فهرست مطالب

پژوهش های تاریخی - سال دوم شماره 4 (پیاپی 8، زمستان 1389)
  • سال دوم شماره 4 (پیاپی 8، زمستان 1389)
  • تاریخ انتشار: 1390/03/01
  • تعداد عناوین: 7
|
  • دکتر مرتضی دهقان نژاد، مسعود کثیری صفحات 1-14
    یکی از مهم ترین عوامل عقب ماندگی ایران عصر قاجار از دولت های اروپایی را باید کمبود جمعیت و خالی بودن بخش اعظم این کشور از جمعیت دانست که دلیل عمده آن وجود بیماری های همه گیر مانند طاعون و وبا بود. شیوع آنها بیشتر به واسطه عدم کنترل به موقع به وسیله تدابیری از جمله ایجاد قرنطینه بود. قرنطینه به عنوان یکی از راه های جلوگیری از شیوع بیماری همواره از قدیم مورد توجه تمامی کشور های پیشرفته بوده است. در ایران هم از گذشته با قرنطینه آشنا بوده اند؛ ولی هیچ گاه اصول آن به صورت علمی، مؤثر و کارآمد اجرا نشده بود که دلایل مختلفی داشت. در این میان، دو کشور روسیه و انگلیس به دلایل گوناگون مایل به ایجاد قرنطینه در مرزهای ایران، به خصوص در بنادر خلیج فارس، بودند. حجم فراوان مبادلات تجاری بین ایران و انگلیس و هم مرزی ایران با کشور هندوستان، که مهم ترین کانون اقتصادی بریتانیا در آن زمان بود، از جمله دلایل علاقه این کشور به ایجاد قرنطینه و جلوگیری از شیوع بیماری های همه گیر در بنادر جنوبی ایران بود. روسیه نیز علاقه مند بود که در مرزهای خراسان و هندوستان با ایجاد قرنطینه بر اوضاع کنترل داشته باشد.
    در این مقاله سعی بر این است که ضمن تعریف قرنطینه، به صورت گذرا به تاریخچه و لزوم ایجاد آن در ایران پرداخته شود و سپس با تکیه بر اسناد و منابع، مشکلاتی که بر سر راه اجرای آن وجود داشت بررسی گردد. در قسمت پایانی این نوشتار، اقدامات ایران و انگلیس در راستای ایجاد قرنطینه در بنادر جنوبی ایران بررسی خواهد شد.
    کلیدواژگان: قرنطینه، طاعون، قاجار، ارتباطات تجاری
  • دکتر جلیل نائبیان، جواد علیپور سیلاب صفحات 15-34
    با ورود اسلام به ایران و به موازات گسترش آن، زرتشتیان با محرومیت های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی مواجه گردیدند. در نتیجه، تعدادی از آنان به دین اسلام گرویدند و تنها گروه اندکی به آئین خویش باقی ماندند و در سرزمین آبا و اجدادی خود اقامت گزیدند. با وجود کاهش تعداد زرتشتیان در ایران تا دوران قاجاریه، در اواخر این دوره آنان نقشی مهم را در امور اقتصادی کشور برعهده داشتند. بنیان تجارتخانه های مهمی چون جمشیدیان، جهانیان و یگانگی در این دوره بیانگر قدرت اقتصادی زرتشتیان است. این تجارتخانه ها به امور مختلفی از جمله صرافی، بانکداری و زمینداری می پرداختند و با توجه به اشتهار به درستکاری و نیک کرداری، که زرتشتیان بدان معروف بودند، مورد اعتماد مردم و حکومت وقت واقع شدند. با به ثمر رسیدن نهضت مشروطیت، زرتشتیان به عنوان یکی از اقلیت های دینی، ارباب جمشید را، که نفوذ اقتصادی بیشتری داشت، به نمایندگی خود راهی مجلس شورای ملی نمودند. بدین ترتیب، پس از گذشت چندین قرن جامعه زرتشتی ایران از انزوا بیرون آمد. اما رونق تجارتخانه ها چندان دوام نیاورد و مداخلات خارجیان از جمله روس ها باعث رکود و ورشکستگی آنان گردید.
