فهرست مطالب

شیعه شناسی - پیاپی 37 (بهار 1391)
  • پیاپی 37 (بهار 1391)
  • تاریخ انتشار: 1391/06/26
  • تعداد عناوین: 8
|
  • محمد مشهدی نوش آبادی صفحه 7
    اهل فتوت از جمله گروه های اجتماعی و آیینی در گستره تاریخ اسلام و ایران اند که بر اصول اخلاقی و جوانمردی در روابط انسانی تاکید دارند. اصول و قوانین اخلاقی و آیین های اهل فتوت در فتوت نامه ها نوشته شده است. همچنین در این آثار تلاش شده است الگوها و اسوه های اخلاقی جوانمردان معرفی شود. مهم ترین شخصیت محوری که الگو و اسوه فتوت معرفی می شود، علی بن ابی طالب است. در این مقاله ضمن بررسی جایگاه امام در فتوت نامه، نشان می دهیم گرچه در فتوت نامه سلمی در سده پنجم به جایگاه امام در فتوت اشاره نشده، اما در فتوت نامه های سده ششم به بعد، جایگاه امام محوری و انکارناپذیر است. با این اوصاف، در فتوت نامه های دوره ایلخانی به ویژه تحفه الاخوان کاشانی، علاوه بر نقش محوری امام، عقاید شیعی که در فتوت نامه های دیگر موضوعیتی ندارد، به صراحت مطرح شده، زمینه ورود اینگونه اعتقادات در فتوت نامه های دوره های بعدی را فراهم می سازد
    کلیدواژگان: فتوت، فتوت نامه ها، علی بن ابی طالب، تحفه الاخوان، عبدالرزاق کاشانی
  • سید محمدرضا احمدی طباطبایی، علی حجتی صفحه 37
    در جریان نهضت مشروطه ایران، علما و روحانیان نقش غیرقابل انکاری ایفا نمودند. مهم ترین اقدام علمای مشروطه خواه، تئوریزه کردن مبانی و مولفه های مشروطیت و مفاهیم مرتبط با آن براساس آموزه های اسلامی و بومی سازی این مفاهیم برای جامعه مذهبی ایران بود. در راس علمای مشروطه خواه، زعیم بزرگ حوزه نجف و استاد بسیاری از فقها و مراجع معاصر، آخوند خراسانی قرار داشت. یکی از ابعاد تاثیرگذاری ایشان در نهضت مشروطه، تلاش برای تئوریزه کردن مشروطه و مفاهیم و نهادهای جدیدی بود که همراه با آن برای اولین بار به ایران وارد شد؛ نیز سازگارکردن آن با آموزه های اسلامی بر اساس اندیشه سیاسی شیعه در زمان غیبت بود. این مقاله به مطالعه استدلال هایی که ایشان برای اثبات مشروطیت اقامه کرده است، می پردازد. آخوند خراسانی در جایگاه یک فقیه و اصولی برجسته، با مبنا قرار دادن نظریه غاصبیت سلطنت شیعه در زمان غیبت و با بهره گیری از قواعد فقهی و اصولی همچون «دفع افسد به فاسد» و «حفظ کیان اسلام»، به این مهم پرداخته اند. ایشان با شناسایی مولفه های حکومت مشروطه در غرب، سازگار بودن هر کدام از این مولفه ها را با مبانی اسلامی اثبات نموده، همچنین مشروطه شدن حکومت را تنها راه نجات کشور از سلطه اجانب و مصداق «حفظ کیان اسلام» می دانسته اند. رویکرد آخوند خراسانی به «مشروطیت» و مفاهیم مرتبط با آن، مانند حکومت قانون، محدودیت قدرت سلطنت، نمایندگی، تساوی آحاد ملت در برابر قوانین و آزادی بیان و انتقاد در چارچوب احکام شریعت، از حد فتوا و مجوز شرعی که کارویژه عمده مراجع دینی است، بسیار فراتر رفته، ایشان با توجه به ناآشنا بودن جامعه مذهبی ایران در آغاز قرن بیستم و یک سده پیشتر از زمان حاضر با این گونه مفاهیم، به تبیین این آموزه ها با رویکرد دینی پرداخته اند.
