فهرست مطالب

  • سال دوم شماره 3 (پیاپی 7، تابستان 1385)
  • تاریخ انتشار: 1385/05/11
  • تعداد عناوین: 9
|
  • محسن جوادی صفحه 1
    فصلنامه علمی پژوهشی انجمن معارف اسلامی ایران می کوشد تا از میان انبوه مقالات ارسالی، حتی المقدور آنهایی را که حاوی نکته جدیدی است و یا حداقل نکات پیشینیان را در قالبی جدید ارائه می کند، چاپ کند.
    اما روشن است که انتشار مقالات ابتکاری در صورتی به شکوفایی و پویایی اندیشه دینی منتهی می شود که در معرض نقد و داوری جدی صاحبان فکر و اندیشه قرار گیرد. متاسفانه نه فقط در مجله انجمن معارف اسلامی ایران، بلکه در بیشتر مجلات پژوهشی، جای خالی مقالات انتقادی که با جدیت مقالات چاپ شده را ارزیابی کرده و اشکالات آنها را مطرح کند، احساس می شود.
    بررسی دلائل عدم انتشار مقالات انتقادی نسبت به مقاله های چاپ شده در مجلات پژوهشی، یکی از ضروری ترین کارهای مدیریت پژوهشی کشور است. نگارش مقالات انتقادی چندان به صرفه نیست؛ زیرا علاوه بر آنکه جامعه علمی ایران چندان روی خوشی به نقد و مقالات انتقادی نشان نمی دهد، نظام ارزشیابی فعالیت های پژوهشی هم امتیاز لازم را به چنین مقالاتی نمی دهند.
    از این روی لازم است در سیاست های ارزیابی مقالات دانشگاهی تجدیدنظر صورت گیرد و مقالات انتقادی اصیل هم به میزان مقالات ابتکاری امتیاز داشته باشد. به علاوه باید زمینه های روانشناختی لازم برای استقبال از نقد اندیشه را در صاحبان فکر و اندیشه فراهم کرد تا در مجموع اندیشه های نوین پس از محک خوردن به وسیله منتقدان، مسیر تعالی فرهنگی و علمی جامعه را فراهم آورد.
    نقد فکر اگر به سادگی و با سهولت انتشار یابد می تواند صاحب فکر را از شیفتگی و دلدادگی بیش از حد به فکر خود و دیگران را از پرستیدن و کرنش در مقابل اندیشه وی باز دارد و این ثمره کمی نیست.
    ما چشم انتظار وصول مقالاتی هستیم که با دقت و متانت گفته های منتشر شده در مقالات مجله را نقد و بررسی کرده، خطاهای آنها را برشمرد.
  • ادوار استصحاب در حقوق امامیه
    حمید کاویانی فردی صفحه 8
    استصحاب از ریشه صحبت و به معنای همراهی و همراه داشتن است. محکم ترین و کوتاه ترین تعریف آن عبارت است از «ابقاء ماکان»، یعنی حکم به بقای چیزی که پیش تر وجود داشته است. استصحاب مانند هر پدیده دیگری در ابتدا به صورت گمنام و ناشناخته بوده و به تدریج توسط دانشمندان اسلامی کشف و مراحل تکامل را پیموده است. واژه استصحاب برای اولین بار در کتاب تذکره شیخ مفید به کار رفته است. ظاهر کلام بیشتر دانشمندانی چون سید مرتضی و شیخ طوسی این است که آنها استصحاب را حکم (دلیل) عقلی می دانستند و به گفته شیخ انصاری، نخستین کسی که درحجیت استصحاب به اخبار تمسک کرد پدر شیخ بهایی بود؛ در حالی که در مقاله حاضر ثابت شده است که دانشمندان سلف وی نظیر شیخ طوسی و علامه حلی پیش از پدر شیخ بهایی در حجیت استصحاب به روایات تمسک کرده اند. شیخ انصاری با طرح ابتکاری اصول عملیه، استصحاب را در کنار سه اصل عملی دیگر قرار داده و آن را از اماره نقلی بودن به اصل عملی نقلی بودن تغییر ماهیت داد. لذا در این دوره به اخبار مربوط به استصحاب از روزنه دیگری نگریسته شد. لیکن در مقاله حاضر ثابت شده است که امروزه تنها مستند حجیت استصحاب، سیره یا بنای عقلا یعنی عرف و عادت معمول بین خردمندان است.
