فهرست مطالب

مطالعات اجتماعی ایران - سال دوم شماره 2 (پیاپی 4، زمستان 1387)
  • سال دوم شماره 2 (پیاپی 4، زمستان 1387)
  • 190 صفحه، بهای روی جلد: 15,000ريال
  • تاریخ انتشار: 1387/11/19
  • تعداد عناوین: 8
|
  • مجتبی رفیعیان، مهنوش شاهین راد صفحات 6-29
    از آن جا که وضعیت شهرها در رشد اقتصادی کشور عاملی تعیین کننده محسوب می شود، برایرفع موانع و مشکلات فراروی آن ها، رویکردهای متعددی مورد بررسی و استفاده قرار گرفتهنیز رویکرد جدیدی است که در کمتر از یک دهه اخیر (CDS) است. راهبرد توسعه شهروارد حی طه ادبیات توسعه شهری دنیا شده و اخیرا در ایران نیز مورد توجه قرار گرفته است. دراواخر دهه 1990 سازمان ائتلاف شهرها با پشتیبانی بانک جهانی، مرکز سکونت گاه های انسانیبانک توسعه آسیا و چند سازمان دیگر، به عنوان حامی، برای، (UN- Habitat) سازمان مللجذب کمک های بلاعوض به منظور سرمایه گذاری در شهرها، آغاز به کار کرد. این سازمان باتوجه به بحر ان های مدیریتی، جمعیتی و اقتصادی موجود و افزایش روزافزون فقر و ناکارآمدیرویکردهای مدیریتی و شهرسازی، که گریبان گیر کشورهای در حال توسعه است، رویکردرا به عنوان ابزاری جهت کمک به پیشبرد فرآیند و اجرای (CDS) راهبرد توسعه شهربرنامه های توسعه شهرها، پیشنهاد نمود. راهبرد توسعه شهر، برپایه برنامه ریزی استراتژیک، بادر نظر داشتن چشم اندازی مشارکتی و در طی فرآیندی مشارکتی، بر اصلاح حاکمیت شهری،رشد اقتصاد محلی و کاهش مداوم و نظام مند فقر در نواحی شهری تاکید دارد. در این مقالهتلاش شده است به مفاهیم، اجزا و مصادیق این رویکرد، با تاکید بر یک نمونه عملیاتی (شهرکرمان) پرداخته شود و نتایج آن به بخش های مؤثر در حوزه مدیریت توسعه شهری اعلامگردد. این نتایج با توجه به حوزه فعالیت نهادهای متولی مدیریت شهری (شهرداری و شورای شهر) و بخش های م ؤثر در توسعه شهر، تنظیم و ارائه می شود و طیف متناسبی از اهداف وراهبردهای متناظر آن را در بخش های کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی در بر می گیرد.
    کلیدواژگان: راهبرد توسعه شهر، مشارکت، چشم انداز، برنامه ریزی استراتژی شهری، کاهش فقر
  • منصوره اعظم آزاده صفحات 30-54
    بسیاری از تحقیقات در حوزه انحرافات اجتماعی، تنها به رابطه بین طبقه اجتماعی و رفتارنابهنجار اجتماعی پرداخته و از نقش تعاملی طبقه اجتماعی و موقعیت منزلتی منطقه مسکونیدر هیجانات اضطرابی به عنوان منشاء بسیاری از واکنش های انحرافی غافل مانده اند. با اینباور، مقاله حاضر سعی دارد ابتدا رابطه تعاملی طبقه اجتماعی و موقعیت منزلتی منطقهمسکونی را تبیین نماید و سپس نقش آن را در عواطف اضطرابی و یا رفتار ضد اجتماعیتوضیح دهد. عواطف اضطرابی یا کنش های ضد اجتماعی نوعی انزوا و انفعال اجتماعی استکه در ادبیات جامعه شناختی با عنوان های از خودبیگانگی، ناتوانی، سردرگمی، ناامیدی و غیرهشناخته شده است. رویکرد خاص این مطالعه، توزیع فضای شهری به عنوان یکی از مؤلفه ها وزمینه های اجتماعی در توضیح عواطف اضطرابی، در کنار سایر مؤلفه های ساختاری و روابطاجتماعی است که با استفاده از روش پیمایش و تکنیک پرس شنامه انجام گرفته است. نتایجنشان می دهد که نقش طبقه اجتماعی و موقعیت منطقه مسکونی، هر یک به تنهایی یا در تعاملبا یکدیگر، در رابطه با عواطف اضطرابی انکارناپذیر است. بررس ی عوامل ذکر شده می تواند تاحدودی در پیش بینی رفتارهای ضد اجتماعی مؤثر باشد.
