فهرست مطالب

جامعه شناسی تاریخی - سال سوم شماره 1 (بهار و تابستان 1390)
  • سال سوم شماره 1 (بهار و تابستان 1390)
  • 218 صفحه، بهای روی جلد: 30,000ريال
  • تاریخ انتشار: 1390/09/10
  • تعداد عناوین: 7
|
  • علی رجبلو، زهرا طهماسبی صفحه 1
    در این مقاله با استفاده از رهیافت وبر، ساختار قشربندی جامعه شهری ایران در نظام جمهوری اسلامی در دهه 1360 و 1370 بررسی شده است. بر مبنای این رهیافت، تحلیل ساختار قشربندی بر اساس این سه بعد است: بهره مندی از ابزارهای فعالیت اقتصادی، داشتن مهارت و صلاحیت، استفاده از فرصت های زندگی. روش اجرای تحقیق، تاریخی است و منابع داده های آن، آمار سرشماری ده ساله نفوس و مسکن ایران در سال های 1365و 1375 بوده که از سوی مرکز آمار ایران جمع آوری شده است.
    نتایج پژوهش نشان می دهد با وجود برنامه های توسعه در پس از انقلاب به ویژه در دهه دوم، در بین قشر کارفرمایان همچنان مناسبات سنتی چیرگی داشته و کارکنان مستقل این قشر سنتی متوسط در بعد از انقلاب رشد زیادی کرده است. قشرهای متوسط نیز به ویژه در بخش دولتی، درنتیجه سیاست های گسترش طبقات متوسط دولتی، به خوبی رشد کرده اند تا چرخ های توسعه دولتی را بچرخانند. اما در بخش خصوصی- که بیشتر کارگران و کارمندان دون پایه در این بخش مشغول به فعالیت بودند- رشد نزولی داشته اند.
    کلیدواژگان: جامعه شهری، نظام جمهوری اسلامی، دوران سازندگی، جنگ، قشربندی اجتماعی
  • علی هاشمیانفر، مینا جلالی، سید ضیاء هاشمی صفحه 23
    در این مقاله تاثیر شخصیت (اعم از اقتدارطلب و دموکرات)، احساس کارآمدی (اعم از کارآمدی سیاسی و اجتماعی) و آگاهی سیاسی بر غرور ملی بررسی شده است. هدف پژوهش، توضیح مفهوم غرور ملی به معنای احساس مثبت افراد نسبت به کشورشان و مفهوم سازی آن در دو شکل ناسیونالیستی و میهن دوستانه و همچنین بررسی تاثیر برخی از متغیرها بر غرور ملی ناسیونالیستی و میهن دوستانه است.
    از روش پیمایش برای تحقیق استفاده شده است. جامعه آماری پژوهش نیز شهروندان بالای پانزده سال ساکن در مناطق چهارده گانه شهر اصفهان است که بر اساس سرشماری سال 1385، تعداد آن ها 754/248/1 نفر است. با استفاده از فرمول کوکران و نمونه گیری سهمیه ای تعداد 384 به عنوان نمونه انتخاب و بررسی شدند.
    نتایج پژوهش حاکی از این است که غرور ملی ناسیونالیستی با شخصیت اقتدارطلب و کارآمدی سیاسی اجتماعی رابطه مثبت، و با شخصیت دموکراتیک و آگاهی سیاسی رابطه منفی دارد. در مقابل، غرور ملی میهن دوستانه با شخصیت اقتدارطلب و کارآمدی سیاسی رابطه منفی دارد و از سوی دیگر با شخصیت دموکراتیک، آگاهی سیاسی و کارآمدی اجتماعی رابطه آن مثبت است.