    کلیدواژگان: استصحاب، دلیل عقلی، دلیل نقلی، اصل عملی، اماره، بنای عقلا
  • چکیده لاتین مجله
    صفحه 9
  • جلال الدین قیاسی صفحه 13
    حقوقدانان کیفری و جرم شناسان، سیاست جنایی را به دو قسم علمی و ایدئولوژیک تقسیم بندی می کنند. سیاست جنایی علمی مبتنی بر یافته های علمی و سیاست جنایی ایدئولوژیک مبتنی بر باورها، ارزش-ها و احکام عقیدتی است. سیاست جنایی یک حکومت اسلامی نیز به طور طبیعی در بخش ایدئولوژیک خود متاثر از اصول، احکام و ارزش های اسلامی است که سهولت دین و تساهل از زمره همین قواعد و احکام است.
    در این مقاله تاثیر این دو اصل در مراحل قانون گذاری و اجرا، در خصوص سیاست جنایی یک حکومت اسلامی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است. سهولت و تساهل در استنباط احکام شرعی، احراز موضوع عناوین ثانویه، جرم انگاری گناهان و کژروی ها، ایجاد یک الگوی راهنما در تصویب قوانین عرفی و سرانجام شکل گیری یک گرایش سهل گیرانه در استفاده از اختیارات قضائی تاثیرگذار خواهد بود.
    کلیدواژگان: سیاست جنایی، تساهل، سهله و سمحه
  • فتح الله نجارزادگان صفحه 43
    مفسران شیعه و سنی درباره مخاطب و زمان خطاب آیات چهارگانه مذکور بر دو قولند: قول نخست که دیدگاه قریب به اتفاق قرآن پژوهان است مخاطب آیات مذکور را رسول مکرم اسلام(ص) و زمان خطاب را در همین دنیا حین نزول وحی می دانند. قول دوم مخاطب آنها را انسان (مجرم) و زمان خطاب را روز قیامت دانسته است این قول در بین مفسران متروک مانده با اینکه دلیلی بر رد آن اقامه نکرده اند. دیدگاه اول با توجه به رمزگشایی مفسران درباره دلیل خطاب این آیات به رسول خدا(ص) که آن را تضمین خداوند بر عدم فراموشی وحی می دانند، با مناقشه های جدی روبروست که مهم ترین آن مخالفت این قول با صریح آیات دیگر قرآن می باشد، به گونه ای که جمع بین آنها و آیات دیگر در این زمینه غیر ممکن خواهد بود. به نظر می رسد قول دوم خالی از اشکال و قابل دفاع است.
    کلیدواژگان: قرآن، قیامت، نزول، نسیان وحی، حفظ وحی
  • سهراب مروتی صفحه 63
    پیدایش اختلاف در بینش و منش انسان ها امری ضروری در نظام هستی است که از طبیعت آفرینش انسان و اختلافات موجود در منظومه هستی نشات می گیرد، به رسمیت شناختن این اختلاف ها دلیل روشنی بر به کارگیری اصل «مدارا» در جامعه است. با دقت و تفحص و تتبع در آیات قرآن کریم و سنت معصومین(ع) به روشنی به دست می آید که «مدارا» یک اصل مهم در دین اسلام است و به کارگیری آن یکی از عوامل گسترش اسلام در شبه جزیره عربستان و در جهان بوده است؛ پیشوایان دینی با ملایمت و مدارا موفق گردیدند دنیای مردم زندگی این جهانی و آخرت آنان زندگی آن جهانی را اصلاح نمایند.
    نگارنده در این مقاله با پرداختن به اهمیت طرح موضوع در جامعه امروز به تعریف «مدارا» و تفاوت های آن با «مداهنه» و «تولرانس» (Tolerance) پرداخته و سپس مبانی نظری مدارا را از منظر قرآن کریم و روایات معصومین(ع) و سیره پیشوایان دین در عرصه های عقیدتی و ایمانی، اخلاقی، رفتاری، فرهنگی و اجتماعی تبیین نموده است. در پایان این موضوع را که مدارا به معنی سرکوب نکردن اختلافات انسانی است که گستره عمومی زندگی فردی و اجتماعی را در بر می گیرد و شامل نرمش و ملایمت با تمام مخالفین، اعم از مخالفین عقیدتی و غیر عقیدتی است، با استناد به شواهد نقلی و دلایل عقلی تحلیل نموده است.