    کلیدواژگان: زرتشتیان، قاجار، تجارتخانه، بانکداری، بانک استقراضی روس
  • دکتر مرتضی نورائی، دکتر لقمان دهقان نیری، مهدی ابوالحسنی ترقی صفحات 35-52
    در سال های اخیر و به دنبال نگارش تاریخ های مبتنی بر داده های شفاهی، بسیاری خواسته یا ناخواسته سنت شفاهی و تاریخ شفاهی را با هم یکی انگاشته و در تعریف معنا و تبیین اصطلاح تاریخ شفاهی دچار سهوهایی بنیادی شده اند. گردآوری داده های تاریخی براساس روایات و اخباری که سینه به سینه نقل شده اند پیشینه ای به مراتب طولانی تر از روش علمی تاریخ شفاهی؛ یعنی، گردآوری اطلاعات تاریخی بر مبنای مصاحبه هدفمند، فعال و آگاهانه دارد.
    تاریخ شفاهی تفاوت هایی بنیادی با سنت شفاهی دارد. سنت شفاهی شیوه و راه انتقال ساز و کارهای فرهنگی و عمومی از نسلی به نسل دیگر است. اگرچه سنن شفاهی در جوامع گوناگون شباهت هایی با یکدیگر دارند، عواملی چون گوناگونی نژاد، اختلاف مذاهب و جغرافیای طبیعی و انسانی تفاوت هایی اساسی در آنها ایجاد کرده است.
    تاریخ شفاهی، که امروزه در گردآوری شواهد، مدارک و تولید اسناد از روش های علمی بهره می برد، در تحقیقات خود به طور عمده از روش مصاحبه استفاده می کند. از این شیوه زمانی به طور گسترده و علمی استفاده گردید که ضبط صوت های قابل حمل اختراع شد و ذخیره سازی شاهد گفتاری را ممکن نمود. همچنین تداوم و توسعه دموکراسی در دنیای مدرن، عملکرد این شیوه را به تمامی طبقات و اقشار جامعه مدنی گسترش داد. بنابراین، در این مقاله ضمن بازکاوی سنت شفاهی و پیشینه آن در جوامع مختلف و تبیین ویژگی ها و کارکردهای اساسی آن، به مقایسه تحلیلی سنت شفاهی با روش علمی تاریخ شفاهی پرداخته می شود.
    کلیدواژگان: سنت شفاهی، فرهنگ، تاریخ شفاهی، تاریخ نگاری، مصاحبه، کارکرد
  • دکتر محمدجعفر چمنکار صفحات 53-78
    توسعه ساختار نظامی از نمادهای مشخص حاکمیت پهلوی در دهه 50 .ش/70م بود. دولت پهلوی با پذیرش نقش جدید سیاسی و امنیتی، تحت تاثیر مجموعه عوامل به هم پیوسته بین المللی و داخلی به سرعت به کانون توجه غرب تبدیل گشت و به صورت کاملا شتاب آلود به قدرت نظامی عمده ای دست یافت. نتیجه این دگردیسی، افزایش تحرکات و مداخلات نظامی و سیاسی منطقه ای و فرامرزی ایران در دهه واپسین حکومت پهلوی بود. هدف از این نوشتار بررسی نظامی گری و تاثیرات آن بر سیاست خارجی دولت پهلوی دوم است. بر این اساس، بالا رفتن جایگاه نظامی گری در سیاست داخلی و روابط خارجی، با تحمیل هزینه های سنگین مالی و تبعات سوء منطقه ای، روند تضعیف و فروپاشی درونی سیاست خارجی رژیم پهلوی را شتاب بخشید.