    کلیدواژگان: طبقه اجتماعی، موقعیت اجتماعی، اقتصادی منطقه مسکونی، رفتار عاطفی اضطرابی، کنش ضد اجتماعی
  • سوسن باستانی صفحات 55-74
    هدف این مقاله، مطالعه سرمایه اجتماعی شبکه در 10 محله تهران، واقع در مناطق 2و 6 شهرداری است. در این مقاله سرمایه اجتماعی با استفاده از رویکرد شبکه اجتماعی یاآن چه سرمایه اجتماعی شبکه نامیده می شود، مورد توجه قرار گرفته است.
    مطالعه حاضر بر اساس 318 مصاحبه ساخت یافته و رودررو انجام شده است. افراد نمونه بهصورت تصادفی از 5 منطقه انتخاب شده اند. نتایج به دست آمده حاکی از آن است که شبکهپاسخ گویان متشکل از پیوند با خویشاوندان، دوستان، همسایگان و همکاران است. در کل نیمیاز پیوندها با خویشاوندان و نیم دیگر با غیر خویشاوندان است. اگرچه افراد شناخت مناسبینسبت به تعداد قابل توجهی از همسایگانشان داشته اند، اما به آنان وابسته نبود هاند.
    بخش نهایی مقاله حاضر ضمن پرداختن به اهمیت روابط همسایگی در محلات به دلیلکارکردهای مفیدی که می توانند ایفا کنند، بر این نکته تاکید دارد که تمرکز بر روابط همسایگیو محله ای، به صورت مجزا به شکست خواهد انجامید. تنها با خلق فرصت های بی شتر برایشکل گیری اجتماعات محله ای افراد و تسهیل عملکرد شبکه های ارتباطی بین افراد می توانتمام پتانسیل های شهر مدرن را آزاد کرد.
    کلیدواژگان: سرمایه اجتماعی، روابط همسایگی، تحلیل شبکه، محله
  • ناصر فکوهی، سپیده پارساپژوه صفحات 75-98
    رشد شتاب زده شهرنشینی در کشورهای در حال توسعه، هم چون سایر دگرگونی های اجتماعیفرهنگی در این کشورها، تا حد ز یادی، ناش ی از تاثیرپذیری قالب های سنتی از قالب هایمدرن بوده است که خود سبب تعارض ها و ناهم خوانی هایی نیز شده است و از جمله نتایجناخوشایند آن می توان به شکل گیری جمعیت های حاشیه نشین، یا آنچه امروز بیشتر اسکان غیررسمی می نامند، اشاره کرد. محله ای که این پژوهش در آن صورت گرفته است، محله ایآلونک نشین واقع در منطقه 4 شهرداری تهران است که عمری در حدود 20 تا 25 سال داشته وحدود 40 خانوار در آن ساکن اند. این محله به دلیل احداث بزرگراه نیاوران (شهید صیادشیرازی) به دو قسمت شده و بخش بزرگ ی از آن از بین رفته است. ولی قسمت با قی ماندهکماکان به حیات اجتماعی و شهری خود ادامه می دهد. چندین قومیت در این محله ساکنهستند (آذری ها، لرها، کردها) و مطالعه مردم نگارانه نشاندهنده تاثیرگذاری این قومیت ها برتوزیع فضایی و جایگزینی ها است.
