فهرست مطالب

کلام اسلامی - پیاپی 133 (بهار 1404)

نشریه کلام اسلامی
پیاپی 133 (بهار 1404)

  • تاریخ انتشار: 1404/03/01
  • تعداد عناوین: 6
|
  • حمیدرضا شاکرین * صفحات 9-28

    تجربه نزدیک به مرگ اگرچه پدیده‎ای نوظهور نبوده و امری دیرپا در میان اقوام مختلف بشری است، لیکن توجه به آن از منظر علمی سابقه چندانی نداشته و به نیمه دوم قرن بیستم بازمی‎گردد. آنچه امروزه موجب دل-مشغولی بسیاری از دانشوران، بویژه متعاطیان حوزه الهیات و فلسفه دین است، معنای این تجربه ها، میزان واقع‎نمایی و ارزش صدق و اعتبار معرفتی آنها است. از منظر یاد شده این پرسش خودنمایی می‎کند که چنین تجربه‎ هایی نقشی در واقع‎گرایی و اثبات متعلق خود دارند یا نه؟ این مساله چالشی جدی را بین دو رویکرد طبیعت‎گرا و فراطبیعت‎گرا سبب شده است. جریان طبیعت‎گرا می‎کوشد تبیین های علمی و طبیعی از این تجربه ‎ها را در جهت تحکیم فیزیکالیسم و نفی واقع‎گرایی تجربه نزدیک به مرگ استخدام کند. از جمله این تلاش ها ارائه مدل های گوناگون فیزیولوژیک و عصب‎شناختی در این زمینه است. با توجه به نقش قابل توجه این مساله در تایید یا تضعیف شماری از معارف و باورهای دینی، تحقیق پیش رو بر آن است تا دیدگاه های یاد شده را شناسایی و در معرض سنجش قرار دهد. روش تحقیق در مقام گردآوری کتابخانه ‎ای و در مقام داوری عقلی-تحلیلی خواهد بود. ماحصل تحقیق این است که هیچ‎یک از تبیین‎های طبیعی ارائه شده در این زمینه موفق نبوده و پشتوانه ‎های معتبر علمی از آنها حمایت نمی‎کند. افزون بر این، بر فرض موفقیت هم دلالتی بر ناواقع ‎گرایی تجربه نزدیک به مرگ نداشته و در پشتیبانی از آن کامیاب نیست.

    کلیدواژگان: تجربه نزدیک به مرگ، واقع، گرایی تجربه نزدیک به مرگ، طبیعت، گرایی، تبیین فیزیولوژیک تجربه نزدیک به مرگ، تبیین عصب، شناختی تجربه نزدیک به مرگ
  • محمدباقر پورامینی * صفحات 29-48

    خوانش سلفی از توحید عبادی، با ادعای بازگشت به سلف صالح، در عمل به برداشتی تقلیل گرا و یکسونگر از این مفهوم بنیادین دینی انجامیده است. این نگرش، توحید عبادی را صرفا در قالب نفی شرک ظاهری و پرستش غیرخدا تعریف می کند و از ابعاد گسترده تر توحید همچون نظام واره بودن، مسئولیت اجتماعی، تعالی حکومتی و ربوبیت الهی غفلت می ورزد. مقاله حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، مهم ترین پیامدهای کلامی این خوانش را واکاوی می کند. یافته ها نشان می دهد که این رویکرد به پیامدهایی همچون قرائت ظاهرگرایانه و تقلیل گرایانه از متون دینی، نفی روش های کلامی و فلسفی، عدم توجه به نظام واره بودن توحید، تحمیل پیش فرض ها و استناد گزینشی به سلف، تقلیل توحید به امری فردی و فاقد تعهد اجتماعی، فروکاستن جایگاه توحید ربوبی، و تحمیل پیش فرض ها و روایت سازی تحریف گونه منجر شده است. در نتیجه، این خوانش توحید را از نقش تحول آفرین خود در سامان دهی حیات فردی و جمعی تهی کرده و به انزوای دینی و تقابل های فرقه ای دامن زده است. مقاله در پایان بر ضرورت بازخوانی تاریخی و اصلاح معرفتی توحید عبادی به منظور ترمیم این آسیب ها و احیای نقش جامع و حیات بخش توحید در همه حوزه های زندگی اسلامی تاکید می ورزد.