    کلیدواژگان: حاکمیت پهلوی دوم، ساختار ارتش، عوامل توسعه نظامی، مداخلات خارجی، فروپاشی
  • دکتر محسن رحمتی صفحات 79-106
    محور بنیادین این پژوهش بر یافته هایی استوار است که از پاسخ به پرسش های به دست آمده اند: 1. قیام شریک بن شیخ المهری در اثر چه عواملی پدید آمد و در پی چه اهدافی بود؟ 2. ماهیت فکری، مذهبی و اجتماعی این قیام چگونه بود؟ 3. سرنوشت این قیام چگونه رقم خورد و چرا؟
    این قیام، که در ماه های آغازین خلافت عباسی در سال 1323.ق در ماوراء النهر اتفاق افتاد، نخستین قیامی بود که با صبغه شیعی خلافت نوپای عباسی را به چالش کشاند. رهبر این قیام با بهره گیری از زمینه مذهبی ماوراء النهر توانست توده وسیعی از اعراب و ایرانیان آن سامان را گرد خویش فراهم آورد؛ کسانی که از نیرنگ عباسیان در انتخاب شعار الرضا من آل محمد، خونریزی فراوان و عدم تحویل خلافت به فرزندان علی(ع) به خشم آمده بودند. این قیام به سرعت در میان اهالی ماوراء النهر گسترش یافت و با پیوستن افراد یا گروه هایی با انگیزه های اقتصادی و اجتماعی خاص خود، سراسر ماوراء النهر را از فرغانه تا سغد و خوارزم در برگرفت. اندک زمانی بعد، با مساعی ابومسلم و فرمانده اش، زیاد بن صالح خزاعی، این قیام از رسیدن به هدف ناکام ماند و سرکوب شد. در این مقال، علل بروز قیام شریک در ماوراء النهر و عوامل موقعیت ساز آن، ماهیت فکری، مذهبی و اجتماعی قیام و فرآیند تحولات آن، دلایل گسترش اولیه این قیام و پیوستن مردم به آن و سرانجام عوامل ناکامی و پیامدهای قیام بررسی و تحلیل شده است.
    کلیدواژگان: شریک بن شیخ، تشیع، تشیع سیاسی، عباسیان، ماوراء النهر، خراسان بزرگ
  • دکتر محمدعلی رنجبر، محمدتقی مشکوریان صفحات 107-136
    حکومت صفوی صحنه نخستین و فراگیرترین تجربه تعامل رهبری دینی با نهاد سیاسی در دوران رسمیت تشیع در ایران بود. در آن زمان، به ویژه در ایام استقرار حکومت صفوی (دوران شاه اسماعیل 907-930.ق)، از سویی نخستین مبانی رفتار نهاد سیاسی در عرصه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی با توضیح و تبیین رهبر دینی شکل گرفت و از سوی دیگر، موجب بروز تفاوت نگرش ها در میان عالمان دینی شد که تالیف رساله های جدلی را در پی داشت. در این مقاله به زندگی و نحوه رفتار عملی و نظری محقق کرکی به عنوان یکی از مؤثرترین فقیهان سده دهم هجری در مواجهه با حکومت صفوی در دوره شاه اسماعیل اول توجه شده است. حضور و مشارکت پر رنگ کرکی در مسائل اوایل حکومت شاه تهماسب (930-984.ق) کمتر فرصت نگاه انتقادی به جایگاه او در دوره اسماعیل اول را داده است؛ جایگاهی که به لحاظ نظری با تالیف رساله در مباحث خراج، نماز جمعه و نظریه نیابت شکل گرفت و در مواردی عالمانی دینی چون شیخ ابراهیم قطیفی و میر جمال الدین استرآبادی آن را به چالش کشیدند. بررسی محتوایی این رسائل به همراه اطلاعات سایر منابع در راستای تبیین رفتارها و پیوندهای او با جامعه و حکومت صفوی و به ویژه سیاست های مذهبی هدف این بررسی است.