    کلیدواژگان: غرور ملی، شهر اصفهان، ناسیونالیسم، میهن دوستی، شخصیت، کارآمدی، آگاهی سیاسی
  • ابراهیم صالح آبادی، عباس صالح ابادی صفحه 51
    رژیم های انقلابی ماهیت های گوناگونی داشته و در شکل های متنوعی ظاهر شده اند. در برخی شرایط، دیکتاتوری های نظامی، حزبی و فردی، و گاهی نیز رژیم های دموکراتیک از دل انقلاب ها سربرآورده است. بنابراین، انقلاب به عنوان یک عامل، به تنهایی رژیم را دموکراتیک یا اقتدارگرا نمی سازد. شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه (ایدئولوژی سیاسی) و نوع رژیم ساقط شده ماهیت رژیم انقلابی را رقم می زند. جمهوری اسلامی ایران به عنوان رژیمی انقلابی، بر اساس نظریه دموکراتیزاسیون و سکولاریزاسیون قابل تبیین نیست و تحلیل و تبیین دیگری می طلبد. از دیدگاه دموکراتیزاسیون، وجه ولایت فقیه جمهوری اسلامی و از نظر سکولاریزاسیون، اسلامی بودن جمهوری اسلامی و از نظر کلی، ترکیب جمهوری بودن و اسلامی بودن آن به مسئله ای برای اندیشمندان تبدیل شده است. در تعیین ماهیت رژیم انقلابی، عوامل گوناگونی دخالت دارند؛ از قبیل ساختار و شرایط بین المللی، ماهیت رژیم ساقط شده، قدرت جامعه مدنی و فرهنگ سیاسی.
    این مقاله با عنایت به نظریه های فرهنگ سیاسی (تقلیل یافته به ایدئولوژی سیاسی) درصدد تبیین این مسئله در دهه اول انقلاب اسلامی ایران (1357-1367) است. روش تحقیق، استفاده از راهبردهای مطالعه موردی است. نتایج تحقیق نشان می دهد نوع ایدئولوژی سیاسی رهبران انقلابی تا حدودی می تواند تبیین گر مسئله باشد. در اسلامی بودن نظام (در معنای تصویب قوانین اسلامی، نظارت فقها بر قوانین مصوب و حضور فقها و روحانیان در دولت)، ایدئولوژی رهبران و نخبگان سیاسی نقش مهمی داشت. جمهوری بودن نظام (برگزاری انتخابات) نیز تا حدی ناشی از ایدئولوژی جمهوری خواهی اسلامی امام و نمایندگان مجلس خبرگان تدوین قانون اساسی بود.
    کلیدواژگان: رژیم انقلابی، ایدئولوژی سیاسی، جمهوری اسلامی ایران، اسلامی بودن و جمهوری بودن
  • مرضیه موسوی خامنه، علی رجبلو، لیلا علوی صفحه 81
    حوزه عمومی و اخلاق اجتماعی، دو محور بحث در جامعه شناسی است. فرضیه اصلی پژوهش این است که عمل در حوزه عمومی عاملی تاثیرگذار بر افزایش میزان تجربه حس شرم به مثابه اخلاق اجتماعی است. در بررسی رابطه این دو، از نظریه حوزه عمومی هانا آرنت و ارزیابی بازتابی موریس روزنبرگ استفاده شده است. مدل درنظر گرفته شده در این پژوهش شامل متغیرهای آزادی باوری، کثرت گرایی، خودافشاگری خصوصی و خودافشاگری عمومی است که به عنوان متغیرهای تاثیرگذار بر میزان تجربه حس شرم به مثابه اخلاق اجتماعی دخالت داده شده است. جامعه آماری پژوهش شامل دانشجویان دوره های کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری دانشگاه تهران در نیم سال دوم 88-89 است. چهارصد نفر از این دانشجویان به روش نمونه گیری سهمیه ای با حجم متناسب برای پاسخ گویی انتخاب شده اند. داده های پژوهش با استفاده از روش پیمایش و پرسش نامه جمع آوری شده است. نتایج تحلیل های آماری نشان می دهد متغیرهای خودافشاگری عمومی، آزادی باوری، کثرت گرایی و متغیرهای زمینه ای جنسیت و مقطع تحصیلی بر میزان تجربه حس شرم تاثیر معنادار دارند؛ ولی تاثیر متغیر خودافشاگری خصوصی به لحاظ آماری مورد تایید قرار نگرفت.