    کلیدواژگان: توحید عبادی، سلفی گری، پیامدهای کلامی، توحید اجتماعی، ابن تیمیه، محمد بن عبدالوهاب
  • غلامعلی جزینی * صفحات 49-68

    علامه طباطبایی امامت را مقامی فراتر از هدایت گری در مرحله ارائه طریق و رهبری اجتماعی و سیاسی دانسته و با مقام «هدایت باطنی و ایصال به مطلوب از رهگذر تصرف تکوینی در نفوس مستعد» همراه می داند. در مقابل، برخی محققان، مناقشاتی همچون ناسازگاری هدایت تکوینی با معنای لغوی امام، وابستگی هدایت تشریعی به وحی، امکان تحقق ایصال به مطلوب بدون منصب امامت و ناسازگاری نظریه با برخی روایات را مطرح کرده اند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی - انتقادی نشان می دهد که عمده اشکالات ناشی از خلط میان حقیقت امامت با لوازم و شئون آن، بی توجهی به تقابل دقیق الفاظ قرآنی و غفلت از شرایط و مقدمات جعل امامت است. بر پایه تحلیل های ارائه شده، آشکار می گردد که نظریه علامه طباطبایی در پرتو نگاه جامع نگرانه و دقیق به آیات قرآن و مویدات روایی همچون حدیث قدسی «قرب نوافل و فرائض»، از انسجام و پشتوانه معرفتی بالایی برخوردار است. بدین سان، هدایت باطنی و ایصال به مطلوب را می توان جلوه ای عمیق از معنا و مقام امامت در قرآن دانست و نظریه علامه طباطبایی را ناظر به افقی عمیق تر در تبیین جایگاه امام ارزیابی کرد.

    کلیدواژگان: امامت، هدایت باطنی، ایصال به مطلوب، تصرف تکوینی
  • رضا نظری، محمدحسین نجفی کانی * صفحات 69-86

    مساله جنگ تبوک و جانشین نمودن امیرالمومنین علی در مدینه، توسط رسول خدا ، یکی از فضیلت های برجسته و از ادله امامت آن حضرت است. در برخی منابع اسلامی، مطلب مزبور مورد تردید و تشکیک واقع شده است. در این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی سامان یافته است، با بررسی مساله استخلاف از نگاه عالمان و منابع اسلامی شیعی و سنی، اختصاص فضیلت استخلاف به امیرالمومنین  تبیین شده، و دلالت آن بر امامت آن حضرت و نادرستی دیدگاه مخالف اثبات گردیده است.

    کلیدواژگان: استخلاف نبوی، مدینه، غزوه تبوک، امام علی7، امامت
  • مجتبی ارجینی*، علی اله بداشتی صفحات 87-105

    پژوهش حاضر با هدف دستیابی به شناسایی، صورت بندی و تحلیل بخشی از معادلات حاکم بر تاثیرات جاری در حیات بشری، در قالب عاملیت انسانی و ساختارالهی انجام شده است. این پژوهش با رویکرد تحلیلی - تفسیری و روش کیفی، از طریق تحلیل مفهومی، تحلیل مکانیزم عقلی و تحلیل هستی شناسانه برخی مفاهیم و آیات و روایات مرتبط با این مقوله را مورد بررسی قرار داده (رویکردی که امکان کشف لایه های عمیق معنایی را فراهم آورده است) و جهت اختصار، در مواردی به اصل ارجاع به منابع اکتفا کرده است. یافته های پژوهش منجر به شناسایی نه معادله تاثیری (اسلام وایمان، سعه وتوسعه، دعاواجابت، ابتلاء، حبط، تکفیر، تضاعف، انتقال، تبدیل) در سه سطح: تدبیر و عاملیت انسانی، تقدیرات و ساختارهای الهی و تعامل عاملیت انسانی و ساختارهای الهی شده است. این قوانین که از خاصیت هم افزایی برخوردارند، به تحلیل غیرخطی پیچیدگی های تاثیرات جاری در حیات بشری کمک می کنند. کشف های کلیدی پژوهش شامل هفت مورد است: هم افزایی اسلام وایمان که سیر رشد دورانی تصاعدی انسان را تبیین می کند؛ معادله سعه وتوسعه به عنوان متغیر تنظیم کننده که جبر استعدادی را نفی می کند؛ تحلیل سه لایه (فعل- فاعل-قابل) پدیده حبط و تکفیر که توازن میان عدل و رحمت را برقرار می کند؛ کشف مکانیزم تضاعف در تقویت آثار مثبت و منفی؛ ابعاد فرافردی و فراعملی (ذاتی) تاثیرات در معادلات انتقال و تبدیل؛ معادله جامع ابتلاء که انسان را از انفعال به عاملیت فعال منتقل می کند؛ مفهوم نوین دعای وجودی که ارتباط با غیب را از سطح لسانی به تحول وجودی ارتقا می دهد. با شکل گیری هسته اولیه یکپارچه پژوهش و ایجاد زبان مشترک، امتدادات عملی در حوزه های تربیت (طراحی برنامه های توسعه متوازن)، روان شناسی (مبنای نظری برای روان شناسی یکپارچه)، مدیریت اجتماعی (تحول بحران به فرصت) و اقتصاد (بازتعریف ثروت در توسعه ظرفیت های وجودی) میسر می شود.

