فهرست مطالب

قبسات - پیاپی 66 (زمستان 1391)
  • پیاپی 66 (زمستان 1391)
  • تاریخ انتشار: 1391/12/21
  • تعداد عناوین: 9
|
  • میثم توکلی بینا صفحه 5
    «متن محوری» ادیان به ویژه اسلام در وضعیت کنونی باعث شده تا دریچه جدیدی به بررسی این متون گشوده شود. این دریچه، پژوهش ادبی در متون دینی است که به پیروی از پیشرفت های نظریه ادبی و نقد ادبی فراز و نشیب فراوانی طی کرده است. پیش فرض اصلی در این گونه پژوهش و به طورکلی پژوهش در دین، تعلیق ذات یا ناب بودن دین/ متون دینی است که باعث می گردد به متنی ادبی مبدل شود. این روح حاکم بر سنت غربی پژوهش در میان نوادیبان عرب پی گرفته شد و کم کم مکتب ادبی در تفسیر قرآن شکل یافت. شکل به روزشده این مکتب در «قرائت تاویلی» افرادی مانند نصرحامد ابوزید و محمد ارکون نمود دارد. مشکل اصلی این طرز نگرش عرفی به متون دینی و ادبی سازی آنها همان مبنای تعلیق ذات است که باعث شکافی عمیق میان تلقی متدینانه و ایمانی با تلقی پژوهشی از دین می شود. ضمن آنکه پژوهشگر در این مطالعه ادبی نمی تواند به رغم ادعا فارغ دلانه به بررسی بپردازد و همدلی خود را با متون دینی از دست خواهد داد. از سوی دیگر، معیار ادبی دانستن یک متن نیز اگر چندلایگی معنا در نظر گرفته شود، مصادره به مطلوبی اتفاق خواهد افتاد که در آن، آنچه را می خواهیم در پژوهش بدان برسیم، فرض گرفته ایم و نیز دیگر توجیه یا تبیین کافی برای «ایمان» به قرآن یا متون دینی دیگر نخواهیم داشت. این طرز تلقی از یک نگاه با زاویه خاص فراتر می رود و اصل ماهیت ایمان و دین را به چالش می کشد.
    کلیدواژگان: نقد ادبی، پدیدارشناسی، هرمنوتیک، متن مقدس، قرائت تاویلی، ادبیت متن
  • مجید صادقی حسن آبادی، منصوره السادات وداد صفحه 31
    در این مقاله سعی گردیده تا دیدگاه کلی سهروردی درباره فرجام و سرانجام نفس بررسی گردد. لذا در آغاز به اولین مسئله، یعنی بقای نفس پس از فنای بدن پرداخته شده و چهار دلیل شیخ اشراق مبتنی بر پذیرش این مسئله تبیین گردیده است. سپس به بیان دیدگاه وی در مورد سعادت و شقاوت نفوس و حقیقت عذاب و پاداش اخروی پرداخته شده است. پس از آن دیدگاه اشراقی وی درباره احوال نفوس انسانی و طبقات آنان پس از مرگ تبیین گردیده و در پایان، مسئله تناسخ از دیدگاه سهروردی به اجمال بیان شده است و نتیجه گرفته می شود که وی نیز در ابتدا بر مبنای مشایین تناسخ را باطل می داند، اما در اواخر عمر در نظریه خود تردید دارد؛ لذا در آخرین کتاب خود حکم‍هالاشراق با تردید به ابطال تناسخ سخن می راند.
    کلیدواژگان: شیخ اشراق، نفس، مرگ، تناسخ، فنا و بقا، سعادت و شقاوت
  • محمدکاظم علمی سولا *، زهرا محمدی محمدیه صفحه 53
    دو مسئله عشق و زیبایی در فلسفه های افلاطون و ملاصدرا با یکدیگر پیوند عمیقی دارند. این دو اندیشمند هریک به مقتضای مبانی فلسفی خاص خود، این پیوند را به شیوه خاصی تبیین کرده اند و در این میان به رغم تفاوت آشکاری که در توصیف هریک از دو فیلسوف از عشق، زیبایی و خدا وجود دارد، رابطه‎ای ناگسستنی، میان عشق حقیقی، زیبایی مطلق و خداوند برقرار کرده اند.
