فهرست مطالب

تاریخ علم - سال نهم شماره 1 (پیاپی 10، بهار و تابستان 1390)
  • سال نهم شماره 1 (پیاپی 10، بهار و تابستان 1390)
  • تاریخ انتشار: 1391/10/11
  • تعداد عناوین: 6
|
  • انتقال علم در عهد صفوی / رساله ای فارسی در تشریح علم هیئت جدید بر اساس نظر تیکو براهه
    کامران امیرارجمند صفحه 1
    به احتمال بسیار کهن ترین سند موجود به زبان فارسی که به معرفی و تشریح علم هیئت جدید پرداخته است، نامه ای است که در سال 1624م، یعنی کمتر از ربع قرن پس از مرگ تیکو براهه، در دوران شاه عباس اول تدوین شده است. این نامه را اشراف زاده ایتالیایی، پیترو دلاواله، بر اساس گفتار کشیش و ریاضی دان ایتالیایی کریستفرو بوری خطاب به دوست منجمش زین الدین لاری نوشته و برای او فرستاده است. در این نامه دلاواله به تشریح مدل براهه می پردازد و همراه آن برای اثبات برتری آن در مقایسه با نظام بطلمیوسی دلیل می آورد. علاوه بر آن از رونق علوم ریاضی و هیئت در اروپا سخن می گوید و از کوپرنیک و کپلر وگالیله به عنوان بزرگان این علوم نام می برد. وی همچنین خبر از اختراع تلسکوپ و رصد اقمار مشتری می دهد. دلاواله در خاتمه از مطابقت مدل براهه با کتب مقدس مسیحیان سخن می گوید و سعی دارد زین الدین لاری را قانع کند که این مدل مغایرتی با نص کتاب های مقدس و وحی ندارد.
    کلیدواژگان: انتقال علم، پیترو دلاواله، کریستفرو بوری، علم هیئت جدید، تیکو براهه، زین الدین لاری
  • سید محمد حسین منظورالاجداد، مریم ثقفی صفحه 27
    دانش پزشکی و داروسازی در ایران قدمتی طولانی دارد. از زمان های گذشته اجازه طبابت و داروسازی تنها به کسانی داده می شده که در این باره درس می خوانده اند. برای مثال، در دوره ساسانیان، کسانی که در دانشگاه جندی شاپور در این رشته ها تحصیل می کردند اجازه انجام این کارها را دریافت می کردند. در دوره شکوفایی تمدن اسلامی نیز این علوم رواج بیشتری یافتند و تحت ضابطه و نظارت دولت قرار داشتند. اما این پیشرفت ادامه نداشت و در دوره های متاخر در حکومت های اسلامی پزشکی و داروسازی جایگاه مناسبی نداشتند و چون گذشته تحصیل در این رشته ها ملاک احراز شایستگی قرار نمی گرفت. پژوهش حاضر بر آن است که ضمن بررسی عطاری سنتی و داروسازی نوین، علل رویکرد حکومت در نظارت بر کار داروفروشان را مورد بررسی قرار دهد.
    کلیدواژگان: عطاری، داروهای سنتی، کتاب های داروسازی، پزشکی، تمدن اسلامی
  • جعفر طاهری صفحه 39
    نقش و سهم واقعی ریاضی دانان در فرایند تکوین معماری از زوایای تاریک و مورد اختلاف مطالعات علوم و معماری در دوره اسلامی است. با توسعه فعالیت های عمرانی و نیاز به علوم ریاضی در سده های نخست، ریاضی دانان به معماران و صنعت گران در برخی مسائل ریاضی مشاوره می دادند. ریاضی دانان افزون بر سرپرستی ساخت برخی بناهای حکومتی، واسطه کاربرد دقیق تر علوم ریاضی در گروهی از معماران و صنعت گران تا سده چهارم هجری شدند. از حدود سده پنجم هجری با ارتقای دانش ریاضی معماران و تقویت نقش محوری مهندسان معمار، سهم ریاضی دانان جز کاربرد حساب در ابنیه کاهش چشم گیر یافت. مقاله حاضر الگویی توصیفی از نقش ریاضی دانان و کاربرد دانش ریاضی ایشان در فرایند تکوین معماری از روزنه متون تاریخی سده های دوم تا یازدهم هجری عرضه می کند. الگویی که نشان می دهد ریاضی دانان با وجود مشارکت در حوزه هایی از شهرسازی، ساختارهای آبی، حساب ابنیه، و نجوم معماری سده های نخست، در تمام این دوران نقش چندانی در طراحی معماری و نقوش تزیینی بناها نداشته اند.
