فهرست مطالب

پژوهشنامه فلسفه دین (نامه حکمت) - سال سوم شماره 2 (پیاپی 6، پاییز و زمستان 1384)
  • سال سوم شماره 2 (پیاپی 6، پاییز و زمستان 1384)
  • 210 صفحه،
  • تاریخ انتشار: 1386/09/15
  • تعداد عناوین: 9
|
  • مجید ملایوسفی صفحه 5
    نوشته حاضر به بررسی واقع گرایی اخلاقی جان مک داول اختصاص یافته است. بدین منظور ابتدا به تعریف واقع گرایی به طور عام و واقع گرایی اخلاقی به طور خاص پرداخته شده است. پس از آن دیدگاه مکی در باب نفی واقعی بودن ارزش ها و خاصه های اخلاقی به دلیل در گیر نبودن در تبیین های علی آورده شده است. بعد از آن به دیدگاه داول به عنوان پاسخی به نظریه مکی پرداخته شده است. داول با رد برداشت مکی از کیفیات ثانویه نشان می دهد که هم کیفیات ثانویه و هم خاصه های اخلاقی به نحوی انفسی است و وابستگی به انسان دارند؛ ولی این نوع وابستگی نافی واقعی بودن آن ها نیست. داول در نهایت با ارائه تبیینی غیرعلی در باب ارزش ها و نفی انحصاری بودن ملاک واقعی بودن اشیاء در ملاک تبیین علی، سعی می کند با گسترش دامنه واقعی بودن اشیاء، واقعی بودن خاصه های اخلاقی را اثبات کند.
    کلیدواژگان: واقع گرایی اخلاقی، عینیت اخلاقی، ارزش های اخلاقی، کیفیت ثانویه، کیفیات اولیه
  • محمد سعیدی مهر صفحه 21
    بحث از مواد ثلاث («وجوب» (یا ضرورت)، «امکان» و «امتناع») و گزاره های موجه در منطق و فلسفه اسلامی از جایگاه خاصی برخوردار بوده است و فیلسوفان و منطقدانان مسلمان به تفصیل از احکام و اقسام آن بحث کرده اند. با این حال، به دلیل عدم بهره گیری از یک نظام معناشناختی منقح با پاره ای ابهامات معنایی در برخی اقسام گزاره های موجه روبه روییم. در این مقاله پس از مروری کلی بر بحث موجهات در منطق و فلسفه اسلامی و اشاره به پاره ای اقسام گزاره های ضروری، ابهامات معنایی این گزاره ها تحلیل می شود. در مرحله بعد، کوشش شده تا در یک طرح اولیه و با بهره گیری از برخی نظام های نوین منطق موجهات پیشنهادهایی جهت تعیین قواعد معناشناسی این گزاره ها ارایه شود.
    کلیدواژگان: مواد ثلاث، موجهات، ضرورت، ضرورت ازلی، ضرورت ذاتی، ضرورت بالقیاس، ضرورت بالغیر، معناشناسی
  • مریم خوشدل روحانی صفحه 41
    یکی از مهم ترین مباحث حکمت متعالیه صدرایی بحث تقسیم وجود به ثابت و سیال است. اعتقاد به وجود سیال از ثمرات اصل حرکت جوهری است که بعد از مبحث اصالت وجود و تشکیک وجود و امکان فقری چهره بسیاری از مسائل فلسفی حکمت متعالیه را تغییر داده است. حکمت متعالیه با ارائه «نظریه حرکت جوهری» تصویر جدیدی از جسم و ماده ارائه می دهد. از دیدگاه صدرا، سیلان، تغییر و حرکت نحوه وجود موجودات غیرثابت است. در این گونه موجودات حرکت امر عارضی نیست بلکه ذات و جوهر آن ها در حرکت است. با حرکت جوهری و به تبع آن وجود سیال سیمای ثابت جهان دگرگون می شود. برخلاف نظریات پیش صدرایی که جواهر صورت و فصل ثابت دارند و حد منطقی با این مفاهیم ثابت تعریف می شود، در حکمت متعالیه هر موجود سیال، هویتی سیال دارد که طیفی از ماهیات صور و فصول را دارا می شود و در نتیجه حدود منطقی نیز بر این اساس دچار تحول می شوند. این مقاله ابتدا بر آن است که صورت، فصل و ماهیت موجود مادی را در حکمت مشاء بررسی کند و سپس، به تحولات مباحث فلسفی صورت، فصل و ماهیت در حکمت متعالیه بپردازد.
