فهرست مطالب

  • پیاپی 5-6 (بهمن و اسفند 1388)
  • تاریخ انتشار: 1381/11/11
  • تعداد عناوین: 18
|
  • خبر و نظر
    داود راکی صفحه 1
  • تورقی در آثار
    داود راکی صفحه 2
  • راهی که می رویم
    عبدالله شهبازی صفحه 3
  • سرکه ای که شراب شد
    علی ابوالحسنی منذر صفحه 4
  • کالبدشکافی استبداد
    مظفر نامدار طالشانی صفحه 5
  • رب النوع استبداد در معبد جمهوری-یک سند مهم تاریخی
    صفحه 6
  • شیشه های کبود
    رضا فاضلی صفحه 7
  • روزی که دیگ سنگی تبریز جوشید
    صمد اسمعیل زاده، رحیم نیکبخت صفحه 8
    قیام عمومی مردم تبریز در 29 بهمن ماه سال 56، بزرگترین حضور توده ای و یکپارچه مردم در سیر تکوین انقلاب اسلامی تا به آن روز بود و شوک سیاسی بزرگی به رژیم پهلوی وارد کرد. تبریز که به محوریت شاگرد برجسته امام خمینی، یعنی آیت الله سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی به جوش وخروش آمده بود، واقعه ای در نمودار انقلاب اسلامی ترسیم کرد که اتوریته نظام شاهنشاهی را مخدوش ساخت، نشانه هایی از فروپاشی به همراه داشت و زمینه مهمی برای فراگیر شدن انقلاب عمومی مردم ایران شد. مقاله ای که می خوانید روایتی مستند از این رویداد بزرگ عصر انقلاب است که به مناسبت بیست و پنجمین سالگرد این قیام تقدیم حضورتان می شود.
  • کودتای مارک دار
    موسی حقانی صفحه 9
    هر اسفندماه که می آید، قلم از دست مورخ می افتد، چشمانش خسته می شود و پلک هایش فرومی آیند و او را تا به اعماق تاریک تلخی های روزگار با خود می برد. کودتای انگلیسی سوم اسفند 1299 به دست رضاخان پهلوی و سیدضیاالدین طباطبایی و با رهبری سفارت و عوامل انگلستان، از آن جمله رویدادهاست که رنج های بی شمار آورد و تاریخ هشتاد ساله اخیر ایران را در پیچ و تاب های هولناکی ازتاریخ خود فرو برد. یک کودتا یک تاریخ و یک ملت.
    کودتای سوم اسفند 1299 از آن نقطه های تاریک تاریخ است که هر چه بیشتر برای روشن شدن ابعاد و اعماق آن تلاش می کنیم، بیشتر اندوهگین و دل افگار می شویم؛ اما باید این اندوه را به جان خرید و با کنکاش در این گونه وقایع تاریخی، چراغی فراروی آیندگان برافروخت. مقاله حاضر از سر همین اندوه مسوولانه نگاشته و تقدیم شما شده است.
    سوم اسفندماه، یادآور واقعه ای تلخ و سرنوشت ساز در تاریخ معاصر ایران است. هر فرد آشنا با تحولات ایران می داند که در سوم اسفند 1299 شمسی پایتخت کشور – تهران — براساس طرحی از پیش آماده شده به اشغال قوای قزاق درآمد و کودتاگران به سرعت و به راحتی موفق به قبضه کردن امور شدند. کودتاگران مدعی بودند برای سر و سامان دادن به وضعیت آشفته کشور قیام کرده و خواهان پیشرفت و ترقی کشور و قطع ریشه فساد هستند. استقرار امنیت از طریق ایجاد قشون قوی، اصلاح وضعیت اقتصادی، تامین حقوق کارگران، کنترل تورم، اصلاح امور شهری، لغو کاپیتولاسیون، الغای قرارداد 1919 برای حفظ دوستی با انگلستان و رفع سوءتفاهمات میان دو کشور، شعارهای دیگری بود که کودتاگران به عنوان اهداف خود اعلام کردند.
  • قرآن پهلوی
    ابوالفتح مومن صفحه 10
    اقدامات سمبولیک از سوی حکمرانان سیاسی جوامع بشری به خودی خود مورد ارزیابی و سنجش قرار نمی گیرند؛ بلکه در تار و پود ویژگی ها و رویدادهای آن جوامع معنا می شوند.