    کلیدواژگان: حوزه عمومی، عمل، خودافشاگری، تجربه حس شرم، اخلاق اجتماعی
  • علی محمد حاضری، ابراهیم ایران نژاد، مصطفی مهرآیین صفحه 109
    این پژوهش در پی بازشناسی توصیفی گفتمان اصلاح طلبی اسلامی در سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی است. شاخص ترین افرادی که در این پژوهش به عنوان تولیدکنندگان این گفتمان انتخاب شده اند عبارت اند از: سید محمد خاتمی، سید محمد موسوی بجنوردی و سید محمد موسوی خوئینی ها. در کنار این افراد، به اندیشه ها و آثار دیگر متفکران اصلاح طلبی اسلامی نیز پرداخته شده است. سوالات اصلی تحقیق عبارت اند از: 1. تولیدکنندگان این گفتمان چه کسانی هستند؟ 2. چرا سخن می گویند؟ 3. درباره چه سخن می گویند؟ 4. چگونه سخن می گویند؟ 5. مخاطبانشان چه کسانی هستند؟ 6. چه کنشی را پیشنهاد می کنند؟ روش پژوهش، تحلیل گفتمان به عنوان روشی کیفی است. روش نمونه گیری نیز قضاوتی است؛ به گونه ای که به آثار مکتوب و سخنان تولیدکنندگان اصلی گفتمان ها در کنار افراد دیگر توجه می شود. ذیل هر یک از سوالات تحقیق، با مراجعه به آثار متفکران نام برده، مباحث مهمی همچون جامعه مدنی، قانون اساسی، حکومت دینی و... آورده شده است.
    بررسی گفتمان اصلاح طلبی اسلامی، به ما چند بصیرت درباره ماهیت «گفتمان دینی» در ایران امروز می بخشد. گفتمان یاد شده در شیوه نگاه خود به دین و دنیای مدرن، دل مشغول مسائل و موضوعات امروزی و مسائل مرتبط با آن است. بررسی شیوه استدلال گفتمان اصلاح طلبی اسلامی نشان می دهد با اینکه این گفتمان با گفتمان های دیگر اختلاف هایی دارد، در استناد به متون دینی و کمک گرفتن از «رویکرد نقلی» این گفتمان ها با هم اشتراک نظر دارد.
    کلیدواژگان: گفتمان، تحلیل گفتمان، روش کیفی، گفتمان دینی، اصلاح طلبی اسلامی، تولیدکنندگان گفتمان
  • کاظم سام دلیری صفحه 153
    این مقاله با اتکا به نظریه های نقش، دلایل و مکانیزم تاثیر جامعه را بر فرد بررسی می کند. بر اساس این نظریه ها، افراد با اشغال موقعیت های گوناگون، با انتظارهای مشخصی روبه رو می شوند. فرد در برابر انتظارهای موجود دو راه مشخص پیش رو دارد: 1. پذیرش، 2. عدم پذیرش و درنتیجه تنبیه و طرد. افراد برای فرار از تنبیه و طرد اغلب راه اول را می پذیرند که به معنای گردن نهادن به خواسته های جمع است. اما حاکمیت جامعه از راه موقعیت ها بر افراد فقط منحصر به مورد اول نیست؛ بلکه جامعه از راه در اختیار گذاشتن فرصت های ساختاری (حقوق و امتیازات و امکانات و شرایط نقشی) که برای هریک از موقعیت ها متفاوت است، بر اعمال افراد و کیفیت آن سلطه می یابد و باعث شکل گیری آن در مسیرهای مشخص می شود. تضادهای نقشی و نوع و کیفیت روابط افراد در مجموعه های موقعیتی نیز همین پیامد را به همراه دارد.