    کلیدواژگان: آذری ها، آلونک نشینی، انسان شناسی شهری، توسعه شهری، تهران، حاشیه نشینی، جزیره فقر، جماعت های شهری، طرد اجتماعی، فقر شهری، قومیت، کردها، لرها
  • یعقوب موسوی صفحات 99-123
    به دنبال تحول و تفکیک ساختار فضایی و اجتماعی شهرهای بزرگ کشور طی چند دهه اخیر، طرح های کلان توسعه شهری در جهت اصلاح ساختارش هرهای مذکور و افزایش کار آیینهادهای فضایی و اجتماعی آن ها به اجر ا گذاشته شده است. به نظر می رسد در بسیاری ازموارد، کیفیت طرح های توسعه ای فوق به منظور بهبود ساختار شهر و اعمال روش هایی بودهاست که فرآیند کلی حیات شهری را در نظر داشته است تا تمرکز بر مناطق کم توسعه یافتهشهری. به همین دلیل، شبکه محله های شهر ی به ویژه در نواحی حاشیه ای و مرکزی، نتوانسته اند آن گونه که باید در تیررس اهداف اجرایی این برنامه ها قرار گیرند. افزایش جمعیتمهاجر از یک سو و رشد پرشتاب سایر بخش ها، از جمله خدمات و مسکن از سوی دیگر، نابرابری فضایی و اجتماعی را به زیان محله نشینان نواحی توسعه نیافته تشدید نموده است.
    در ادبیات شهری دهه های اخیر، کاربرد مفهوم واحدهای شهری محله ای در قالب طرح ها یتوسعه ای در کانون علاقه و توجه محققان و برنامه ریزان شهری قرار گرفته است. در اینچارچوب، موضوع بازسازی نواحی محله ای توسعه نیافته در قالب برنامه عملی، به محورسیاست گذاری محله شهری تبدیل شده است. هدف از طر ح های بازساز ی محله ها یتوسعه نیافته شهری، ارتقای کیفیت زندگی در محله ها، بهبود شرایط اسکان دائمی در آنها ونیز افزایش برخورداری ساکنان از خد مات محیطی و در نهایت، توسعه همه جانبه شبکهعمومی آن ها است. به این منظور، هر نوع کالبدشکافی و نیز تجویز سیاست های شهری، مستلزمبازنگری در رویکردهای سنتی اداره شهر و به کارگیری شیوه هایی است که در آن برنامه ریزیمحله محور و شهروند محور، در کانون طراحی و عملیات قرار گیرد.
    کلیدواژگان: توسعه محله ای، محله های توسعه نیافته شهری، بازسازی محله ای، برنامه ریزی توسعه اجتماع محله ای، برنامه ریزی شهری
  • حسین ایمانی جاجرمی صفحات 124-142
    با گسترش شهرنش ینی به عنوان پیامد مدرنیته، در کنار رفاه و تسه یلات، مخاطرات نی ز درزندگی شهر ی افز ایش یافته است. «گیدنز» و «بک» دو جامعه شناسی هستند که جامع ه مدرنرا معادل با جامعه مخاطر ه آمیز دانسته و به بررس ی مخاطرات و تاثیر آن ها بر روابط اجتماع یپرداخته اند. در بررسی مخاطره، یک بخش مهم اختصاص به درک مخاطره دارد. این بررسی هادر قالب سه رو یکرد روان شناسی، جامعه شناسی و اقتصادی انجام می شود. از یافته هایمطالعات درک مخاطره، می توان بر ای س یاست گذاری و برنامه ریزی کاهش مخاطرات استفادهکرد. در ایران مطالعات اجتماعی مخاطرات شهری پیشینه ز یادی ندارد. مطالعات موجود نشانمی دهند که شهروندان ایرانی، درک مدر نی نسبت به مخاطرات انسان ساخت دارند، اما به دلیلمشکلات اقتصادی و معیشتی، توجه به روش های کاهش مخاطرات در اولو ی ت برنامه هایزندگی آن ها قرار ندارد. هم چنین با وجود تما یل ز یاد مردم به آموزش رو ش های پیش گیری،سازمان های آتش نشانی به عنوان نهادهای مسئول از آمادگی لازم برای ارائه آموزش، به د لی لمشکلات ساختاری و انسانی برخوردار نیستند.