    ممکن است اقدام به یک کار سمبولیک، خرج کردن اعتبار آن به پای بی اعتباری ها و کاستی های اقدام کننده باشد که گاهی تلخ و گاهی مضحک است. درست مثل آن که مشعل بازی های المپیک، به دست یک نژادپرست افراطی روشن شود و هدف از آن یا تبرئه کردن ویژگی نژاد پرستانه آن فرد باشد، یا استهزا بنیادهای جهان گرایانه المپیک. در بسیاری از موارد فاصله ارج و ارزش آن سمبل با انجام دهنده آن به قدری زیاد است که تصویری وارونه در ذهن می افکند. اقدام به چاپ قرآن نفیس از سوی محمدرضا پهلوی یک سال پس از سال های پر درد و التهاب 1342 و 1343 در زمره این گونه تصویرهای وارونه بود و از سوی بعضی علما به قرآن بر سر نیزه کردن معاویه تشبیه شد. در این باره مقاله زیر را مطالعه کنید.
  • سومین نگاه
    عبدالرحیم عیوضی صفحه 11
    نظریه های مربوط به رهیافت انقلاب، مبتنی بر اطلاعاتی هستند که از جوامع دستخوش انقلاب به دست آمده اند و محققان و نظریه پردازان براساس همین اطلاعات به مطالعه ریشه های شکل گیری انقلاب همت گمارده اند. انقلاب اسلامی ایران به لحاظ ماهیت درونی خویش و بستر اجتماعی خاص آن که مجموعه ای از خصوصیات و ویژگی های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی بود، شرایط جدیدی در نظریه پردازی ایجاد کرد. و ضمن تایید بسیاری از شاخص های انقلاب، متغیرهای نوینی در عرصه مطالعات مربوط به رهیافت انقلاب نمودار ساخت و نظریه هایی را که بر پایه تجارب انقلاب های پیشین قرار داشت، در چارچوب حوزه اجتماعی ایران در معرض رد و تردید و یا ترمیم و بازسازی قرار داد.
  • غربزدگی شبه مدرن و انقلاب اسلامی
    شهریار زرشناس صفحه 12
    اغراض سیاسی، همواره ایده های فرهنگی را دستخوش پیرایه و ناخالصی می سازند و امواج تحولات سیاسی — اجتماعی را به سمت و سویی خاص می کشانند. از پیوند پیرایه های نژادگرایانه به آئین زرتشت و رسوب برتری جویی های نژادی بر حکمت یونانی گرفته تا قوم گرایی ها و وراثت محوری های امویان و عباسیان؛ و از باستان گرایی پادشاهان گرفته تا غربزدگی تحصیلکردگان و روشنفکران، جملگی در هاله غبارگونه ای از مطامع کانون های سیاست و قدرت تولد یافته اند.
    یکی از این ایده های فرهنگی ناپالوده در تاریخ معاصر کشور ما، اندیشه ترقی یا مدرنیته است که در طول تاریخ پرالتهاب صدساله اخیر، هرگز نتوانست از مفاهیم و انگیزه های سرگردان خویش، جامه ای برای پیکره اجتماعی ایران بدوزد.
    مدرنیته در تاریخ سیاسی ایران معاصر هماره یا درون آتش و یا با دستی از دور بر آتش، هزارگونه نقش عوض کرد تا دیباچه و فرجامچه دفتر تحولات ساختاری جامعه ایران را طراحی کند، اما همچنان، در نقص و ناراستی و ناشکیبی غوطه ور است.
    با بررسی تمدن اسلام و ایران از منظر تاریخ تحولات سیاسی و اجتماعی، به روشنی می توان دید که چگونه «خدمات متقابل اسلام و ایران» در ترکیب شکوهمندی از «تاسیسات مدنی باستانی» و «روح متعالی تعالیم اسلامی» به عالیترین اوج تمدنی تاریخ در دوره ای هزارساله دست یافت که هنوز هم تاثیراتش بر تاریخ تمدن بشری پا برجاست؛ اما سیاست فرهنگی بیگانه که تاب اعتراف و تحمل این پیوند اعجازگونه را نداشت، با استفاده از دو تیغ باستانگرایی و غرب زدگی، به اندیشه گسستن ریشه های این ائتلاف باشکوه افتاد که تا هم اکنون، نزدیک به دو قرن است از جراحات آن رنج می بریم.