    کلیدواژگان: محقق کرکی، اسماعیل صفوی، ابراهیم قطیفی، سیاست مذهبی، خراج
  • دکتر بهزاد معینی سام، علیرضا باژدان صفحات 137-146
    تاکنون در مورد جاینام های کتیبه بیستون به عنوان مهم ترین سند هخامنشیان و تطبیق آنها با جاینام های امروزی کار اندکی صورت گرفته است. در این مقاله، برخی از مکان های نبرد بین داریوش و وه یزدات را از روی کتیبه بیستون بررسی نموده و آنها را از نظر زبان شناسی با مکان های کنونی سنجیده ایم. طبق نقشه در مسیری مشخص حرکت می کنیم که با سرزمین یئوتیا آغاز می شود و سپس به شهر رخا می رسیم و جنگ در مرحله اول بنا به نوشته کتیبه بیستون به طور موقت ناتمام باقی بماند. وه یزدات پس از فرار به گردآوری نیرو می پردازد و این بار جنگ در پیشی اووادا از سر گرفته می شود. سپس وه یزدات به کوه برگه فرار می کند؛ ولی در آنجا دستگیر می شود. بنابر این رویداد تاریخی، این مقاله در مورد برخی از جاینام ها براساس کتیبه بیستون، نظریه های صاحب نظران، تحولات آوایی و آگاهی از جغرافیای استان نتایجی ارائه می دهد.
    کلیدواژگان: داریوش، وه یزدات، جودکی، ریخان، پیش بادامک، برگه
|
  • Dr Morteza Dehghannejad, Masoud Kasiri Pages 1-14
    By the end of nineteenth century some countries that had had trade relations with Iran established a quarantine organization in the southern ports. This was due to the spreading of cholera and pestilence; especially in those regions as well as to a significant number of casualties. Later, this organization was adapted as a tool of colonial influence in order to pressurize the Iranian government.On the one hand, the fact that the quarantines were placed in critical frontiers caused a lot of problems for both the governments and people scattering quarrels in frontier quarantines and excessive letters between Iran and Ottoman. However, on the other, religious beliefs and desires to visit holy and sacred places in Iraq caused people to not to admit to these quarantines. As a result sometimes contumacy of its accomplishment caused great loss off population, like that of the 1891 events that brought about many casualties. Of course in addition to people’s religious beliefs and low cultural educations, there were other difficulties like that of officials and governmental misuse of people during the quarantine. This article aims to examine the major effects of quarantines both within the Iranian borders and its outside relations.
  • Dr. Jalil Naibiyan, Javad Alipoor Silab Pages 15-34
    With the arrival of Islam in Iran simultaneously with its expansion, Zoroastrians faced social, political and cultural deprivation. Consequently some of them converted to Islam and only a minor group remained faithful to their faith. Though their number decreased in Iran until the start of the Qajar period, by the end of this era, they had a significant role in commerce. The foundation of firms, like: Jamshidian, Jahanian, Yeganegi, indicates their commercial power. These firms were involved in affairs such as: exchange, banking and landing. Zoroastrians were perceived as honest and truthful people, resulting in the government trusting them. With the succession of the Constitutional Movement in Iran, Zoroastrians as one of the religious minorities elected Arbab Jamshid, a commercially powerful man, as their parliamentary representative. Thus after a period of several centuries Zoroastrian community came out of an isolation. But the success of these firms did not last long, and finally with interference from foreign citizens like that of the Russians, the firms eventually turned bankrupt.
  • Dr. Morteza Nouraei, Dr. Loqman Dehqan Nayyeri, Mehdi Abolhasani Targhi Pages 35-52
    In recent years, proceeding written data based on oral histories has been considered as part of the oral traditions of oral history. The fundamental error of this view is clear when defining the term “oral history”, which is: the act of collecting historical data based on narratives and stories that have been quoted orally. This definition precedes the scientific method of “oral history”, i.e. gathering historical information based on targeted, active and informed interviews.Oral history is fundamentally different from that of oral tradition; oral tradition is a way of transmitting general cultural issues from one generation to another. In different societies oral traditions share some similarities with each other despite the fact that various factors such as race, religion as well as natural and human geography have caused fundamental differences.Oral history, as used currently, refers to the act of collecting evidence and documents, through various scientific methods, mainly active interviewing. Previously, portable voice recorders were commonly used which was employed scientifically and more extensively; thus, it were possible to store the oral evidence. Moreover, the expansion and development of democracy in the modern world spreads the functions of such methods to all classes and strata of civil society. This paper aims to, in addition to revising of oral tradition, to provide further details on its background and functions in different communities. Also an analytical comparison between oral tradition and oral history will be discussed.