    کلیدواژگان: آخوند خراسانی، حکومت مشروطه، نهضت مشروطه ایران
  • ابوالفضل خوش منش صفحه 69
    پس از نزول قرآن کریم در کسوت زبانی مشابه با زبان اعراب، ده ها هزار حدیث رسول اکرم و اهل بیت با همین زبان گفته و نوشته شدند (ر.ک به: حسینی، 1417ق، ص142/ حکیمی، 1381، ص37)؛ متونی چون نهج البلاغه و صحیفه سجادیه و نیز زیباترین مضامین و عمیق ترین نیایش های بشر با خداوند متعال، لباس همین زبان را پوشیدند؛ و این هم بزرگ ترین خدمت به زبان عربی بود.
    در دو سده اخیر، نهضتی در سرزمین های پهناور اسلامی شکل گرفت که از آن به «نهضت بیداری اسلامی» یاد می کنیم. صلای دعوت نهضت از سوی عالمان و ناصحان امت اسلامی در کشورهای مختلف، درافکنده شد. این دعوت ابعاد فکری و فرهنگی مهمی داشت که خود، راز پیشرفت و ماندگاری آن شد. یک اندیشه اساسی و محرک قوی برای نهضت فراگیر اسلام، اندیشه بازگشت به قرآن و اندیشه دیگر که کمتر بدان پرداخته شد اندیشه بازگشت به نهج البلاغه و اندیشه های امیرالمومنین بود. نهضت بیداری، با بین الملل اسلامی گره خورد و در قید و قالب های قومی و قبیله ای محصور نگشت؛ همان گونه که نهج البلاغه خود یک سند مهم بین المللی است و روی آوری به آن، به شیعیان محدود نمانده است. با این همه، در روی آوری به نهج البلاغه کوتاهی های فراوانی وجود دارد؛ لذا این منبع مهم، همچنان و با جدیتی افزون، باید مد نظر و توجه باشد.
    کلیدواژگان: بازگشت به نهج البلاغه، بیداری و بین الملل اسلامی و نهج البلاغه، نهج البلاغه در دو سده اخیر، نهج البلاغه و نخبگان جهان اسلام
  • محمدرضا جباری، محمدکاظم ملبوبی صفحه 123
    سازمان های دعوت عباسیان و وکالت امامیه، دو سازمان مخفی بودند که در مناطق مختلف سرزمین های اسلامی فعالیت می کردند. امامان شیعه در زمان حضور، از سازمان وکالت برای ارتباط با شیعیان استفاده می کردند. عباسیان نیز از داعیان برای گسترش دعوت خود بهره می بردند. با بررسی تطبیقی این دو سازمان، قضاوت بهتر تاریخی نسبت به عملکرد امامان و شیعیان، و عباسیان و پیروانشان امکان پذیر می شود.
    پرسش اصلی در این مقاله، آن است که این دو سازمان چه تفاوت ها و شباهت هایی در ساختار تشکیلاتی و وظایف سازمانی داشته اند؟ ساختار تشکیلاتی هر دو سازمان هرمی بوده است و هر دو دارای مراکز استقرار جغرافیایی سه سطحی بوده اند؛ ولی تفاوت هایی در میزان پیچیدگی و حیطه نظارت دارند. هر دو سازمان، وظایف مالی و ارتباطی داشته اند؛ ولی سازمان وکالت نقش علمی و ارشادی نیز داشته است.
    کلیدواژگان: امامیه، وکیل، سازمان وکالت، داعی، دعوت عباسی، عباسیان
  • کریم خان محمدی، محمدرضا انواری صفحه 157
    تحقیقات انسان شناختی، شاخه ای از تحقیقات جامعه شناختی است که عمدتا به روش کیفی صورت می گیرد. در اینگونه تحقیقات پژوهشگر سعی می کند با ذهنیت چندفرهنگی و بدون هر گونه پیش داوری وارد محیط پژوهش گردد و با استفاده از تکنیک های متنوع، پاسخ سوالات خود را بیابد. این مقاله نمونه ای از این نوع تحقیقات انسان شناختی است که به صورت کیفی و با بررسی اسناد و مصاحبه، درباره موضوع «چاه عریضه جمکران» صورت گرفته است. برخی از سوالات تحقیق عبارتند از: آیا چاه عریضه جمکران، چاه مقدسی است؟ انداختن عریضه به داخل چاه جمکران یک عمل خرافی محسوب می شود یا مستند شرعی دارد؟ در صورتی که مستند شرعی دارد، آیا این عمل از سوی علما و بزرگان دینی انجام می شده یا نه؟ گونه شناسی افرادی که به داخل چاه، عریضه می اندازند، چگونه است؟ آیا می توان مخالفان عریضه انداختن داخل چاه جمکران را به گونه های متفاوت فکری تقسیم کرد یا همه از یک نوع هستند؟ برخی از نتایج تحقیق عبارتند از: چاه هیچ گونه جنبه تقدسی ندارد و تنها برای انداختن عریضه حفر شده است. عریضه نویسی در روایات مستند شرعی دارد و علما و بزرگان دینی نیز این عمل را انجام می دادند. همچنین موافقان و مخالفان نیز از یک طیف نیستند.