    کلیدواژگان: صورت، فصل، ماهیت، ماده، وجود سیال، حرکت جوهری
  • حسین سوزنچی صفحه 67
    وحدت وجود یکی از مهم ترین مدعیات عرفاست که همواره با بحث ها و چالش های فراوانی همراه بوده است. در میان نظام های فلسفی در جهان اسلام، ملاصدرا، که توجه خاصی به آرای عرفانی داشت، بر این باور بود که اولین کسی است که توانسته وحدت وجود را تبیین فلسفی کند. اما بعدها در شرح مراد ملاصدرا اختلافاتی پدید آمد؛ در اینکه وی توانسته بود وحدت تشکیکی وجود را اثبات کند، بحثی نبود، اما بحث بر سر این بود که آیا وحدت تشکیکی وجود همان وحدت وجود موردنظر عرفاست؟ برخی از پیروان این نظام فلسفی بر این باور بودند که تنها تبیین معقول از وحدت وجود، همان وحدت تشکیکی وجود است و دسته دوم قائل شدند که مدعای اصلی عرفان بیش از این است و ملاصدرا در نظام فلسفی خود توانسته است از وحدت تشکیکی وجود گذر کند و به مدعای اصلی عرفان، یعنی وحدت شخصی وجود برسد.
    یک راه مهم برای قضاوت بین این آراء، بررسی فلسفی ادله و لوازم سخن موافقان و مخالفان امکان وحدت شخصی وجود در حکمت متعالیه است. در این مقاله ابتدا به سه دلیل طرفداران گذر از وحدت تشکیکی وجود به وحدت شخصی وجود پرداخته می شود؛ سپس براهینی که به عنوان مناقشه بر پذیرش وحدت شخصی وجود در نظام حکمت متعالیه قابل طرح است، بررسی خواهد شد و در نهایت، قضاوت می شود که آیا در حکمت متعالیه و با استفاده از ادله عقلی فلسفی می توان وحدت شخصی وجود را به عنوان امری فراتر از وحدت تشکیکی وجود پذیرفت یا خیر.
    کلیدواژگان: وجود، وحدت، تشکیک، صدرالمتالهین، عرفان نظری، وحدت وجود، وحدت تشکیکی وجود، وحدت شخصی وجود
  • سحر کاوندی صفحه 89
    شناخت حقیقت علم و ادراک و چگونگی حصول ادراکات به طور اعم، و ادراکات عقلی به طور اخص از دیرباز در اندیشه فلاسفه و حکمای مسلمان جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده است. صدرالمتالهین از جمله فیلسوفان مسلمانی است که به طور مبسوط و متفاوت از دیگر فیلسوفان به این مسئله پرداخته است. در این مقاله، پس از بیان اصول بنیادین اندیشه صدرایی در مورد علم، به تبیین سه نظریه ظاهرا متفاوت از ملاصدرا در خصوص کیفیت حصول ادراکات عقلانی و یا تعقل پرداخته شده است. سپس جمع بین این سه نظریه و ارجاع آن به تحولات و تطورات مختلف نفس بررسی شده است.
