهره گیری از رویکرد فمینیستی و روش اسنادی نشان می دهد که حضور زنان در عرصه های مختلف سینما در فیلم های پر فروش به استثنای نقش خوانندگی و تا حدودی بازیگری در تمام حوزه ها به غیر از مقطع خاص دفاع مقدس، در دوره بعد از انقلاب نسبت به قبل از آن افزایش داشته است و این افزایش در مقاطع مختلف بعد از انقلاب نیز تا حدودی تداوم خود را حفظ نموده است.

    کلیدواژگان: سینما، زنان، انقلاب، فیلم های پرفروش
  • مجید استوار * صفحات 141-162

    ملت های کهن از ذهنیتی تاریخی برخوردارند و با تاکید بر سنت ها و باورهای تاریخی از نظام نمادین فرهنگی حفاظت می کنند. ایران نیز به عنوان یک سرزمین تاریخی از ملتی کهن برخوردار است که علی رغم هجوم مداوم مهاجمان به سرزمین اش، با اتکاء بر نمادهای فرهنگی از مانایی خود حفاظت کرده است. با نگاهی به این تاریخ کهن این پرسش مطرح می شود که علل مانایی فرهنگی ایران در طول تاریخ چیست؟ در پاسخ به این پرسش، به نظر می رسد که با سقوط ایران باستان و ورود مهاجمان عرب، ترک و مغول به ایران، بیم آن می رفت که فرهنگ و هویت ایرانیان در اثر این تهاجم به فراموشی رود. در نتیجه حماسه سازان و اندیشمندان ایرانی مبادرت به خلق آثاری کردند تا از هویت و فرهنگ ایران صیانت کنند. هدف مقاله حاضر اینست که عناصر نمادین تداوم فرهنگی ایران را در سده های ابتدایی ورود اسلام با بهره گیری از مفهوم کانونی ذهنیت نمادین ایرانیان مورد بررسی قرار دهد. یافته های تحقیق نشان می دهد خدا محوری و دین باوری، ادبیات و زبان و امور دیوانی و رسوم نمادین از مهمترین عناصر تداوم فرهنگ ایرانیست که در ذهنیت و باور ایرانیان تجسم یافته است. روش پژوهش به شیوه کیفی و از طریق مطالعات کتابخانه ای، در چارچوب جامعه شناسی کنش متقابل نمادین نوعی نوآوری محسوب می گردد.

    کلیدواژگان: زبان فارسی، ایران باستان، آیین، تداوم فرهنگی، ذهنیت نمادین
  • ماندانا رجایی دستغیب، محمدکاظم کاوه پیش قدم *، مریم زیبایی نژاد صفحات 163-192

    این پژوهش به بررسی فرهنگ جامعه ایران در آثار سعدی و سفرنامه ابن بطوطه پرداخته است. رویکرد مقاله مقایسه ای- تطبیقی است که با روش توصیفی و تحلیلی ، به بررسی آثار سعدی و مقایسه آن با سفرنامه ابن بطوطه می پردازد. در آثار این دو نویسنده فرهنگ جامعه ایرانی از اهمیت ویژه ای بر خوردار است. سعدی در طول سفرهایش در ایران با فرهنگ ها و آداب و رسوم مختلف جامعه ایرانی آشنا شده و تجربیات زیادی کسب نموده و در آثار خود آن را به رشته تحریر در آورده است. ابن بطوطه در سفر خود به ایران با فرهنگ جامعه ایرانی آشنا شده و با دیدگاهی مردم شناسانه و با تصویری پویا به آداب و رسوم مردم ایران (عادات غذا خوردن، لباس و پوشش، جایگاه زن در جامعه، وضعیت اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی و...) می پردازد. سعدی و ابن بطوطه در هنگام سفر به توصیف آثار تاریخی، موقعیت های جغرافیایی، اماکن مذهبی می پردازند با این تفاوت که سعدی شرح کاملی از آنچه در سفر می دید را می نوشت ، اما ابن بطوطه آن ها را به حافظه خود می سپرد و بعدا آن را مکتوب می کرد. از تفاوت های دیگر سعدی ضمن بررسی وضعیت جامعه، شئونات اجتماعی، وضعیت زیست فرهنگی، شیوه های اداره حکومت، پند و اندرز می دهد. اما ابن بطوطه در اثر خود هر آن چه را که وضعیت فرهنگ جامعه ایران، اقتصاد و معیشت مردم،...می دید را بدون انتقاد به شرح آن می پرداخت.