    کلیدواژگان: نقش، موقعیت، انتظارها، فرصت های ساختاری، اقتضاهای هنجاری
  • جواد نیستانی، زینب اکبری، سیده ماندان کزازی صفحه 177
    از دیرباز در ایران، آموزش و پرورش جایگاه ویژه ای داشته و با گسترش اسلام نیز بر اهمیت آن افزوده شده است. در کنار جایگاه ممتاز آموزش در ایران، مراکز مرتبط با فعالیت های آموزشی نیز اهمیت یافتند. روند شکل گیری مدارس علوم دینی به صورت رسمی، با شکل گیری نظامیه ها در دوره سلجوقی آغاز شد و با فرازو نشیب هایی تا دوره قاجار نیز ادامه یافت. در شهر تهران، پایتخت ایران در این دوره، بیشترین تعداد مسجد- مدرسه ها را مشاهده می کنیم. همین مسئله ضرورت بررسی و مطالعه این گونه بناها را از جنبه های گوناگون ازجمله معماری و تزیینات وابسته به آن مطرح می کند. در این میان، یکی از مهم ترین و بزرگ ترین مسجد- مدرسه های دوره قاجار شهر تهران، مسجد- مدرسه سپهسالار قدیم است. این مسجد- مدرسه در مقایسه با دیگر مسجد- مدرسه های این دوره، کمترین دگرگونی را در دوره های پسین تر داشته است. ازاین رو، می توان این مسجد- مدرسه را یکی از نمونه های شاخص و به نسبت اصیل معماری مسجد- مدرسه های دوره قاجار در شهر تهران دانست. در این مقاله تلاش شده است ویژگی های معماری و تزیینات مسجد- مدرسه سپهسالار قدیم بررسی شود. بنابراین، تاریخچه، نقشه کلی بنا، عناصر فضایی- کارکردی و شیوه های تزیینی به کار رفته در این مسجد- مدرسه به تفکیک و با نگاهی توصیفی- تحلیلی مطالعه و ارزیابی شده است.
    کلیدواژگان: مسجد، مدرسه سپهسالار قدیم، قاجار، تهران، معماری، تزیینات
|
  • Ali Rajabloo, Zahra Tahmasebi Page 1
    This paper tries to assess the strata structure of Iran urban society by using We berian approach in Islamic republic of Iran during the two decades of 1970s-1980s. Based on this approach, the strata structure is assessed in three dimensions: economic activity instrument, expert and capacity, and life opportunities. The historical methodology was used and data sources were 1986 and 1996 by Iran Statistics Centre. Investigation results showed, in spite of implementing the development programs after the revolution, traditional rapport has been dominated between the employers, and the independent personnel of this traditional rapport has been increased after the revolution. Medial strata has been increased as a result of medial expansion politics of the government, especially in the governmental section. But in the private section has come down because of underling staff and employee activities.
  • Ali Hashemianfar, Mina Jalali, S.Z. Hashemi Page 23
    This article examines the relation of national pride with personality (authoritism and democratic), efficacy (political efficacy and social efficacy) and political knowledge. The aim is to explain the meaning of national pride as the, positive feeling of people to their country, and Conceptualize this in two types; nationalism and patriotism. The methodology of this study is social survey. Samples of study have been selected from among all residents over 15 years old in the fourteen sectors of Isfahan city (Iran). According to the 2006 Census, the size of this population is around 1248754 people. In the next step, by applying the Kokran Formula and quota sampling, 384 people were selected and examined as samples of the study. The findings showed that nationalism has positive correlation with authoritism personality, social efficacy. It and political efficacy also has negative correlation with democratic personality and political knowledge. Patriotism has positive correlation with democratic personality, social efficacy and political knowledge. In addition, it has negative correlation with authoritism personality and political efficacy.
  • Ebrahim Salehabadi Page 51
    Revolutionary regimes have different nature and appear in various forms. In some circumstances, the revolutions make military, party and individual dictatorship. In some situations, they provide democratic regimes. Therefore, the revolutions, as an agent, do not make democratic or authoritarian régime. Social, economic and cultural conditions of the society (political ideology) and the type of toppled regime will determine the nature of the revolutionary regime. The Islamic Republic in Iran, as a revolutionary regime, cannot be explained by the theory of democratization and secularization. The formation of the Islamic Republic of Iran requires another explanation. In viwe of democratization and secularization process, the government of faghieh and, Islamic nature are problems. The nature of revolutionary regime is depended on various factors such as: international structure, the nature of the toppled regime, structure of power, civil society and political culture. According to this article, theory of political culture (the diminished political ideology) seeks to clarify this issue in the first decade of the Islamic Revolution of Iran (1978 - 1988). The Method used in this study is the strategies of case study. The results showed that, the type of political ideology of leaders and elites could partly explain the problem. The ideology of the political leaders and elites established Islamism system. Also the Islamic Republican ideology of Imam Khomein (Rah) and representatives of Assembly of Experts make Republicanism system.