  • بازکاوی انگیزه ها
    علی ذوعلم صفحه 13
    استفاده از روش های یک علم در مسائل و پدیده های علم دیگر، دایره شناخت موضوعات آن را وسیع تر و ابعاد بررسی آن را عمیق تر می کند. بکارگیری مفاهیم و روش های آماری در بررسی و تحقیق مسائل اجتماعی از جمله این گونه شیوه های تحقیق میان علمی است که کمک فراوانی به کاربردی کردن پژوهش های اجتماعی کرده است. استفاده از آمار و ارقام و تبیین ریاضی پدیده های نظری، علاوه بر آن که موضوعات را از تفسیرپذیری های شخصی رها می کند، ما را در اتخاذ نگرش ها و روش های واقع گرایانه عملی نیز یاری می دهد. ضرورت اهتمام به پژوهش های آماری درباره پدیده انقلاب اسلامی و انگیزه های اساسی حضور مردم در صحنه انقلاب، هرگونه کوششی در این باب را ستودنی کرده است. مقاله زیر در یک بررسی میدانی این موضوع را که مهمترین انگیزه مردم برای شرکت در انقلاب مخالفت با کاستی های دینی —- اخلاقی و عملکرد نادرست سیاسی — اجتماعی در رژیم پهلوی است، پژوهیده و تقدیم شما نموده است.
  • مردی از خویش برون آید و کاری بکند
    موسی نجفی صفحه 14
    اندیشه اصلاح گری را می توان تا دوردست ترین افق های تاریخ در نظر گرفت و آن را همزاد با خلقت آدمی انگاشت. براساس این تلقی، اصل هبوط آدم(ع) به زمین بر مبنایی اصلاح گرانه در جوهره تکامل انسان استوار است و ارسال رسولان و پیشوایی معصومان(ع) همگی بر همان مبنا و در همان محور ترسیم شده است.
    «اصلاحات» واژه و اندیشه ای بس شگرف و ریشه دار است که گویی می توان آن را گوهر نهانی ادیان نامید؛ به ویژه قاموس تشیع را در عین غمباری و خون آلودی اش به عمیق ترین ریشه های سبز رستگاری وصل کرده است. اندیشه اصلاحات در فرهنگ شیعی، که از خطبه فاطمیه(س) آغاز شد و تا ظهور مصلح کل ادامه دارد، یکی از عمیق ترین مفاهیم انسانی است که می تواند گسترده ترین آثار رهائی بخش عالم را فراروی ابنا بشر بگذارد؛ اما هر چه تاریخ از مبدا نبوت و عصمت فاصله گرفت، اصالت ها و رسالت های اندیشه اصلاح نیز تیره تر و مخدوش تر شد. تا به امروز که اندیشه اصلاحات برای دست یازیدن به میوه های کال ولی خوش لعاب رفورمیسم غرب، می رود تا دست از ریشه های حیات خویش شسته و در گیرو دار خاک و آسمان معلق بماند.
    بررسی تحول اندیشه اصلاح گری در اسلام و به ویژه رسوخ تعابیر و مفاهیم سکولار منبعث از تحولات دینی مسیحیت در آن، می تواند مشعلی در راه نهضت شناسی برافروزد و ما را در فهم اندیشه های معاصر یاری دهد. آنچه پیش رو دارید متن سخنرانی دکتر موسی نجفی استاد و محقق علوم سیاسی، در جمع دانشجویان دانشگاه های تهران است که به همین منظور تقدیم می شود.
  • تراوش پیاله
    داود مهدوی زادگان صفحه 15
    تحولات معرفتی فرهیختگان غرب در عصرهای روشنگری و روشنفکری، در پیوند با رفرمیسم دینی و پیشرفت تکنولوژیک، بهر روی از انسان مدرن و امروزی غرب، تصویری شفاف ارائه نمود، و او را از بلاتکلیفی های بزرگی که قرن ها آزارش می داد، آزاد کرد. اما راه پیمودن روشنفکران مسلمان در مسیری که روشنفکران غربی رفتند، کلاف پیچیده ای در تاریخ معاصر جوامع اسلامی بر جای گذاشت که هنوز هم ابتدا و انتهایش ناپیداست.