    کلیدواژگان: انسان، سنن الهی، معادلات تاثیری، تقدیر، تدبیر، عاملیت انسانی، ساختار الهی
  • منصور کثیری عسگرانی * صفحات 107-131

    رویا به عنوان یکی از پیچیده ترین پدیده های ذهنی، همواره مورد توجه دانشمندان، فیلسوفان و روان شناسان بوده است. از میان انواع مختلف رویا، «رویای صادقه» به دلیل ماهیت پیش گویانه از اتفاقات آینده، اهمیت ویژه ای دارد. این مقاله با روش کتابخانه ای و با هدف بررسی تحلیلی و فلسفی نتایج تحقیقات تجربی صورت گرفته پیرامون رویا، نقش روان و مغز را در شکل گیری «رویای صادقه» بررسی می کند. ازاین رو، ابتدا به مراحل خواب، ویژگی های رویا و دسته بندی انواع رویا پرداخته است. در ادامه، تبیین های مختلف عصب شناختی و روان شناختی از رویا را مورد نقد قرار داده و ناتوانی این دیدگاه ها در تبیین چرایی وقوع رویای صادقه را توضیح می دهد. نتیجه پژوهش نشان می دهد که رویای صادقه نه تنها پیش فرض مادی انگارانه از هستی را به چالش می کشد، بلکه بر اساس معرفت های موجه موجود، اعتقاد به وجود موجودی هوشمند و غیرمادی که اطلاعات ناظر به اتفاقات آینده را به بعد غیرمادی انسان منتقل می کند، منطقی ترین تبیین از این پدیده است.

    کلیدواژگان: رویای صادقه، رویا، تجرد نفس
|
  • Hamidreza Shakerin * Pages 9-28

    Near-death experienceis not a new phenomenon and have been a long-standing issue among various human races, Meanwhile looking on it from a scientific perspective is relatively new and dates back to the second half of the 20th century. What is currently preoccupying many scholars, especially those involved in theology and philosophy of religion, is the meaning of these experiences, their degree of realism, and their value of truth and epistemological validity. From the aforementioned perspective, the question arises as to whether such experiences play a role in realism and self-evident truth. This issue has caused a serious challenge between the two naturalistic and supernaturalistic approaches. The naturalistic movement tries to employ scientific and natural explanations of these experiences in order to strengthen physicalism and deny the realism of near-death experiences. Among these efforts is the presentation of various physiological and neurological models in this field. Given the significant role of this issue in confirming or weakening a number of religious knowledge and beliefs, the upcoming research aims to identify and evaluate the aforementioned perspectives. The research method will be in the form of library collection and rational-analytical judgment. The result of the research is that none of the natural explanations presented in this field have been successful and are not supported by reliable scientific evidence. Moreover, even if successful, it does not imply the unreality of near-death experiences and is not successful in supporting them.

    Keywords: Assistant Professor Of &Ldquo, Research Center For Islamic Thought, Culture&Rdquo, Faculty Of Logic Of Understanding Religion
  • Mohammadbaqer Pouramini * Pages 29-48