    کلیدواژگان: تعقل، ادراک عقلی، علم، نس، تجرد، ارباب انواع، عقل فعال
  • سیدعلی علم الهدی صفحه 109
    ابن رشد نظریات فلسفی ابن سینا را در پنج مسئله به طور ویژه نقد و بررسی کرده است که عبارت اند از:یک. مسئله صدور و قاعده الواحد؛ دو. تبیین نظام خلقت و مسئله افلاک؛ سه. حدوث عالم و روش ابن سینا در اثبات حدوث آن؛ چهار. ادراک نفس؛ پنج. بحث زیادت وجود بر ماهیت. محور بحث های وی در انتقاداتی که بر شیخ وارد کرده، یکی آن است که ابن سینا در طرح برخی از مباحث یادشده آرایی مطرح می کند که ریشه در فلسفه ارسطو ندارد. نقد دیگر او به تعارض هایی مربوط می شود که به زعم او در اندیشه ابن سینا راه یافته است؛ از همین رو، وی در صدد است تناقض ها و تهافت هایی را در آثار و نظریات شیخ نشان دهد. این نوشتار در صدد بررسی این ادعا در پنج مسئله یادشده است.
    کلیدواژگان: ابن رشد، ابن سینا، حدوث، ادراک، نفس، زیادت وجود بر ماهیت، قاعده الواحد، صدور
  • عباس خسروی فارسانی، رضا اکبری صفحه 129
    یکی از استدلال های ارائه شده در زمینه اثبات وجود خدا و معقولیت باورهای دینی، استدلالی است که به «شرطیه پاسکال» یا «شرط بندی پاسکال» مشهور است. این استدلال که از مناقشه انگیزترین استدلال های اثبات وجود خدا و معقولیت باورهای دینی در مباحث فلسفه دین است، بیان می دارد در جایی که دلایل و استدلال های عقلی و نظری اثبات وجود خدا کفایت نکنند، باز هم باور به وجود خدا و دیگر باورهای دینی از جمله باور به زندگی پس از مرگ، و زندگی بر اساس این باورها، تنها گزینه معقول و محتاطانه پیش روست و دوراندیشی، احتیاط و مصلحت اندیشی اقتضا می کند که در مقام عمل و تصمیم سازی، وجود خدا و حقانیت آموزه های دینی را مورد اذعان و اقرار قرار دهیم و بر حقانیت آن ها شرط بندی کنیم. این استدلال با قرار گرفتن در چارچوب نظریه تصمیم سازی و با توجه به مباحث «حساب احتمالات» و «سود مورد انتظار» (سود محتمل) و محاسبه ریسک، پرورش و پیرایش یافته و منجر به ارائه چهار تقریر جدید از آن شده است که عبارت اند از «استدلال برتری»، «استدلال سود مورد انتظار»، «استدلال سود مورد انتظار برتر» و «استدلال برتری قاطع».
    کلیدواژگان: شرطیه پاسکال، احتمال وجود خدا، خداباوری، عقلانیت باور دینی، نظریه تصمیم سازی، سود مورد انتظار
  • ریچارد تیلور ترجمه: دکتر علی اصغر خندان صفحه 165
    این مقاله ترجمه مدخل علیت از دائرهالمعارف پل ادواردز است که در آن ابتدا به تعریف علیت و تفاوت تولید با حرکت کیفی از نظر ارسطو اشاره می شود و سپس علل چهارگانه ارسطو یعنی علل فاعلی، غایی، صوری و مادی بررسی می شود و تصریح می گردد که امروزه در علوم مختلف و حتی انسانی، فقط از علل فاعلی صحبتی به میان می آید.
    در ادامه، مقاله به دو بخش اصلی تقسیم می شود: مسائل قدیمی و مسائل جدید مربوط به علیت فاعلی.
    موضوعات مطرح شده به عنوان مسائل قدیمی مربوط به علیت فاعلی عبارت اند از: سودمندی مفهوم علت، علیت و تغییر، شمول، همسانی، تصور نیرو، تصور اتصال ضروری، تقدم علل بر معلول های خود، جهت و سمت ضرورت.
    موضوعات مطرح شده در مقاله به عنوان مسائل اصلی مربوط به علیت در دوران معاصر عبارت اند از: ضرورت در مقابل توالی تغییرناپذیر، مسئله مشابهت، مشابهت های مربوط، قوانین طبیعت و مفهوم علیت، قوانین به منزله ضرورت ها، قوانین به منزله همسانی ها، بازنگری اتصال ضروری، علل به منزله شرایط لازم، علل به منزله شرایط کافی، تعدد علل، علیت و استقرا، تمایز میان علت و معلول، علل به منزله «اهرم ها»، علیت و زمان، علت ها و معلول های همزمان.