    کلیدواژگان: چاه جمکران، چاه عریضه، عریضه نویسی، امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، مسجد مقدس جمکران
  • علی اکبر اسمعیلی، اصغر منتظرالقائم صفحه 201
    یزد به عنوان یکی از نقاط ارتباطی مهم در مرکز ایران، در مسیر ایالت های فارس، خراسان و عراق عجم، اهمیت بسیاری داشته است. یزد در ابتدای دوران اسلامی مورد توجه مسلمانان واقع نشد؛ چون از لحاظ کشاورزی و اقتصادی چندان حائز اهمیت نبود و توجه اعراب به ایالت هایی چون فارس، کرمان، اصفهان و خراسان بیشتر بود. این عامل باعث شد از قرون نخستین اسلامی در یزد، اطلاعات چندانی در دست نباشد و مورد توجه تاریخ نویسان نیز قرار نگیرد.
    با حاکمیت دولت شیعه مذهب آل بویه بر ایران و تسلط بر بغداد و با ساکن شدن یکی از علویان و نوادگان حضرت امام صادق در یزد و شاخه ای دیگر در ابرقو و قرارگرفتن یزد به عنوان قلمرو یکی از شعبه های آل بویه، یعنی آل کاکویه، تشیع در این شهر گسترش یافت. با انتقال این حکومت به یزد و تلاش برای رونق و آبادانی شهر یزد و توجه خاص به امور فرهنگی و آموزشی، چهره قصبه یزد به شهری تاثیرگذار در مرکز ایران تبدیل شد. علاوه بر آن آل کاکویه با برقراری پیوندهای خویشاوندی با دولت سلجوقیان و سلاجقه کرمان، توانست محیط آرامی برای فعالیت های فرهنگی به وجود آورد.
    در این مقاله به دنبال بررسی این فرضیه هستیم که علویان و سادات و حکومت آل کاکویه شاخه یزد، زمینه ساز گسترش تشیع در یزد بوده اند. روش تحقیق در این مقاله، توصیفی تحلیلی است.
    کلیدواژگان: تشیع، علویان، سادات، آل کاکویه، یزد
  • تورج زینی وند، گل ملک الله نظری صفحه 235
    رثای اهل بیت در عصر عباسی، از مضمون ها و ساختارهای گوناگون و فراوانی برخوردار بوده است. اما آنچه که مضمون سوگنامه های اهل بیت را از دیگر مرثیه ها، متمایز می سازد، عبارتند از؛ اهمیت یاد و خاطر اهل بیت، جایگاه رسالت ایشان در جامعه، تبیین مسئله جانشینی و ولایت اهل بیت، نقد حاکمان ستمگر و خودرای و.... در مرثیه های این دوره، مضمون هایی دیده می شود که منحصر به رثای اهل بیت در این دوره بوده اند؛ از جمله آنها می توان به؛ پیوند رخداد کربلا به واقعه سقیفه، بشارت به ظهور حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، دفاع آشکار و شجاعانه از حقانیت ایشان، مسئله امید به شفاعت اهل بیت، بی بهره ماندن قاتلان از این مسئله در روز قیامت و... اشاره کرد.
    در مرثیه های اهل بیت در این دوره نیز دو نو ع ساختار دیده می شود: ساختار تقلیدی و نوین. از ساختارهای تقلیدی و قدیم می توان به: استفاده از صور خیال گوناگون، استفاده از عنصر عاطفه، به کارگیری عنصر دعا و... اشاره نمود و از جمله ساختارهای نوین نیز می توان به: وقوف بر آثار و نشانه های برجای مانده از اهل بیت، اشاره کرد.