    مقاله حاضر ضمن بررسی عشق حقیقی و زیبایی مطلق و ارتباط این دو مسئله با خدا در اندیشه هریک از این دو فیلسوف به مقایسه این دو دیدگاه پرداخته و تشابهات و تفاوت های موجود در این دو دیدگاه را آشکار می سازد.
    کلیدواژگان: زیبایی، عشق، زیبایی مطلق، عشق حقیقی، خدا
  • محمدعلی اردستانی صفحه 83
    واحد یا حقیقی است یا غیرحقیقی. واحد حقیقی، یا ذاتی است که متصف به وحدت است و یا ذاتی است که عین وحدت است؛ به نحوی که فرض تکثر در آن محال است و این، واحد به وحدت حقه حقیقیه است که غیر از وحدت عددی است. در اندیشه دینی و فلسفی علامه طباطبایی، از طرفی وحدت عددی از حق تعالی نفی گردیده است؛ زیرا وحدت عددی مستلزم محدودیت واحد است و از طرف دیگر، وحدت حقه حقیقیه برای حق تعالی اثبات شده است؛ به این معنا که در ذات حق سبحان، وحدت، عین ذات بوده و واحد و وحدت یک چیز است؛ از این رو هیچ گونه کثرتی را در ذات متعالی او نمی توان فرض کرد و احدی الذات بوده و در خارج و عقل و وهم انقسام نمی پذیرد. این نوشتار در صدد نشان دادن تطابق نظر دینی و نظر فلسفی در مسئله وحدت حقه حقیقیه حق تعالی در اندیشه علامه طباطبایی است. این مقصود به شیوه ترکیبی انجام گرفته است.
    کلیدواژگان: وحدت، وحدت عددی، وحدت حقیقیه، وحدت حقه حقیقیه
  • سیدمحمد حکاک صفحه 109
    یکی از اصلی ترین مسائل خداشناسی، مسئله فاعلیت خداست. فاعلیت خدا- همانند فاعلیت هر فاعل دیگری- ربطی کامل به علم او به فعلش دارد که آن نیز یکی دیگر از اساسی ترین مسائل الهیات است. مسئله فاعلیت خدا از آغاز تکون فلسفه اسلامی مورد توجه فیلسوفان مسلمان بوده است. یکی از نظریه های غالب در این باب، نظریه فاعلیت بالعنایه است. ابن سینا قائل به این نظریه است و صدرالدین محمد شیرازی (ملاصدرا) آن را پذیرفته و تغییراتی در آن داده است. نظریه ای دیگر در این مبحث نظریه عرفاست.
    از نظر عرفا خدا فاعل بالتجلی است: فعل او ظهور اوست. حکیم ملاصدرا این نظریه را نیز پذیرفته است و بین آن با نظریه فاعلیت بالعنایه تعارضی نمی بیند. علامه طباطبایی نیز هردو نظریه را قبول دارد، نهایت آنکه در نظریه فاعلیت بالعنایه مورد قبول او اراده خدا به علم او برنمی گردد، بلکه از صفات فعل او محسوب است و این، بارزترین تفاوت بین رای او و رای ملاصدرا در این باب است.
