نشریه کلام اسلامی
پیاپی 83 (پاییز 1391)

زبان دین و زبان اسلام، یکی از مباحث فلسفه دین و کلام جدید است. این مبحث به سه ساحت معناشناسی اسماء و صفات الهی، معناشناسی گزاره های دینی و اثبات پذیری باورهای دینی می پردازد. هدف مقاله حاضر، تبیین معناشناختی گزاره های دینی است. بدین منظور دیدگاه پوزیتیویسم و نظریه تحلیل زبانی، گزارش و نقادی شده و نظریه واقع نمایی گزاره های اسلامی به عنوان نظریه مختار مطرح شده است.

با عطف توجه به ضرورت بررسی تطبیقی میان مبانی تفسیری هرمنوتیک با دانش های تفسیری دنیای اسلام، و بایستگی تلاش برای پاسخ گویی به این مبانی و یا استفاده از آن ها، مقاله حاضر، تفکرات هرمنوتیکی اندیشمند برجسته قرن نوزدهم «دانیل ارنست شلایرماخر» به بوته بحث و بررسی نهاده است. شلایرماخر با الهام از مکتب رمانتیسم، فهم متن را وابسته به درک فردیت و ذهنیت متکلم می داند و برای کسب آن، بازسازی تمام زندگی مولف را همراه با روش حدس و مقایسه پیشنهاد می کند. با تامل در این مبانی و نظریات مطرح در دانش اصول فقه روشن می شود که افراط های شلایرماخر از روش عقلایی فهم متن خارج بوده، التزام به این امور مخاطب را در فهم معنای مراد متکلم با بن بست مواجه ساخته، یا به انحراف می کشاند. مقاله حاضر با بررسی انتقادی دیدگاه های شلایرماخر، تلاش می کند راه حل های مناسب جهت مقابله با چالش های برخاسته از این نظریات در راه فهم متون دینی را ارائه نماید.

مقوله شر از بزرگ ترین چالش هایی است که در طول قرون متمادی توجه فیلسوفان الهی را به خود جلب نموده است. وجود شر در جهان به عنوان نقضی بر حکمت یا وحدت، و حتی بر وجود خدا از سوی برخی فیلسوفان ملحد، و یا برخی متالهان شکاک مطرح شده است. این مسئله آنگاه عیان تر رخ می نماید که خداوند به صفاتی از قبیل عدالت، خیرخواهی و مهربانی متصف شود و یا خلقت عالم بر اساس علم عنائی حق، توجیه گردد. مقاله حاضر در صدد است تا با بررسی آثار ابن سینا، نحوه نگرش وی به مسئله شر و نیز پاسخ ها و راه حل های او در این زمینه را مورد بازبینی قرار دهد. از دیدگاه ابن سینا، وجود انواع طبیعی و بشری شر، لازمه مراتب هستی است و حذف آن منجر به انقلاب در ذات اشیاء و یا حذف بخش های زیادی از عالم خواهد گردید و این هر دو، خود نوعی شر و نقص در خلقت محسوب می شوند، شری که به مراتب از شر مورد سوال بدتر است. بر این اساس، بین وجود شر و حکمت و علم عنائی الهی، هیچ منافاتی وجود ندارد.

حدیث غدیر یکی از مهم ترین نصوص امامت امیرالمومنین7 است. یکی از شبهاتی که درباره این حدیث مطرح شده، این است که غرض پیامبر اکرم9 از ایراد خطبه غدیر، تاکید به لزوم محبت امیرالمومنین7 در پاسخ به شکایات برخی از مسلمانان بود، که در سفر یمن با ایشان همراه بودند. مقاله حاضر با بررسی سفرهای امیرالمومنین7به یمن، تفاوت های زمانی، مکانی و محتوایی شکایت های مزبور با حدیث غدیر را آشکار ساخته است.

برخی از مفسران و متکلمان اهل سنت کوشیده اند برای وقایع پس از رحلت پیامبر اکرم9 مستندات قرآنی بیابند. از جمله مستندات ایشان، آیه شانزدهم سوره فتح است. از نظر ایشان، آیه مزبور در خصوص خلافت و حقانیت خلافت ابوبکر و دیگر خلفاء از جایگاه خاصی برخوردار است. از قرار معلوم اختلاف در تعیین مصداق دو تعبیر «قوم» و «داعی» در عبارت (ستدعون) که در آیه شریفه وجود دارد، خاستگاه اختلاف مفسران مکتب اهل بیت: و مکتب خلفاء در تفسیر آن بوده است. بر این اساس، روشن شدن مصادیق این دو تعبیر، بسیاری از اختلافات تفسیری پیرامون این آیه را حل خواهد کرد. مفسران اهل سنت معتقدند منظور از «قوم» در آیه شریفه، «بنوحنیفه» هستند، که از اقوام و یاوران مسیلمه کذابند، و مقصود از «داعی» نیز ابوبکر است. از دیدگاه شیعه اما، منظور از «قوم» قوم هوازن و ثقیف و مقصود از «داعی» نیز پیامبر اکرم9می باشد و این آیه به هیچ وجه ارتباطی با ابوبکر و موضوع خلافت ندارد.

مکتب تشیع، امام7 را دارای ارتباط و آگاهی از علم الهی می داند، و بر این باور است که دانش پیشوایان شیعه:، فراتر از علم عادی، دارای مجاری و مبادی خاص می باشد.موضوع منابع دانش و سرچشمه معرفت پیشوایان شیعه:، با بررسی آیات و روایات مطرح در این مسئله، قابل پی گیری است.در روایات، از جمله منابع علم امام،کتابی بنام جامعه دانسته شده است. نگارش این نوشته در زمان پیامبر9، توسط امیرالمومنین7، بر روی قطعات متعددی از پوست انجام پذیرفته است. جستاری در روایات فراوان این حوزه، نشان از انتقال دانشی گسترده و جامع دارد که امام7 را از دیگران بی نیاز، و مردم را برای به دست آوردن حقایق احکام و مسائل خود، نیازمند به امام می نماید. این صحیفه نشانه ای بر عرضه کامل حلال و حرام توسط پیامبر اعظم9 می باشد.

اعتقاد به معاد در تمام ادیان آسمانی، عنصری اساسی است و یکی از اصول زیربنایی آنها را تشکیل می دهد؛ اما در مورد کیفیت معاد و اینکه صرفا جسمانی است یا صرفا روحانی، یا هم جسمانی و هم روحانی، میان اندیشمندان اختلاف نظر وجود دارد. با تامل در عهد قدیم استنباط می شود که معاد انسان ها روحانی-جسمانی است و روز قیامت روح به همراه بدن جسمانی محشور خواهد شد. در عهد جدید نیز زنده شدن مردگان و معاد جسمانی در کنار معاد روحانی مطرح شده و به منزله یک اعتقاد اساسی مسیحیت، مورد تاکید قرار گرفته است. در همین راستا، مقاله حاضر به بررسی، مقایسه و تطبیق معاد جسمانی در عهد قدیم وعهد جدید پرداخته و مویدات بازگشت روح به بدن، در این دو کتاب را، مورد مطالعه قرار داده است.