    کلیدواژگان: فرهنگ، آثار سعدی، جامعه ایران، سفرنامه ابن بطوطه
  • توحید علی نژاد، سیامک پناهی *، حسن ابراهیمی اصل، اکبر عبدالله زاده طرف صفحات 193-220

    مشخص کردن و پیش بینی چیدمان فضایی-اجتماعی از دیرباز یک سوال کلیدی تحقیقاتی در تحقیقات نحوی فضا بوده است. از طرفی خانه به عنوان اصلی ترین مکان زندگی انسان معاصر، می بایست به نیازها، باورها و ارزش های ساکنان آن پاسخ دهند. ساختار فضایی بر رفتار و کیفیت های بصری تجربه شده انسان تاثیر می گذارد. هدف پژوهش حاضر تحلیل چیدمان فضایی خانه های دوره پهلوی و معاصر با زمینه اجتماعی-فرهنگی در شهر ارومیه و تبریز ارومیه می باشد. روش پژوهش حاضر، به دلیل استخراج معیارهای قابل اندازه گیری و کمی شدن، تلفیقی از راهبردهای کمی و کیفی می باشد که با تحلیل نحوی 12 نمونه از پلانهای خانه های دوره پهلوی و پلانهای معاصر شهر ارومیه و تبریز صورت گرفته است. یافته های تحقیق نشان می دهد که عمق فضایی در پلانهای معاصر، بیشتر از عمق نسبی شش پلان دوره پهلوی می باشد. میزان هم پیوندی در پلانهای معاصر کم می باشد به این مفهوم که این بناها به صورت متراکم می باشند. فضاها در شش مجموعه دوره پهلوی دارای هم پیوندی بالاتری هستند و در شش نمونه پلان دوره معاصر، افتراق فضاها از سیستم بیشتر است . فضاها در شش مجموعه دوره پهلوی دارای هم پیوندی بالاتری هستند و در شش نمونه پلان دوره معاصر، افتراق فضاها از سیستم بیشتر است و میزان کنترل کل مجموعه در 12 نمونه مطالعاتی تقریبا در یک تراز می باشند، بجز نمونه پلان 1و6 معاصر که از سطح کنترل بیشتری برخوردار است

    کلیدواژگان: خانه، نحو فضا، چیدمان فضایی، زمینه اجتماعی-فرهنگی، شهر ارومیه و تبریز
  • مجتبی جعفرزاده *، محمدرضا بهمنی خدنگ، محمدمهدی مستوفی شربیانی صفحات 221-251

    پژوهش حاضر با هدف مسئله ‎شناسی تحلیلی توسعه کسب وکارهای فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران انجام شده و سوال اصلی اش آن است که الگوی تحلیلی مسئله شناسی توسعه کسب وکارهای فرهنگی در ایران به چه صورت است؟؛ در این راستا با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و مصاحبه با خبرگان، مسائل مربوطه شناسایی شدند و 45 مسئله اصلی با رویکرد تحلیل مضمون در 6 کلان مسئله دسته بندی شدند، در ادامه با بهره گیری از روش مدلسازی ساختاری تفسیری، الگوی تحلیلی مسائل با رویکرد خبرگانی استخراج شدند؛ در ادامه الگوی تحلیلی سه سطحی از مسائل پیش روی توسعه کسب وکارهای فرهنگی ارائه شد و برای تحلیل های بیشتر و ارائه راهبردهای مناسب به سیاستگذاران کشور، تحلیل قدرت نفوذ و میزان وابستگی نیز بر روی کلان مسائل انجام شد و مولفه ها مبتنی بر میزان نفوذ و وابستگی در 4 دسته مسائل خودمختار، وابسته، مستقل و پیوندی قرار گرفتند. بر اساس نتایج پژوهش، کلان مسائل سیاستگذاری و تقنینی بیشترین نفوذ را دارند و در پایه ای ترین سطح قرار گرفتند و مستحق بیشترین توجه اند؛ پس از آن در سطح دوم کلان مسائل اقتصادی، سرمایه انسانی و زیرساختی قرار گرفتند و در نهایت در سطح سوم کلان مسائل بازاریابی و طراحی محصول قرار گرفتند که کمترین تاثیر را بر سایر ابعاد نظام مسائل حوزه کسب وکارهای فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران دارند.

    کلیدواژگان: اقتصاد فرهنگ، مسئله شناسی، کسب وکارهای فرهنگی، مدلسازی ساختاری تفسیری (ISM)
|