    کلیدواژگان: ملاصدرا، علامه طباطبایی، فاعل بالعنایه، فاعل بالتجلی، علم، اراده
  • سیدمهدی بیابانکی* صفحه 129
    الهیات دینی، به عنوان معرفتی که به تامل عقلانی درباره دین می پردازد، در مواجهه و رویارویی با علم تجربی، مسیرها و مدل های گوناگونی را طی کرده و می کند. مشهورترین مدلی که در این خصوص ارائه شده، مدل ایان باربور است که این مواجهه را به چهار سطح تقسیم می کند: تعارض، استقلال، تعامل و وحدت. از سوی دیگر، رویکردهای جدید در الهیات طبیعی با دارابودن ویژگی هایی از قبیل: پرهیز از مفهوم «خدای رخنه پوش»، پرهیز از مداخله در قلمرو علوم تجربی و در عین حال تلاش برای ارائه تفسیری معقول و خداباورانه از آن، بخشی از نظریات علمی است که به مسائل بنیادین جهان می پردازند و تاکید بر محدودیت های ذاتی علم تجربی یا کران مندبودن معرفت علمی، چشم اندازهای نوی را درباره نحوه مواجهه الهیات دینی و علم تجربی باز نموده اند. هدف ما در این مقاله آن است که گونه های رویارویی الهیات دینی با علم تجربی را بر مبنای مدل باربور و رویکردهای جدید در الهیات طبیعی مدل نماییم و یا به عبارت دیگر، مدل ارائه شده توسط باربور را با توجه به رویکردهای جدید در الهیات طبیعی، تعمیم داده و بازسازی کنیم. در نتیجه به مدلی خواهیم رسید که آغاز آن، مسئله یا رویکرد تعارض میان الهیات دینی و علم تجربی است. این تعارض در دو سطح متافیزیک و قلمرو، امکان بروز دارد. دیدگاه تلاقی و تایید با نقد فلسفی متافیزیک علم و تعدیل آن، به تعارض در سطح متافیزیک واکنش نشان می دهد و دیدگاه های مکملیت و تمایز با تاکید بر محدودیت ذاتی علم و کران مندبودن معرفت علمی، به تعارض در سطح قلمرو واکنش نشان می دهند. هریک از دو رویکرد فوق، در واکنش ایجابی خود به این سطح از تعارض، مسیر متفاوتی را می پیمایند.
    کلیدواژگان: الهیات طبیعی، مکملیت، تلاقی و تایید، تمایز، تعارض، مدل باربور
  • سیدمحمدحسن جواهری صفحه 147
    یکی از نظریه های معروف درباره اعجاز قرآن، نظریه «صرفه» است. این نظریه از گذشته های دور موافقان و مخالفانی داشته و هر گروه برای اثبات سخن خویش به دلایلی تمسک کرده اند. از سوی دیگر، این نظریه با برخی اندیشه های کلامی نیز پیوندی دیرینه دارد که قابل بررسی است. صرفه با گذشت چند سده از تولد آن، رفته رفته به بوته نقد قرآن پژوهان آمد و میدان گفتمانی را به وجود آورد که هنوز هم ادامه دارد.
    در این میان، آنچه طرح مجدد این موضوع را ضروری ساخت، تلاش های برخی نویسندگان در سطح رسانه های چاپی و الکترونیکی است که با طرح شبهات و دلایل جدید، به اثبات آن چشم دوخته اند؛ همچنین برخی شبهات کتاب الموضح که حدود یک دهه پیش برای نخستین بار منتشر شد؛ از این رو، این نوشتار به منظور بررسی آخرین دلایل طرفداران این نظریه و نقد و بررسی آنها تدوین یافته و مسیر منطقی کشف حقیقت را با رویکردی معطوف به پاسخ به شبهات روز و تکمیل برخی پاسخ های گذشتگان، به وسع و سهم خویش ترسیم می کند. البته در طی این مسیر، از توجه به مهم ترین شبهات پیشینیان که در برخی موارد زیربنای شبهات معاصران است، نیز غفلت نکرده است.
    کلیدواژگان: اعجاز قرآن، صرفه، اعجاز بیانی، تحدی
  • بهرام علیزاده صفحه 181
    در این مقاله دیدگاه وگنر درباره اراده آگاهانه و مدعای او در این باره را مورد بررسی قرار خواهیم داد. او معتقد است اراده آگاهانه یک توهم است؛ زیرا برای شکل گیری یک خواست یا قصد آگاهانه، ضروری است که آن قصد یا خواست به صورت مستقیم، غیراستنتاجی و بی‎واسطه نه به صورت تفسیرگرایانه در دسترس عامل باشد. از آنجاکه چنین دسترسی ای وجود ندارد، لذا چیزی به نام اراده آگاهانه واقعیت ندارد. اما این استدلال دچار یک اشکال اساسی است که به تئوری «فرآیند دوگانه» یا «فرآیند موازی» درباره تصمیم گیری مشهور است. اگر تئوری فرآیند دوگانه درست باشد، استدلال وگنر برای توهمی بودن اراده آگاهانه به شکست می انجامد.