    کلیدواژگان: مخاطره، درک مخاطره، مدرنیته، مدرنیزاسیون، آتش نشانی، ایمنی، پیشگیری، آموزش، آتش سوزی، زندگی شهری
  • خدیجه سفیری صفحات 143-164
    امنیت اجتماعی در کنار امنیت فردی یکی از نیازهای اساسی افراد بشر است که از آغاز زندگیاجتماعی پدیده ای قابل توجه بوده است (نظریه مازلو و هرزبرگ).
    آن چه امروزه در شهرهای بزرگی مانند کلان شهر تهران مسئله امنیت اجتماعی را مهم ترمی نمایاند، رشد بی رویه این شهر از هر سو و اضافه شدن محله ها بدون ضابطه و عدم کنترلکافی بر آن است. هرچند افزایش امکانات و تج هیزات برای کنترل قهرآمیز جرم و بزه کاری تاحدودی چاره ساز است، ولی آن چه در این مقاله بدان اهمیت داده شده، مشارکت مردمی برایتامین امنیت محله ای در قالب گروه های غیر دولتی است. هدف این مقاله، بررسی اهمیتنهادهای محله ای غیر دولتی در تهران است که پس از تاسیس و استقرار، بستر لازم را برایتامین امنیت اجتماعی ایجاد می نماید و توسط مشارکت اجتماعی، افراد محله، به ویژه جوانان رابه طور داوطلبانه در تصمیم گیری و تعیین خط مشی های مربوط به محله، بر اساس زمینه هایمختلف فعالیت این گروه ها و سطح عملیات آنها دخالت می دهد. با استناد به نتایج پیمایشانجام شده درباره احساس امنیت در دو محله شهر ته ران (امیریه و شهرک ژاندارمری)، پایینبودن امنیت جانی و مالی و نیز احساس ناامنی برای کودکان زیر 10 سال، از جمله مواردنگرانی خانواده ها در تهران است. هم چنین درصد بالایی از افراد، آمادگی خود را جهتهمکاری در گروه های امنیتی محله ای در صورت تشکیل اعلام نموده اند و این امر بین افرادمجرد و متاهل و زن یا مرد تفاوت معناداری را نشان نداد.
    کلیدواژگان: امنیت اجتماعی، نهادهای غیر دولتی محله ای، مشارکت اجتماعی، فضای امن اجتماعی
  • حسین کلانتری خلیل آباد، محمد اسکندری نوده صفحات 165-183
    ایجاد و گسترش شهرهای جدید، یکی از سیاست های اساس ی دولت جمهوری اسلامی ایران در چارچوب سامان دهی جمعیت کلان شهرهای کشور است. باتوجه به این که مهم ترینشاخص های مکان یابی شهر جدید عبارت از شاخص های فیزیکی، منابع محلی وزیست محیطی است، هدف از این مطالعه، بررسی توان طبیعی مکانهای در نظر گرفت ه شدهبرای ایجاد سه شهر جدید هشتگرد، پرند و اندیشه، با استفاده از الگوی توان اکولوژ یکیشهری و روستا یی است. باتوجه به مطالعات انجام شده، مشخص گردید که از سه شهر موردمطالعه، شهر جدید هشتگرد دار ای بهترین وضعیت به منظور توسعه آتی از لحاظ طبیعی استو شهرهای بعدی در درجه دوم و سوم اهم یت قرار دارند. لذا در ای ن راستا و با توجه بهیافته های مطالعه، نتیجه گیری و پیشنهادهای لازم ارائه گردید.
    کلیدواژگان: شهرهای جدید، کلان شهر تهران، هشتگرد، پرند، اندیشه، الگوی توان اکولوژیکی شهری و روستایی
|
  • M. Rafieian, M. Shahinrad Pages 6-29
    Cities and urban systems have been and will remain central to the economicdevelopment of most countries. A rapidly increasing share of the world's populationis living in cities. In the next 15 years the population of many cities in Asia andAfrica will nearly double. In order to confront the challenges posed by thisunprecedented rate of urban growth which is accompanied by an increasing urbanpoverty, cities need to provide solid and urgent planning now in order to make moreinformed choices about the future. City development strategy (CDS) supports citiesin this critical decision making process and is focused on implementation. It is anaction-plan for equitable growth in cities and their surrounding regions, developedand sustained through participation, to improve the quality of life for all citizens.The essential goals of CDS are: Assess the state of the city and its region; Develop along-term vision; Act now with focus on results; Value the contributions of the poor;Encourage local business growth; Engage networks of cities; Focus onimplementation; Concentrate on priorities; and Foster local leadership. The Alliancesupports cities in preparing city development strategies that link their economicgrowth and poverty reduction objectives, which often includes citywide slumupgrading strategies. In this paper we will try to show the CDS process with focuson the city of Kerman.