    کلیدواژگان: رثا، ادبیات متعهد به اهل بیت، شیعه، عصر عباسی
|
  • Dr. Muhammad Mashhadi Nush, Abadi Page 7
    The people of Fotowwat (chivalrousness) were among the social and ritual groups in the history of Islam and Iran, emphasizing the moral and chivalrous principles in human relations. The moral principles and rules and the rites of the people of Fotowwat have been written down in Fotowwat-Nāmas (literally: ‘letters of chivalrousness’). Besides, in these works, the writers have attempted to introduce the moral role models of chivalrousness. The most important central figure introduced as the role model of chivalrousness is Imam Ali (PBUH). In the present article, we have tried to investigate the Imam’s status in Fotowwat-Nāmas to show that while Imam Ali has not been mentioned in Selmi’s Fotowwat-Nāma in the 5th century, his status is a central and undoubted one in the Fotowwat-Nāmas from the 6th century on. Anyway, in the Fotowwat-Nāmas of the Il-Khānid period, especially in Kāshānī’s Tohfat al-Ikhwān, in addition to Imam’s central role, the Shiite beliefs not mentioned in other Fotowwat-Nāmas are explicitly stated, and this prepared the ground for introduction of these beliefs into the Fotowwat-Nāmas of the later periods.
    Keywords: Fotowwat, Fotowwat, Nāmas, Imam Ali, Tohfat al Ikhwān, Abdur, Razzāq Kāshānī
  • Dr. Sayyid Muhammad Reza Ahmadi Tabatabai, Ali Hujjati Page 37
    Religious scholars and clergies played an undoubted role in the Constitutional Movement in Iran. The most important measure taken by constitutionalist scholars was theorizing the tenets and elements of constitutionalism and the related concepts based on Islamic teachings, and naturalizing these concepts for the religious society of Iran. Akhund Khorasani, the great scholar of Najaf seminary and the master of many jurists and religious authorities of that time, was leading the constitutionalist scholars. One of the aspects of his influence on Constitutionalist Movement was his attempt to theorize constitutionalism and the new concepts and institutions introduced along with it in Iran, as well as his attempt to conform it to Islamic teachings based on Shiite political thought in the Occultation Period. The present article studies the arguments put forward by him for the Constitutionalist Movement. Akhund Khorasani, as a prominent jurist and scholar, dealt with this issue by postulating the theory of ‘usurpation of Shiite governance in the Occultation Period’, and by applying jurisprudential rules and those of principles of jurisprudence, such as “repelling worse with bad” and “protecting the Islamic territory”. He has recognized elements of constitutionalism in the west to prove the consistency of each of those elements with Islamic tenets, and regarded constitutionality of the government as the only way of freeing the country from the hegemony of the foreigners and an instance of ‘protecting the Islamic territory’. Akhund Khrasani’s approach to ‘constitutionalism’ and the related concepts – such as rule of law, limiting the sovereign’s power, representation, equality of all people before the law, as well as freedom of expression and criticism according to religious laws – has gone much beyond the limits of fatwa and religious justification – the task of most religious authorities. In view of unfamiliarity of the Iranian religious society with the abovementioned concepts from the beginning of twentieth century, he explained these doctrines with a religious approach.
    Keywords: Akhund Khorasani, constitutional government, Iranian constitutional movement
  • Dr. Abol, Fazl Khoshmanesh Page 69
    After revelation of the Holy Quran in a language similar to that of the Arabs, tens of thousands of traditions transmitted from the Prophet and his Household were written in the same language (see Husseini 1417 AH., p. 142; Hakimi, 1381, p. 37). Texts such as Nahj al-Balāgha and Sahīfa Sajjādiyya as well as the most beautiful themes and the deepest human prayers addressed towards God Almighty have been uttered in that language; and this was the greatest service to Arabic language.In the last two centuries, a movement was formed in the vast Islamic lands, referred to as the ‘Islamic Awakening Movement’. An invitation to this movement was called out by the Muslim scholars and mentors in various countries. This invitation enjoyed important intellectual and cultural dimensions which, in turn, were the keys to its progress and permanence. A fundamental thought and a strong stimulant for the widespread Islamic movement was the idea of returning to the Quran; and another one – less discussed – was the idea of returning to Nahj al-Balāgha and Imam Ali’s thoughts. The Awakening Movement was linked with the international Islam, not being confined in racial and tribal limits; just as Nahj al-Balāgha itself is an international document, not being restricted to Shiites. In turning to Nahj al-Balāgha, however, there has been much negligence; therefore, this important source must be actively attended to.