    روشنفکران غربی از رنسانس تا امروز، همگی در پی جداسازی کار دنیا و آخرت از یکدیگر، و تفکیک مقولات عقلانی و وحیانی در حوزه های مختلف حیات بشری بودند و در این کار، هر چه سریع تر و صریح تر گام برداشتند، بهتر و بیشتر رسیدند؛ اما روشنفکران اقالیم قبله، از ترس آن که به دلیل نگاه تکفیرآمیز دین ورزان نسبت به عقایدشان، مورد بغض و طرد قرار نگیرند، هماره دستی در خاک و چشمی بر آسمان داشته اند. آنها، بی آن که لوازم تکوین خرد خودبنیاد روشنفکری را پیرامون خویش بازیابند، و بی آن که از تقلای عقلی در گوهر وحیانی دین، به نیکی سود برده باشند، با وارد کردن اندیشه ها و ساختارهای ناهمگون، این آسمان و آن ریسمان را به گونه ای به هم بافتند که برای کشورهای اسلامی تحت سلطه، نه رو انداز شد و نه زیرانداز.
    مقاله حاضر، بنیادهای تئوریک مقوله «روشنفکری دینی» و تضادهای موجود میان این مقوله را با ریشه های غرب آوای سکولاریسم، به گونه ای موجز و رسا بازگو کرده است.
  • ایران در حاشیه
    جلال الدین مدنی صفحه 16
    بحث رژیم حقوقی دریای خزر و حفظ حقوق و منافع ایران در منطقه، هر چند که با بروز تحولات بزرگ منطقه ای درگیر تلاطم سیاسی شد، اما اساسا موضوعی حقوقی است و مطابق معاهدات و کنوانسیون های بین المللی مربوط به دریاچه ها و دریاهای بسته مشترک میان کشورها، قواعد و تعاریف مشخصی دارد.
    کم سابقه بودن تغییر رژیم حقوقی یک دریای بسته از تقسیم دو جانبه به تقسیم پنج جانبه که به لحاظ اصل تاثیر تحولات اساسی در معاهدات بین المللی مطرح شده است، ما را نیازمند یک بررسی موشکافانه و پیگیری مجد انه در مورد این مساله می کند.
    دولت جمهوری اسلامی ایران می بایست با تشکیل مجامعی مرکب از کارشناسان ارشد حقوقی کشور، به بررسی و تحقیق اصولی این مساله توجه کامل مبذول دارد و در صورت لزوم، با فراهم کردن مستندات معتبر به طرح مساله در مجامع و مراجع حقوقی بین المللی اقدام نموده و مد عیات خود را اثبات کند.
    مقاله ای که پیش رو دارید، زوایا و زمینه هایی از این موضوع پراهمیت ملی را باز گشوده است.
    مدت هاست در مورد رژیم حقوقی دریای خزر بحث هایی صورت گرفته و اظهارنظرهایی می شود. کشورهای قزاقستان، ترکمنستان، آذربایجان و روسیه فدرال حق دارند تکلیف و سهم خود را در رژیم حقوقی دریای خزر مشخص کنند؛ زیرا از تولد آنها حدود 12 سال می گذرد و باید بفهمند از اتحاد شوروی سابق چه سهمی به آنها می رسد؛ ولی حقی را که به دنبال آن هستند، نمی توانند به تمایل خود معین کنند.1 جمهوری اسلامی ایران از یک طرف و مجموع چهار کشور استقلال یافته از اتحادجماهیر شوروی سابق از طرف دیگر با حقوق مساوی، مشترک و مشاع، در تمامی منابع سطح دریاچه، منابع آبی، بستر و زیر بستر آن ذی حق هستند. براساس حقوق بین الملل عمومی و کنوانسیون حقوق دریاها، رژیم حقوقی دریاچه ها یا دریاهای بسته ای که دارای دو یا چند دولت ساحلی هستند، توسط عهدنامه های دو جانبه یا چند جانبه ای که بین دولت های ساحلی منعقد می شود باید معین شود و این کار در مورد دریای خزر میان ایران و اتحاد جماهیر شوروی ولو به طور ناقص انجام گرفته است. آنچه بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی پیش آمده، تحت تاثیر دخالت های فرصت طلبانه و سودجویانه کشورهایی است که قصد دارند کشورهای تازه تاسیس اطراف دریای خزر را تحریک کنند تا با آنها وارد انعقاد قرارداد شده و منافعی برای خود در این دریای بسته به وجود آورند.