  • M. Azadeh Pages 30-54
    The bulk of research on deviant behavior has mainly been concerned with therelationship between social class and antisocial behavior, thus neglecting theinteracting role of social class and characteristics of residential area on people’spsychological dispositions as the root cause of many instances of deviant behavior.This article, therefore, attempts to explain the interaction between social class andsocial area characteristics on the people’s psychological dispositions seen asnegative emotions. These emotions are understood as contributing to thedevelopment of instances of antisocial behavior in settings such as social isolation,alienation, powerlessness, hopelessness, and the like. Our specific approach in thisstudy is the social space distribution in the city as the explanatory factor ofpsychological dispositions or negative emotions in lieu of other social structuralparameter and relations. This is a survey-method research and its main datagathering instrument is the questionnaire. The findings show that the role of socialclass and the residential area, each in its own way and in interaction with each other,on creation of negative emotions is undeniable, that and the study of these factors isa promising area which can further help in the explanation of deviant behaviors.
  • S. Bastani Pages 55-74
    The present paper focuses on the study of the network social capital in Tehran’s tenneighborhoods, located in districts 2, 3, 4, 5, and 6. In this paper, social capital isconsidered from a social network approach, also known as network social capital.The study is based on 318 face-to-face interviews with men and women who wereselected randomly from five districts in Tehran. The results indicate that thenetworks are composed of ties with family, friends, neighbors, and co-workers,where about half of the relations are with family members. Although individuals areknown to be fairly familiar with notable figures of their neighbors, they have notseen as depending on their local ties. Moreover, here, voluntary activities of therespondents at the local level have been taken into consideration.The final section of this paper, in addition to discussing the importance of payingattention to neighborhoods and districts for their beneficial functions, placesemphasis on the point that concentrating on neighborhoods and local relationshipsseparately is highly likely to fail. Only with the creation of more opportunities forthe formation of personal networks and the facilitation of communication betweenindividuals, it would be possible to benefit from all the potentials of a modern city.
  • N. Fakouhi, S. Parsapajouh Pages 75-98
    One of the consequences of rapid growth of urbanization in developing countries, asa way of passing though modernity, has been the appearance of intercity slums,called here ‘poverty Islands’. In this paper we have developed a qualitative andethnographic survey of one of these little slums: Mehran quarter situated in the 4thdistrict of Tehran which is nearly 25 years old. Mehran is physically divided by ahighway and partly destroyed, but still has a population of about 40 familiesoriginating from different Iranian ethnic groups: Azeris, Lurs, and Kurds. Theethnographical survey demonstrates that shaping and evolution of space have takenplace under the influence of ethnic characteristics. In addition, this article tries toshow the importance of an anthropological and ethnicity-oriented approach in helpthe urban policy makers in this case and other urban areas which are likely tobecome slums. In other words, studies like the present one aim to develop for urbanpolicy makers, more coherent and humane ways for finding sound solutions forthese kinds of populations, particularly in the Iranian metropolitan centers.