    کلیدواژگان: منجم)، محاسب، معماری، دوره اسلامی، ریاضی دان (هندسه دان، معمار، مهندس، صنعت گر
  • حنیف قلندری صفحه 67
    تبیین فیزیکی گردش سیارات در آسمان و توضیح آنکه افلاک در کجای آسمان قرار دارند از پرسش های اصلی نجوم پیشینیان است. از جمله آثاری که در آنها تلاش می شد تا به این پرسش پاسخ داده شود آثار هیئت دوران اسلامی است. نظر نویسندگان این آثار در این باره ریشه در دو نظریه دارد: نظریه ارسطو در باره «عنصر پنجم» و نظریه «منشورات» بطلمیوس. این عنصر مبدا حرکت مستدیر است و بنا بر خاصیت عناصر حرکت آن همواره یکنواخت است. اما به نظر چنین نمی رسد و اجرام آسمانی در دوره های مختلف حرکات متفاوتی دارند، از این رو برای توضیح بساطت آن باید وجود عامل های محرک متعدد را پذیرفت و این موجد نظریه افلاک است. بطلمیوس نیز در توجیه نظامی که برای جهان آورده در الاقتصاص در باره محل افلاک و چگونگی گردش آنها سخن گفته است. پرداختن دانشمندان مسلمان به این موضوعات در کتاب های هیئت نشانی از ادامه تلاش برای توضیح این موضوعات است. در این مقاله تلاش شده است با بررسی آرای ارسطو و بطلمیوس و فیلسوفان و منجمان مسلمان پاسخ های موجود در باره فلک، چیستی آن و چگونگی حرکت سیارات در آن، بررسی شود.
    کلیدواژگان: اثیر، منشورات، فلک، ارسطو، عبدالجبار خرقی، ابن سینا، بطلمیوس، هیئت، ابن هیثم
  • سعید کردمافی صفحه 109
    یکی از زمینه های گسترش خلق و عمل موسیقایی تلاش در جهت ایجاد تنوع و تعدد سلول های مدال است که منجر به افزایش امکانات اجرایی در یک سیستم موسیقایی می شود. بنیادی ترین عنصر یک فضای صوتی- موسیقایی(مد)، اشل صوتی یا به عبارت دیگر توالی اصوات با بسامدهای معین است، بنا بر این امکانات ترکیب سلول های مدال به ویژگی های آکوستیکی این سلول ها و قواعد همنشینی فواصل، بستگی تام دارد. این مقاله می کوشد با توجه به واقعیت صوتی موسیقی دستگاهی (موسیقی معاصر) ایران انواع سلول های نغمگی و قواعد همنشینی فواصل آنها را از کارگان (رپرتوار) این موسیقی استخراج کند و با توجه به روش برخی از رسالات قدیم موسیقی ایران در باب چگونگی ترکیب واحدهای مدال، به بررسی امکانات ترکیبی این سلول ها در موسیقی فعلی ایران بپردازد و تمامی سلول های اکتاوی حاصل از ترکیب تری کوردها، تتراکوردها و پنتاکوردها را معرفی کند. همچنین میزان ملایمت آکوستیکی این ترکیبات بر اساس مندرجات رسالات قدیم موسیقی سنجیده خواهد شد. این سنجش می تواند بیانگر این واقعیت باشد که برخی از این ترکیبات نه بر اساس بدیهیات فیزیک صوت درباره ملایمت، بلکه مبتنی بر ذائقه های شنیداری فرهنگ های موسیقایی مختلف است.
    کلیدواژگان: رسالات قدیم موسیقی، سلول های مدال، قواعد همنشینی فواصل، موسیقی دستگاهی ایران
  • مقاله های خارجی
  • اریک فان لیت صفحه 1
    رساله های ریاضی که با عنوان «تحریر متوسطات» شناخته می شوند مجموعه ای از رساله های یونانی و عربی هستند که نصیرالدین طوسی آنها را تحریر کرده است. در این مقاله مولف به بررسی کار طوسی در این باره می پردازد و نشان می دهد که تحریرهای طوسی نه صرفا کپی برداری از رساله اصلی بلکه یک بازنویسی شامل افزوده هایی است. در اینجا برای نخستین بار متن رساله تحریر تکسیر دایره طوسی تصحیح شده است. ترجمه عربی متن نیز با آنچه پیش از زمان طوسی در دست بوده مقایسه شده و با یک تحلیل دقیق، ماهیت کار طوسی مشخص شده است. این مقاله همچنین برخی اشتباهات مطالعات پیشین را که توسط کنور و لوکی انجام شده بود اصلاح می کند.