  • Dr Mohammad Jafar Chamankar Pages 53-78
    Developing the military structure is one of the distinctive features of the Pahlavi dynasty in the 1970s. The Pahlavi government, took new political and security roles affected by some integrated international and internal factors, which rapidly converted into a focal point for the west. The dynasty succeeded in building its military machine. The result was an increase in Iran’s military and political movements and interventions both territorially and extraterritorially, which happened during the last decade of Pahlavi’s reign.The present article aims at surveying militarism and its effect on foreign policies of the Pahlavi government. Subsequently, adopting militarism as an international and foreign policy, imposed heavy expenses on the regime. Its regional consequences, led to rapid foreign policy disintegration of the Pahlavi regime.
  • Dr. Mohsen Rahmati Pages 79-106
    This revolt took place in Tranoxiana in 749 during the early months of the reign of the Abbasid Caliphate. Sharik-b Sheikh al-Mohri was the first revolt, with Shiīte thought, rising against the new caliphate, whom succeeded in gathering a lot of supporters around himself, including both the Arabs and the Iranians residing in that area. The main motive for them was the Abbasid’s intrigue. Their motto of "Al- Rreza men Al-i Mohammad" (to obey the descendants of Muhammad), which showed how they meant to hand over the caliphate to the descendants of Ali. This movement was spread among the Shiītes of Tranoxiana and took over the whole area, from Forghana to Soghd and Kharazm. Later, it was repressed into failure by Abu muslim and his commander, Ziād b. Sālih al Khozaīi. This paper examines the major causes of this revolt in Tranoxiana, and how its background lead to intellectual, religious and social bases. The reasons as to why people participated in this revolt, in responce to Sharik’s invitation, will also be discussed. Finally the factors contributing to the deficiencies of the sources and the outcomes of the rebels will be examined.
  • Dr. Mohahammad Ali Ranjbar, Mohammad Taqi Mashoriyan Pages 107-136
    Safavid era was the first and most comprehensive experiment in the interaction of religious leadership with political institution following the establishment of Shi’ism as the official religion in Iran. On one hand, in this period and particularly in the times of Shah Esma’il 1501-1523, the first fundamentals of the political institution behavior in the political, economic, and social fields formed by description and explanation of the religious leadership. On the other hand, this circumstance caused insight differences amongst the clergy, which were followed by compiling argumentative treatises. In this article, the attention is on Mohaqqeq al-Karaki's life and his manner of practical and theoretical behaviour as one of the most effective jurists of sixteenth century in confrontation with Safavid rule in era of Shah Esma’il I. His vivid presence and participation in the first problems of Shah Tahmasb rule (1523-1576) has allowed less opportunity for a critical outlook versus his position in era of Esma’il I. The position which theoretically formed with compiling treatise in the subjects of Kharaj, Friday prayer and deputyship (niyaba) theory; and in some cases were challenged from clergymen including Sheikh Ebrahim al-Qatifi and Mir Jamal-o-Din Astarabadi. The aim of this research is to examine conceptually these treatises using information from other sources along with explanation of his behaviour and connections with the society, Safavid rule and religious policies in particular.
  • Dr. Behzad Meinisaam, Alireza Bajdan Pages 137-146
    The most important topological document of the Achaemenid period is the Bistun inscription, which has not been put to careful study, can help in the comparison of Bistun toponyms with that of present Iran. This article has pursued some argumental points between Darius and vehyazdat on the Bistun inscription, comparing them linguistically and historically in the Lurestan province, moving onto a map route beginning with the land Yautia. Later we arrive at Raxa city in which the fight has temporarily come to an end; according to the Bistun inscription. Vehyazdat begun to assemble the forces, after escaping, the fight befell in Paishiuvada. Based on this historical occurrence, we have concluded that some toponyms in the Bistun inscription bear references to that of scientific views, phonetic evolutions and provincial geography.