    The Salafi interpretation of ritual monotheism, claiming a return to the righteous predecessors (Salaf), has practically led to a reductive and one-sided understanding of this fundamental religious concept. This perspective defines ritual monotheism solely in terms of negating apparent polytheism and worship of anything other than God, neglecting the broader dimensions of monotheism, such as its systemic nature, social responsibility, governmental transcendence, and divine lordship. This article, employing a descriptive-analytical method, examines the most significant theological implications of this interpretation. The findings reveal that this approach has led to consequences such as a literalist and reductive reading of religious texts, rejection of theological and philosophical methods, neglect of the systemic nature of monotheism, imposition of preconceived assumptions and selective reliance on the Salaf, reduction of monotheism to an individual matter devoid of social commitment, diminishment of the status of divine lordship, and imposition of preconceived notions and distorted narratives. Consequently, this interpretation has stripped monotheism of its transformative role in organizing individual and collective life, contributing to religious isolation and sectarian conflicts. The article concludes by emphasizing the necessity of a historical re-evaluation and intellectual reform of ritual monotheism to address these damages and revive the comprehensive and vital role of monotheism in all aspects of Islamic life.

    Keywords: The Comprehensive, Vital Role Of Monotheism In All Aspects Of Islamic Life. Keywords: Ritual Monotheism, Salafism, Theological Implications, Social Monotheism, Ibn Taymiyya, Muhammad Ibn Abdul Wahhab
  • Gholamali Jazini * Pages 49-68

    Allama Tabataba’i considered the Imamate to be a station beyond mere guidance in presenting the path and social-political leadership, associating it with “inner guidance and attainment of the desired through ontological influence on receptive souls.” In contrast, some scholars have raised objections, such as the incompatibility of ontological guidance with the lexical meaning of “Imam,” the dependence of legislative guidance on revelation, the possibility of achieving attainment of the desired without the position of Imamate, and the theory’s inconsistency with certain narrations. This study, employing an analytical-critical approach, demonstrates that most objections stem from conflating the essence of Imamate with its attributes and functions, neglecting the precise opposition of Quranic terms, and overlooking the conditions and prerequisites for establishing the Imamate. Based on the presented analyses, it becomes evident that Allama Tabataba’i’s theory, in light of a comprehensive and precise examination of Quranic verses and supporting narrations such as the divine hadith of “proximity through supererogatory and obligatory acts,” enjoys coherence and strong epistemological backing. Thus, inner guidance and attainment of the desired can be regarded as a profound manifestation of the meaning and station of Imamate in the Quran, and Allama Tabataba’i’s theory can be evaluated as addressing a deeper horizon in explaining the Imam’s position.

    Keywords: Imamate, Inner Guidance, Attainment Of The Desired, Ontological Influence
  • Reza Nazari, Mohammadhossein Najafi Kani * Pages 69-86

    The issue of the Battle of Tabuk and the appointment of Amir al-Mu’minin Ali (AS) to remain in Medina by the Prophet (PBUH) is one of the prominent virtues and proofs of his Imamate. Some Islamic sources have cast doubt on this matter. This study, organized using a descriptive-analytical method, examines the issue of succession from the perspective of Shiite and Sunni Islamic scholars and sources, clarifying the unique virtue of succession attributed to Amir al-Mu’minin (AS), proving its implication for his Imamate, and refuting opposing views.

    Keywords: Prophetic Succession, Medina, Battle Of Tabuk, Imam Ali (AS), Imamate
  • Mojtaba Arjini*, Ali Allah Bedashti Pages 87-105

    The issue of the Battle of Tabuk and the appointment of Amir al-Mu’minin Ali (AS) to remain in Medina by the Prophet (PBUH) is one of the prominent virtues and proofs of his Imamate. Some Islamic sources have cast doubt on this matter. This study, organized using a descriptive-analytical method, examines the issue of succession from the perspective of Shiite and Sunni Islamic scholars and sources, clarifying the unique virtue of succession attributed to Amir al-Mu’minin (AS), proving its implication for his Imamate, and refuting opposing views

    Keywords: : Prophetic Succession, Medina, Battle Of Tabuk, Imam Ali (AS), Imamate
  • Man Kasiri * Pages 107-131

    The issue of the Battle of Tabuk and the appointment of Amir al-Mu’minin Ali (AS) to remain in Medina by the Prophet (PBUH) is one of the prominent virtues and proofs of his Imamate. Some Islamic sources have cast doubt on this matter. This study, organized using a descriptive-analytical method, examines the issue of succession from the perspective of Shiite and Sunni Islamic scholars and sources, clarifying the unique virtue of succession attributed to Amir al-Mu’minin (AS), proving its implication for his Imamate, and refuting opposing views

    Keywords: Prophetic Succession, Medina, Battle Of Tabuk, Imam Ali (AS), Imamate