    کلیدواژگان: توهم، اراده آگاهانه، تجربه اراده آگاهانه، خود، تفسیری، فرآیند دوگانه
|
  • Meitham Tavakkoli, Bina Page 5
    Since most religions – especially Islam in the present situation – are "text centered", a new perspective regarding the investigation of these texts has been created. This new viewpoint is the literary investigation of religious texts which has gone through many changes due to the developments of the literary theory and literary criticism. The main presupposition of this research and most religious researches is the suspension of essence and that religion/religious texts are rare; this makes it a literary text. The neo-literates followed the spirit dominant on the West's tradition of research, and gradually a literary school of Quran's interpretation was formed. The "allegorical reading" of some such as Nasr Hamed Aboo-zaid and Mohammad Arkoun is the up-to-date version of this school. The main problem of this conventional look at religious texts and considering them literary texts is their base in the suspension of essence; which has created a deep separation between a devoutly approach to religion and the researching approach. The researcher cannot be open-minded in his literary study although he/she such claims, and he/she will lose his concordance with religious texts. On the other hand if we regard a text's different levels of meaning, having a literary look at the texts is a petitio principii (reasoning in circle) in which the favored result is supposed; thus there will not be enough evidence for believing in Quran or religious texts. This kind of approach is more than a special point of view; it challenges the essence of faith and religion.
    Keywords: literature criticism, phenomenology, Hermeneutics, the holy text, allegorical reading, literariness of a text
  • Majid Sadeghi Hasan, Abadi, Mansooreh, Sadat Vedad Page 31
    I will investigate the general perspective of Sohrevardi about the destiny and fate of soul in this article. Thus first the survival of soul after the death of body is discussed and the four reasons of Sheikh Ishraq to prove this survival are elaborated. Then his opinion regarding the soul's felicity and misery and the reality of the other world's punishment and reward will be discussed. Then his transcendental view about the states of human's soul and their degrees after death are explained and at the end, reincarnation is briefly explained from his pint of view. Then I will conclude that he did not believe reincarnation – based on his peripateticist approach - from the beginning but he doubts in his theory at the end of his life. Thus he doubtfully talks about the falseness of incarnation in his last book 'Hikmah Al-Ishraq'.
    Keywords: Sheikh Ishraq, soul, death, incarnation, death, survival, felicity, misery
  • Mohammad, Kazem Ilmi *, Soola, Zahra Mohammadi Mohammadiah Page 53
    Love and beauty are deeply connected with each other in the philosophies of Plato and Molla-Sadra. Based on their special philosophical bases, the two philosophers each have presented a different explanation of this connection. Despite the clear difference between the explication of each philosopher from love, beauty and God, they have created an inseparable connection between the real love and the absolute beauty and God. I will investigate the real love and the absolute beauty and their relation with God from the perspective of the two philosophers in this article; I will compare the two perspectives and will clarify the similarities and differences between the two views.
    Keywords: beauty, love, absolute beauty, real love, God
  • Mohammad, Ali Ardestani Page 83
    The One is either real or unreal. The real One is either an essence attributed to unity or it is an essence identical with unity such that it is impossible to imagine plurality in it and this One has a real and right unity – which is different from numerical unity. In his religious and philosophical thought, Allamah Tabatabai denies the numerical unity of God on the one hand – because numerical unity leads to some restrictions for the One – and proves the real and right unity of God on the other hand; which means that in God's essence, unity is identical with essence and the One and the united are identical. Therefore no plurality may be supposed in His supreme essence; his essence is the absolute One and may not be divided in the outside world, in mind and reason and in conjecture. I will show, in this article that Allamah Tabatabai's religious thought corresponds with his philosophical thought in the subject of God's real and right unity. I have followed this purpose with a combinational method.