  • گاوهای خشمگین
    مسعود رجبی صفحه 17
    حضور گسترده امریکا در منطقه ژئواستراتژیک خاورمیانه، بزرگترین بیم ها و اضطراب ها و زشت ترین پندارها را برای جهان امروز در پی داشته است. امروز بزرگترین تحول در ساختار سیاسی، اقتصادی و نظامی جهان در حال شکل گیری است و گفتار و اندیشه هزاران اندیشمند و فرهیخته جامعه بشری را به بدسگالی های این تحول چنگیزی به تکاپو واداشته است.
    عربستان، کویت، بحرین، ترکیه، پاکستان، افغانستان، مصر، عمان، امارات و جیبوتی، از جمله کشورهایی هستند که جای پای سنگین امریکا را در سرزمین خود حس می کنند و خاورمیانه می رود تا در کام امریکا و انگلیس و اسرائیل فرو رود. انگیزه های حضور نظامی گسترده امریکا در خاورمیانه دارای ابعاد پیچیده ایست و آشکار می سازد که حضور این کشور در قلب جهان اسلام، مهمترین بخش از سناریوی امریکا برای تحقق نظام نوین بین المللی است. با کمی تامل به وضوح می توان دید که سناریوی امریکا برای کشورهای منطقه دارای یک تم تراژیک و تلخ است و خسارت های مادی و معنوی فراوانی را در برخواهد داشت. بدیهی است که آثار این سناریوی زیانبار، نه تنها کشورهای اسلامی، بلکه همه کشورهای جهان را در بر خواهد گرفت. محمد عبدالسلام، نویسنده و صاحب نظر مصری در مسائل استراتژی نظامی، در مقاله زیر ابعادی از شکل گیری شبکه نظامی امریکا در خاورمیانه و حلقه های استراتژیک این کشور در منطقه را شرح می دهد.
    یکی از ویژگی های سنتی منطقه خاورمیانه آن گونه که اودرات Chantal de jonge) oudraat) از آن ذکر می کند، اهمیت استراتژیک این منطقه به لحاظ اقلیمی است. این خصوصیت دلایل گوناگونی دارد که آشکارترین آنها عبارتند از: منابع سرشار نفت، تسلط آن بر آبراه های اصلی بین المللی، پیامدهای مبارزه اعراب و اسرائیل و ویرانی های ناشی از آن که متوجه طرف های بین المللی درگیر در این قضیه است و نزدیک بودن این منطقه به اروپا.1
  • مک آرتوری برای عراق
    علی گل محمدی صفحه 18
    همه چیز طراحی می شود تا در «دوره اشغال» به مورد اجرا درآید؛ اما آیا عراق پس از صدام مدل های تاریخی مشابهی دارد یا یک مورد منحصر به فرد است؟ آیا همچنان که مک آرتور، مفاهیم اساسی جدید را بعد از اشغال ژاپن، به ساختار جامعه نوین ژاپن دیکته می کرد، یک فرماندار نظامی امریکایی این مفاهیم را برای عراق هم دیکته خواهد کرد؟ به نظر می رسد امریکایی ها در طراحی سناریو برای عراق بعد از صدام دچار ابهامات و تردیدهای مهمتری باشند. البته دوران قیمومیت انگلستان بر عراق طی سال های 1914 تا 1932 می تواند الهام بخش(!) تلقی شود اما کار عراق با توجه به شرایط داخلی و خارجی امروز آن، به این سادگی یکسره نخواهد شد و هاله ای از احتیاط های بزرگ ذهن رهبران کاخ سفید را فراگرفته است. به تحلیلی در این باره توجه کنید.
    گزارش هایی که از کاخ سفید به بیرون درز کرده، حاکی از برنامه هایی است که برای کشور عراق پس از سقوط رژیم بعثی در نظر گرفته شده است. در این میان، سه سناریوی اصلی، اجازه توسعه دمکراسی را در عراق نمی دهند. هر یک از این سناریوها براساس این فرض نژادگرایانه بنا نهاده شده اند که عراقی ها به یک دیکتاتور نظامی یا پادشاه نیاز دارند که در هر حال هیچ نوعی از دمکراسی متصور نخواهد بود