    کلیدواژگان: ارشمیدس، تکسیر دایره، نصیرالدین طوسی، اندازه گیری مساحت دایره، تحریر متوسطات
|
  • Kamran Amirarjomand Page 1
    A letter authored by the well-known Italian nobleman and traveller Pietro della Valle, dated 1624, is probably the oldest existing Persian document in which modern astronomy, in particular the Tychonic model, is introduced and discussed in detail. It was written in the reign of the Safavid Shah Abbas I, less than a quarter of century after Tycho Brahe’s death. In part it was based on what his Italian friend, the Jesuit priest and mathematician Christophoro Borri had told him in Goa, which he translated and sent from there to his Iranian friend, the astronomer Zayn al-Dīn Lārī. In this letter, which is edited here, della Valle describes the Tychonic model and explains why it should be preferred to Ptolemy’s system. He also reports on the latest European scientific achievements, for example, the invention of the telescope and the observation of Mercury’s satellites, mentioning Copernicus, Kepler, and Galileo as being among Europe’s greatest astronomers and mathematicians. He concludes his letter by stating that the Tychonic model does not violate the Holy Scripture and divine revelation.
    Keywords: Pietro della Valle, Christophoro Borri, Tycho Brahe, Zayn al Din Lari, Modern Astronomy, Knowledge Transfer
  • Dr. Mohamad, Hosein Manzooroladjdad, Maryam Saghafi Page 27
    Ms student for the history of Iran, Tarbiat Modares University, Tehran The pharmaceutical knowledge and the medical science are very old in Iran. During Sassanid era, people who studied medicine or pharmacy at Gondi-Shapour University, had permission to treat sick people. After interruption in the progress of medicine and pharmacy, during the Islamic civilization, these sciences were spread and became under control of the government. This research has presented the transition from the herbal grocery to the new pharmacy and the causes of government to control thepharmacist.
    Keywords: Pharmacy Book, Herbal Grocery, Medicine, Islamic Civilization, Traditional Medicine
  • Jafar Taheri Page 39
    Real Mathematicians contribution to architecture creation has been a controversial issue of scientific and architectural studies in Islamic era. According to the related documents, with development of constructive activities and need to mathematics in the first centuries, mathematicians give architects and craftsmen advices in some mathematical problems. Mathematicians, supervision of some government buildings, became the mediators of applying more precious mathematics among those involved in architecture and handcrafts till 4th /10th century. Since 5th/11th century, the architects’ mathematical knowledge increased as well as their crucial role of them strengthens. It was the same time that mathematicians ‘role impressively decreased except in practical use of arithmetic in construction (hisāb i abnīya).
  • Hanif Ghalandari Page 67
    Physical explanation of the planets’ place in the heaven is one of the principal questions in the ancient astronomy which the authors of hay􁦦 a (cosmology) works tried to find an answer for it. Their opinion is in fact a compilation from Aristotle’s “fifth element” theory and Ptolemy’s “prisms” theory. Aristotle’s fifth element theory assumes that the substance of the heavens is different from the other four substances; i.e. Fire, Air, Water and Earth, and Aristotle named this substance fifth element. Moreover since emptiness doesn’t exist in the world it should be the fifth element that fills the heavens. This substance is the origin of the circular motion and its motion must be uniform but it doesn’t appear and the heavenly bodies have different motions in different periods. Because of this, we must accept the existence of several falaks (orbits) for the heavenly bodies. Ptolemy has discussed about the falaks place and their motions in his Planetary Hypotheses too. Muslim scientist’s attention to this subject in hay􁦦 a books shows their attempt to answer these questions. This article wants to survey the viewpoints of Aristotle, Ptolemy, Islamic philosophers and astronomers about the falaks of the heavenly bodies. Moreover we discuss the nature of the falaks and their motion in the heaven.
  • Saeid Kordmafi Page 109
    One of the fields of creation and practice expansion is an attempt to diversify and multiply melodic modules which can increase practical potentials in a musical system. The most fundamental element of a sonicmusical atmosphere (mode) is ambits of tone; in other words, it is a sequence of tones with specific frequency. Therefore, melodic modules combination depends on acoustical features and rules of intervals integration. This article tries to extract the kinds of tone modules and rules of their intervals combinations from its repertory, based on sonic reality of Dastgahi music and also study combination potential of these modules according to methods of old musical treatises. In addition, the article introduces all of the octave modules which are made in trichords, tetrachords, and pentachords and evaluates rate of acoustical consonance of modules based on contents of old treatises accordingly. This estimation can indicate that some of these combinations are not only relies on acoustical rules about consonance, but also depends on auditory taste in different musical cultures.
    Keywords: melodic modules, rules of interval combinations, Dastgahi music of Iran, old musical treatises