    کلیدواژگان: مدارا، مداهنه، تولرانس، تساهل و تسامح، مخالفان عقیدتی، خشونت
  • علی رهبر صفحه 85
    در میان همه کاربردهای «ذکر» در قرآن کریم، یک قدر مشترک وجود دارد که در همه آنها ملحوظ است؛ اما یک معنای اضافی در اکثر آنها ضمیمه شده است. برخی فروعی برای ذکر آورده اند که حتی شامل «تفکر» هم می شود.
    ذکرالله، اتصال به حضرت احدیت است و در جلوه های گوناگون، ظهور می کند. مطلق بودن «اذکرونی» در قرآن، انواع یادکردهای انسان از خدا را، پوشش می دهد. تفسیر پیشوایان معصوم(ع) و دیدگاه برخی مفسران مانند شیخ طوسی، طبری، طبرسی، زمخشری، میبدی، فخررازی، ابوالفتوح رازی، علامه طباطبایی و سیوطی، به همراه تحلیل و ارائه نظر، بخش های عمده این مقاله است.
    عالی ترین «ذکر»، نسیان ذکر است که در اتصال به خداوند محقق می شود. در این نوشتار ذکر زبان، روح، نفس، عقل، سر، قلب و... تفسیر شده است.
    کلیدواژگان: ذکر الله، اتصال، غفلت، نسیان و تفکر
  • علی کربلایی پازوکی صفحه 105
    به گواهی تاریخ، زندگانی پیامبر اسلام(ص) سراسر با کرامات و حوادث معجزه گونه همراه بوده است که همگی حکایت از عظمت شخصیت آن حضرت(ص) دارد. با وجود این فضائل، عده ای حوادث و وقایعی را به پیامبر(ص) نسبت داده اند که حاصلی جز وهن شخصیت پیامبر بزرگ اسلام و خدشه به عصمت و عظمت ایشان در برندارد. از جمله این حوادث داستان «شق صدر النبی(ص)» را می توان ذکر کرد. در کتاب های روایی و تاریخی عامه مطالبی در مورد شکافتن سینه پیامبر در دوران کودکی هنگامی که نزد حلیمه سعدیه بود، نقل شده است و راویان این داستان آن را در شمار فضایل و کرامات حضرت محمد(ص) بر شمرده و به بحث و تفصیل در مورد آن پرداخته اند.
    این نوشتار، پژوهشی در مورد داستان «شکافتن سینه پیامبر» در کودکی و تحلیل عدم همخوانی آن با عصمت پیامبر(ص) است.
    کلیدواژگان: شق، صدر، نبی، عصمت، شرح
  • کاظم قاضی زاده صفحه 127
    حقوق و آزادی سیاسی در جوامع امروز به لحاظ نظری و علمی با چالش های زیادی مواجه است و در نظر اندیشوران مسلمان نیز مورد اختلاف نظر جدی قرار گرفته است؛ به طور کلی می توان نظر مساعدی را از منابع اصیل اندیشه دینی در این زمینه استنباط کرد. به نظر می رسد قرآن کریم و سنت نبوی و علوی (علیهما السلام) آزادی را در دو بخش «آزادی» در «حکومت» و «آزادی از حکومت» بر می تابد. در بخش اول حق انتخاب حاکمان و مشارکت در تصمیم گیری ها و در بخش دوم حق نظارت، حق نصیحت، حق اعتراض (امر به معروف و نهی از منکر) و حق قیام به واسطه آیات قرآن و سنت قابل اثبات است؛ اگرچه حدود ویژه ای نیز برای استفاده از این حقوق وجود دارد که مهم ترین آنها صدق و رعایت حریم خصوصی دیگران است.
    کلیدواژگان: قرآن، سنت، حقوق سیاسی، آزادی سیاسی، نصیحت امر، امر به معروف و نهی از منکر