  • Y. Mousavi Pages 99-123
    Following evolution of socio-spatial structure of great cities, there have been appliedefforts to develop macro plans for urban development concentrating on reformingthe internal fabric of these cities and increasing their institutional capabilities. Aglance over the nature of urban development plans reveals that their main focus hasbeen the improvement of urban structure and application of methods that wouldresult in enhancement of overall quality of life in the developed sections urbansetting at the expense of neglecting small-scale urban issues, activities andinstitutions in less developed sections. For this reason many urban networksparticularly those located in marginal areas could not use the benefits of macrourban plans. An increasing trend in the immigrants population, on the one hand, andthe rapid growth of other sections, such as in service and housing, have resulted inan intensification of socio-spatial imbalance in which the populations of marginalneighborhood have been at loss. A number of facts are demonstrative of this point,as far as problems such as unequal socio-spatial structure, poor services, anddistribution system are concerned. These underdeveloped cities are mostly located inthird world countries that are sadly experiencing these problems. Moreover, suchproblems are the origin of many other urban maladies, on the level of city, such associal inequality, urban crimes, delinquency, social abnormalities, and urban povertyand so on.In recent years the attention is shifted toward micro scale of analysis and planningprocess. Urban neighborhood as a unit of analysis and management became thefocus of many research works. Particularly there has appeared an attention toregeneration poor urban neighborhood as the foundation of development of generalstructure of city. Urban neighborhood regeneration based on of communitydevelopment planning framework is a way in which planners could attempt torebuild the internal structure of poor neighborhoods, change the quality of people,and increase the possibilities of making services and provisions affordable. After thefailure of the use of the macro level of analysis it seems necessary to apply a newapproach in the analysis and production of a sustainable policy for future of urbandevelopment which can be concentrated on neighborhood-based and citizen-orientedrather than concentrating on an overall system-improvement. This article argues thatthe Community Development Planning can be conceptualized as a new approachand it means to reconstruction of poor areas in developing cities. However, in thispaper the main aim is to develop the sociological aspect of community developmentplanning approach and to direct attention towards its results for the city life andurban regeneration in general.
  • H. Imani-Jajarmi Pages 124-142
    Urbanization as a consequence of modernity, while bringing welfare and facilities,has resulted in increased risks of life for human beings. Giddens and Beck are twosociologists who see the modern society as a risk society and have studied risk andits impact on social relations. One important part of risk studies is risk perception. Ithas psychological, sociological and economical approaches. The risk perceptionstudies can be utilized in policy making and planning, aiming at risk reduction.There are not ample evidences on social studies of urban risks in Iran. The currentstudies show that the Iranian citizens have a modern perception on manmade risksbut for economical and living problems the attention to risk reduction methods is notincluded in their priorities. Although the people have a strong tendency for trainingon risk reduction methods, but for structural and personal problems, the responsibleorganizations are not sufficiently prepared.
  • Kh. Safiri Pages 143-164
    Social security, along with the individual security, is the fundamental human needwhich has been very significant since the emergence of social life (Maslow andHertzberg theory). Increasing attention is being paid to the issue of social security inmetropolitan areas such as the city of Tehran. Such concerns are due to theunreasonable expansion of the city and undisciplined increase in the number of itsdistricts. Acknowledging that the use of the improved facilities and instruments canto some extent be beneficial in preventing crime and delinquency, this article tries toshed more light on the role of people’s collaboration for establishing local securitythrough NGOs.The significance of local, non governmental organizations lies in the fact that settingup NGOs, provides the suitable base for social security and stimulate peopleespecially the young to voluntarily participate in decision making and goal settingfor local affairs at different levels and branches. A survey conducted in two districtsof Tehran (Amirieh and Shahrake Jandarmeri) concluded that low level security,both financial or life security, on the one hand and lack of safe condition for childrenunder 10 years old, on the other, caused a great deal of anxiety and concern forfamilies in Tehran. Furthermore, many people expressed their readiness to take partin local security organization which did not show significant difference between,married or unmarried people, women or men.Generally people’s collaboration can result in more economic and more effectiveways of security. Finally, a model was designed for the role of these NGOs and theirresponsibilities.
  • H. Khalilabad, M. Eskandari-Nodeh Pages 165-183
    One of the main policies of Islamic Republic of Iran, within the framework of organizing the metropolitan populations in Iran, has been the formation and expansion of new towns. The most important indicator for locating of new towns consists of physical, biological indicator, and local resources. This study aims, through the use of urban and rural ecological potential model, to examine natural ability of places considered for formation of three new towns (Hashtgerd, Parand and Andisheh). Studies indicate that Hashtgerd has the best circumstances and can be developed, while other towns; Parand and Andisheh, are sequentially placed on second and third position. Thus, empirical studies were carried out in this field which resulted in findings that point to suggestions which are offered.