  • Marzieh Mousavi Khameneh, Ali Rajablu, Leila Alavi Page 81
    Public sphere and social ethics are always among the basic topics of sociology discussions. The main hypothesis of this study is that «action in the public sphere» is an effective factor on increasing the experience of shame as social ethics. For examining the relationship between these two, Hannah Arendt's «Public sphere theory» and Morris Rosenberg's «Reflective evaluation» principles were used. The model considered in this study includes freedom belief, plurality, private self-disclosure and public self-disclosure, which are participated as effective variables (in two forms: directed and indirected) on the experience of shame. Statistical population of this study includes the students of Tehran University at undergraduate, graduate and PhD degrees. 400 of them were selected by quota sampling for responding using proportional size method. The required data were collected using survey and questionnaire methods. The results of statistical analysis showed that student's public self-disclosure, freedom belief, plurality, gender and education degree have significant impacts on the experience of shame as social ethics. Only the significant effect of private self-disclosure was not confirmed statistically.
  • A.M. Hazeri, Abrahim Irannejad, Mostafa Mehraeen Page 109
    The present study is an attempt to describe the Islamic reformist discourse in the post-Islamic Revolution: The Main Characters who are the producers of this discourse and were selected for this study in clnde: Seyyed Mohammad Khatami, Seyyed Mohammad Mousavi Bojnordi and Seyyed Mohammad Mousavi Khomeini. The main questions of the present study are: 1- Who are the producers of this discourse 2- Why do they speak? 3- What do they speak about? 4- How do they speak? 5- Who are the addressees? and 6-What action do they propose? The methodology adopted for this research is qualitative discourse analysis. Sampling is the kind of judgments concerning the main producers and speeches, besides the other people. In each of the following research questions, we referred to the works of thinkers emphasizing on these important issues; discussion of civil society, constitution, religious government. Discourse of Islamic reformism provides us with some insight regarding the nature of "religious discourse" in the today Iran: the discourses mentioned, despite their differences in method, are preoccupied with a single issue in their approach to the religion and modern world. Evaluation of the methods used by the argued discourses shows, in spite of some differences with other discourses, they enjoy a common viewpoint in referring to religious texts and in using "traditional approach".
  • K.Sam Daliri Page 153
    This article tries to analyze the reasons and mechanism of the society’s effect on individual based on role theories. These theories believe that occupation of different positions by individuals is accompanied by specific expectations. An individual has two definite paths encountering the present expectations: to accept or not to accept followed by punishment and rejection. To desert from punishment, individuals always choose the first path that means to submit the social will. But social dominance over individuals through positions is not limited to the first path. Rather the society by allowing structural opportunities (rights, privileges, chances and role conditions), which are different for any position, dominates on individuals behavior and its qualities. It makes to establish in distinct ways. Role conflicts and type and quality of individual relations in positional sets have also the same results.
  • Javad Neyestani, Zinab Akbari, S.Mandan Kazazi Page 177
    Education and Training were of great importance in Iran since ancient times. It was further developed along with Islam uprising. Education centers were also flourished at the same time. The process of the religious sciences schools initiated in Saljuqid era formally when the Nezamies were established. They continued their survival more or less until Qajar era, So that we find most of mosque-schools in Tehran as the time capital of the country that is why we believe that the study of such buildings from the view points of the architecture and the related decorations is a must. The greatest and the most important mosque-schools of the Qajar era in Tehran is the old Sepahsalar. It has experienced the least changes in more recent times; so it is an original sample of the mosque-schools. In this paper we attempt to study and consider the architecture and decorations characteristics of this building. Therefore, we evaluate its history, general map, spatial and functional elements and decorative methods applied in this mosque-school through a descriptive-analytical approach.