    Keywords: returning to Nahj al Balāgha, Islamic international awakening, Nahj al Balāgha, Nahj al Balāgha in the last two centuries, Nahj al Balāgha, the elite of the Islamic world
  • Dr. Muhammad Reza Jabbari, Muhammad Kazem Malbubi Page 123
    The Abbasid Da’wa (invitation) and the Imāmiyya Wekāla (representation) were two secret organizations active in various areas of Islamic lands. Shiite Imams, in their presence, were using Wekāla organization for communicating with Shiites. Abbasids were also making use of Dā’īs (inviters) for diffusing their Da’wa (invitation). Through a comparative study of these two organizations, we may have a better historical judgment of the Imams’ performance and that of the Shiites as well as the Abbasids and their followers.The main question of this article is as follows: “what were the differences and similarities of these two organizations?” The organizational structure of the two organizations was in a pyramid form and both enjoyed three-level geographical stations. However, they had differences as to the degree of complexity and the scope of supervision. Both organizations had financial and relational duties; however, the Wekāla organization had scientific and guiding functions as well.
    Keywords: Imāmiyya, wakīl (representative), Wekāla organization, Dā'ī (inviter), Abbasid Dawa (invitation), Abbasids
  • Dr. Karim Khan Muhammadi, Muhammad Reza Anwari Page 157
    Anthropological researches are a branch of sociological researches, mostly conducted with a qualitative method. In this type of research, the researcher tries to enter the research milieu with a multicultural mentality and with no prejudice to find his answers using a variety of techniques. The present article is a sample of this type of anthropological researches, conducted qualitatively by studying documents and interviews on the subject of ‘petition well of Jamkarān’. Some of the research questions are as follows: ‘Is the Jamkarān petition well a sacred place?’; ‘Is throwing written petitions into the Jamkarān well a superstitious practice or a religiously documented one?’; ‘If it is religiously documented, was it being done by religious scholars and great religious men as well?’; ‘What is the typology of those who throw their written petitions into the Jamkarān well?’; ‘May we classify the opponents of this practice into various types intellectually?’. Some of the research findings are as follows: This well has no sacred aspect and has been dug just for throwing written petitions; writing petitions is religiously documented in Islamic traditions; and the religious scholars would do this as well. Besides, the opponents and proponents of this practice are of a wide range.
    Keywords: Jamkarām well, petition well, writing petitions, Imam Mahdi (PBUH), the sacred mosque of Jamkarān
  • Ali Akbar Ismaili, Dr. Asghar Montazer Al Qaem Page 201
    Yazd has been of great importance as one of the critical connective points in the central Iran, on the paths of Fars, Khorasan and non-Arab Iraq provinces. In the beginning of the Islamic period, Yazd was unnoticed by the Muslims, since it was of little economic or agricultural importance. Provinces such as Fars, Kerman, Isfahan, and Khorasan attracted Arabs’ attention more. This resulted in little knowledge on Yazd in the early centuries of Islamic period, and the city did not receive much of historians’ attention.With Shiite Buyids’ rule over Iran and their sovereignty over Baghdad, and with the residence of an Alawid descendent of Imam Sadeq in Yazd and another branch in Abarqu, as well as Yazd’s position as the territory of a Kakuid offshoot of Buyids, there came an increase in the number of Shiites in this city. With the transfer of this government to Yazd and an attempt for the prosperity of this city as well as a special attention paid to the cultural and educational issues there, Yazd transformed to an influential city in the central Iran. Besides, by establishing familial relations with Seljuqs of Kerman, Kakuids managed to produce a peaceful milieu for cultural activities. In the present article, we are seeking to investigate the hypothesis that Alawids and Sayyids as well as the Yazd branch of Kakuids prepared the ground for diffusion of Shiism in Yazd. The research method used here is the descriptive-analytical method.
    Keywords: Shiism, Alawids, Sayyids, Kakuids, Yazd
  • Dr. Touraj Zeyni, Vand, Gol Malekollah Nazari Page 235
    Elegies for the Prophet’s Household under the Abbasid dynasty enjoyed a variety of themes and structures; however, the distinguishing features of these elegies are as follows: the importance of remembrance of the Prophet’s Household, the status of their mission in the society, explaining the Prophet’s succession and his Household’s authority, criticizing the oppressive despotic rulers, and so on. In the elegies of this period, there were themes specific to elegy of the prophet’s Household; the following ones are among them: linking the Karbala incident to the Saqīfa incident, good tidings of Imam Mahdi’s coming, overt and courageous defense of his rightness, hope in the intercession by the Prophet’s Household [in the Judgment Day], their murderers’ being deprived of this intercession, and so on.In the elegies of the Prophet’s Household in that period, there appear two structures: imitative structure and modern structure. Among the old imitative structures, we may refer to the following ones: using various imageries, using the element of emotion, using the element of prayer, etc. Among the modern structures, we may refer to knowledge of what has remained from the sayings of the Prophet’s Household.
    Keywords: elegy, literature committed to the Prophet's Household, Shiite, Abbasid period