    نکته مهم در مقاله، روح تجربه گرایانه و پوزیتیویستی حاکم بر مباحث است که از جمله مصادیق آن اشاره و پرداخت تفصیلی به آرا و اندیشه های فیلسوفان تجربه گراست. تلاش این فیلسوفان انکار ابعاد متافیزیکی بحث علیت، مانند ضرورت و وجوب صدور معلول از علت است. مقاله علی رغم گزارش نظریات این فیلسوفان، و علی رغم اشاره به ناتوانی این نظریات در تحلیل پدیده علیت، از نقد صریح تجربه گرایی امتناع می ورزد. آخرین جمله مقاله این است: «در اینجا (بحث علیت) مانند بیشتر موضوعات فلسفه، پیشرفت ما نسبت به گذشتگانمان غیرواقعی‎تر از آنچه در واقعیت هست، به نظر می‎رسد».
    کلیدواژگان: علت، معلول، علیت، علل چهارگانه ارسطو، ضرورت، قوانین طبیعت، استقرا
|
  • Dr. Majid Molla-Yousefi Page 5
    This article discusses John McDowell’s ethical realism. It first gives a definition of realism in its broad sense and then gets to its particular meaning. Afterwards, Mackie’s view about the negation of the reality of values and ethical properties due to their not being involved in causal explanation is given. This is followed by McDowell’s response to the previous claim. McDowell, while rejecting Mackie’s understanding of secondary qualities, demonstrates that both secondary qualities and ethical properties are somehow introversive and depend on humans, but this dependency doesn’t contradict their reality. Ultimately, McDowell by giving a non-causal explanation of values and negating the exclusiveness of criteria for the reality of things in causal explanation, tries to expand the scope of the reality of things, and there fore to prove the reality of ethical properties.
  • Dr. Mohammad Saeedi Mehr Page 21
    Triadic matters (i.e necessity, possibility and impossibility) and modal propositions hold a special place in logics and Islamic philosophy. Meanwhile, due to the lack of a refined system of semantics, we are facing some ambiguities in some forms of modal propositions. This article analyzes these ambiguities after a general survey of modalities in logics and Islamic philosophy and a reference to some kinds of necessary propositions. In the second phase, there has been an attempt to utilize some of the modern systems of modalities, logics for giving suggestions about determining the rules of the semantics of these propositions.
  • Dr. Maryam Khoshdel Page 41
    One major discussion in Mulla Sadra’s transcendental philosophy is the division of existence into fixed and changeable. Belief in fluid existence is a consequence of substantial motion principle which next to issues like principality of existence, gradation of existence and poverty possibility, has transformed many of philosophical problems of transcendental philosophy.This latter has provided a new notion of body and matter by raising the theory of substantial motion. According to Mulla Sadra, the fluidity of change and movement is the mode of existence of unfixed beings. Here, motion is not an accidental matter but their essence and substance are in motion. By substantial motion and fluid existence, the once fixed picture of the world is shattered. Contrary to pre-sadraian theories in which substances had fixed forms and differentia and logical limit was defined on that basis, in transcendental philosophy, every fluid being has a fluid identity which possesses a series of forms and differentia and therefore logical limits are transformed on this basis. This article first analyzes the forms, differentia and essence of material being in peripatetic philosophy and then deals with the developments of the same notions in transcendental philosophy.