    Keywords: unity, numerical unity, real unity, real, right unity
  • Allamah Tabatabai, Seyyed, Mohammad Hakkak Page 109
    One of the main theistic questions is the question of God's agency. His agency, like the agency of any other agent, is completely related with his knowledge of his action, which is another main question in theology. God's agency has been recognized by Muslim philosophers from the very first creation of Islamic philosophy. One of the main theories in this regard is the theory of agent-by-foreknowledge. One of the believers of this theory is Ibn-Sina. Molla-Sadra has also accepted it and has changed some parts of it. The theory of the mystics is another theory posed in this regard. They believe God is agent-by-self-manifestation; His action is his manifestation. Molla-Sadra has accepted this theory as well and believes there is no contradiction between this theory and the theory of agent-byforeknowledge. Allamah Tabatabai has accepted the two theories as well; yet in his accepted theory of agent-by-foreknowledge, God's will does not return to his knowledge rather his will is an active attribute. This is the main difference between his theory and Molla-Sadra's theory in this regard.
    Keywords: Molla, Sadra, Allamah TabatabaI, agent, by, foreknowledge, agent, by, self, manifestation, knowledge, will
  • Seyyed, Mahdi Biabanki* Page 129
    Religious theology is a knowledge which rationally thinks about religion. When it confronts experimental sciences it has passed – and will pass – through various paths and models. The most famous model presented in this regard is the Ryan Barber's model which has divided this confrontation into four levels: contradiction, independence, cooperation, and unity. On the other hand the new approaches posed in experimental sciences are part of the scientific theories which discuss the basic matters of the universe; the characteristics of these approaches are: avoiding the concept of "God of the gaps", avoiding the intervention in the domain of experimental sciences, and at the same time attempting to present a rational and deistical interpretation of it. Emphasizing on the intrinsic restrictions of experimental sciences or on the restricted domain of scientific knowledge, a new perspective regarding the kind of confrontation of religious theology and experimental science is formed. Based on Barber's model and the new approach to natural theology, I will try to model the different kinds of confrontation of religious theology with experimental sciences in this article; in other words I will generalize and reform Barber's model considering the new approaches in natural theology.
    Keywords: natural theology, complementarity, convergence, confirmation, distinction, contradiction, Barber's model
  • Seyyed Mohammad, Hasan Javaheri Page 147
    One of the famous theories regarding Quran's miracle is the theory of "Sarfeh". This theory has had pros and cons from the very past and each have presented some reasons to prove their idea. On the other hand this theory is related with some theological ideas which should be investigated. Although there are many centuries after its birth, the theory of sarfeh was gradually criticized by Quran researchers and has created a discourse which is still in process. The new efforts of some writers – on the press or in the internet – who pose some questions and present some new reasons to prove this theory, and also the questions mentioned by Seyyed Mortaza in his Al-Moozeh – first printed ten years ago – has drawn me to repose this subject. Thus this article will investigate and criticize the latest reasons of the defenders of this theory and will try to find the reality; the approach of this article is to answer the posed questions and to complete some of the answers of previous scholars. I have also paid attention to the most important questions of the ancestors which are, in some cases, the base of contemporary questions.
    Keywords: Quran's miracle, sarfeh, miracle in expression, advance challenge
  • Bahram Alizadeh Page 181
    In this paper I assess Wegner’s view of the conscious will and the claims that he makes on the basis of it. He argues that conscious will is an illusion; An act of intention formation, to be conscious, must be available to the agent in a way that doesnt call for self-interpretation; it has to be direct, immediate and non-inferential. Wegner shows that there is no such immediate awareness. The result is that there is no such thing as conscious willing: conscious will is, indeed, an illusion. Yet this argument suffers from an obvious lacuna; “two systems theory” of decision making. According to this view, The brain is a “parallel processor” which consist of two seperate processors; unconscious and conscious. We can concede that System 1 decisions are never conscious, but still maintain the reality of conscious will by aligning it with System 2. If this theory was right, Wegner’s argument for the illusoriness of conscious will would be in trouble.
    Keywords: Illusion, Conscious will, Experience of conscious will, Self interpretation, Dual process