  • Dr. Hossein Suzanchi Page 67
    Unity of existence is one of the major claims and at the same time a much debated and challenging issue of mystics. Among the philosophical systems of the Islamic world, Mulla sadra who was specifically interested in mystical notions, believed he was the first to give a philosophical explanation of the unity of existence. Later on, controversies occurred in interpreting Mulla Sadra’s intention. His ability to prove the gradation unity of being was indisputable, but the controversy was whether this conformed with unity of existence as intended by mystics. Some advocates of this philosophical system were of the opinion that the only rational explanation of unity of existence is the same gradation unity of being. A second group believed that the basic claim of mysticism goes well beyond this and Mulla Sadra could transcend the gradation unity of being and reach the core of mysticism, i.e individual unity of existence. One way to judge these opinions is the philosophical consideration of arguments and prerequisites set by pros and cons of the possibility of individual unity of existence in transcendental philosophy. The article first speaks about three reasons given by the advocates of transition from gradation unity of being to individual unity of existence. Then the reasonings presentable for disputing the acceptance of individual unity of existence in transcendental philosophy are examined. Finally, it is assessed whether one can accept individual unity of existence as something beyond gradation unity of existence by utilizing philosophical and intelligible arguments in transcendental philosophy.
  • Dr. Sahar Kavandi Page 89
    Understanding the essence of knowledge and perception and the manner of acquiring perceptions in general, and rational perceptions in particular has had a special place in Moslem philosophers’ thought from antiquity. Mulla Sadra is among Moslem philosophers who have extensively and differently dealt with this issue. This article first explains the basic principles of Mulla Sadra’s thought about knowledge and then explicates three seemingly different theories of his concerning the quality of acquiring rational perceptions or intellection. Finally, there is a synthesis of these three theories and its reference to different transformations of the soul.
  • Sayyed Ali Alamolhoda Page 109
    Ibn Rushd has critiqued Ibn Sina’s philosophical ideas especially in five areas: 1- the problem of emanation and the rule of the one, 2- explanation of creation and the problem of celestial spheres, 3- origination of the world and Ibn Sina’s method of its affirmation, 4- perception of the soul, 5- the issue of the augmentation of being quiddity.One of the main arguments is that some of Ibn Sina’s opinions are not rooted in Aristotelian philosophy. Another refers to conflicts introduced in Ibn Sina’s thought. Ibn Rushd tries to demonstrate these conflicts and inconsistencies.
  • Abbas Khosravi Farsani, Dr. Reza Akbari Page 129
    One of the arguments for proving God’s existence and the intelligibility of religious beliefs is that which is known as Pascal’s Wager. According to this highly disputable argument, in the absence of sufficient theoretical and rational evidence for proving God’s existence, the only intelligible and cautious option is belief in God, the afterlife, and shaping our lives thereon. A prudent and expedient mind necessitates the consideration of God and the justification of religious beliefs when it comes to decision-making and practice.This argument is polished by the decision-making theory and by considering discourses on “rules of probability”, “expected utility” and “risk-taking”, and had led to four new expositions: the argument from dominance, argument from expected utility, argument from dominating expected utility, and argument from strong dominance.
  • Richard Taylor Page 165
    This article is a translation of causation entry from Paul Edwards’s Encyclopedia, beginning with a definition of the word, and the difference between generation and qualitative motion in the view of Aristotle. Then Aristotelian four causes i. e. efficient cause, final cause, formal cause and material cause are discussed and it is maintained that today, what is exclusively mentioned in various sciences and humanities is the efficient cause. The article is then divided in to two main sections dealing with old and new problems related to efficient cause respectively. The old issues consist of: the utility of the concept of causality, causality and change, inclusiveness and identity, the conception of power, the conception of necessary connection, priority of causes over their effects, direction of necessity. The new discussed issues are: necessity versus invariable sequence, the question of similarity, relevant similarities, laws of nature and the concept of causality, laws as necessities, laws as uniformities, revision of necessary connection, causes as necessary conditions, causes as sufficient conditions, plurality of causes, causality and induction, distinction between cause and effect, causes as "levers", causality and time, contemporaneous causes and effects. The important point here is the predominance of positivism in all discussions such as the elaboration on positivist philosophies. Those have attempted to reject the metaphysical dimensions of causality, such as necessity and the necessity of the emanation of effects from the cause. The article, however, avoids an explicit critique of positivism, despite the insufficiency of the above opinions in explaining causality. The article ends up with this statement:»Here, then, as in many areas of philosophy, Our advances over our predecessors appear more illusory than real.