فهرست مطالب

پژوهشنامه ادبیات تعلیمی - پیاپی 16 (زمستان 1391)
  • پیاپی 16 (زمستان 1391)
  • تاریخ انتشار: 1392/02/01
  • تعداد عناوین: 8
|
  • مهین پناهی، ثریا کریمی یونجالی صفحه 1
    گرچه وفا جزء مقامات اصلی به شمار نیامده اما می توان آن را از مقامات فرعی و ملکه اخلاقی والا و از آموزه های مهم عارفان محسوب کرد. در کتابهای تعلیمی عارفان از وفای به عهد خداوند متعال، وفای به عهد خلق و وفای به عهد خود سخن رفته است. وفای به عهد از اصول و شرایط مقام شیخی و مریدی، آداب حج، آداب سماع، علامت دوستی و علامت فتوت عارفان و صوفیه است؛ همچنین بیشتر عارفان، مقصود از صدق را وفای به عهد دانسته اند.
    این پژوهش درصدد پاسخ به این پرسش است که وفا در مقامات سالکان چه جایگاهی دارد و این فضیلت اخلاقی در متون تعلیمی عرفانی و در آموزه های عارفان تا چه حد مورد توجه قرار گرفته است؟
    کلیدواژگان: اخلاق، عرفان، وفا، وفا به عهد خداوند، وفا به عهد خلق، وفا به عهد خود
  • مریم خلیلی جهانتیغ، فراست پیروزی نژاد صفحه 25
    تعلیم و تربیت یکی از مولفه های اساسی در تعالی بشر، توسعه و پیشرفت جوامع و نیل به اهداف و آرمانهای عالی بشری است. در این زمینه فیلسوفان، حکیمان و دانشمندان جوامع سعی در پخش عقاید منور معنوی داشته اند. رشید یاسمی یکی از چهره های ممتاز و اصیل ادب و هنر ایران در نیمه اول قرن حاضر و از جمله نخستین شاعران و نویسندگانی است که تحولات اجتماعی و فکری قرن اخیر در آثار آنان تاثیرگذار بوده است. با توجه به اهمیت تعلیم و تربیت در تعالی انسان و ضعفها و نقایصی که در ابتدای قرن حاضر در جامعه و فرهنگ ما به وجود آمده بود، رشید یاسمی به صورت غیر مستقیم کوشش مستمری را برای تعلیم و تربیت مردم آغاز کرد. سخن رشید از نظر معنی و مضمون، درس اخلاق و فضیلت است. زبان او هم متناسب با پیام او زبان پاکیزه و پالوده یک معلم اخلاق است. به همین جهت توصیه به تعالیمی همچون خانواده دوستی، احترام به زن، حسن معاشرت، علم آموزی، کار و تلاش، دوری از تنبلی و تن پروری، ایمان به اراده انسان، حکمت و عبرت و...در آثار وی به کرات دیده می شود. این تعالیم در اشعار او اغلب به صورت غیر مستقیم بیان می گردد و تمام آثار او اعم از تالیف، ترجمه و شعر پر از تعالیم اخلاقی و تربیتی هستند. این پ‍ژوهش سعی دارد از این دیدگاه به شعر و اندیشه رشید بپردازد. روش این تحقیق تحلیلی-توصیفی می باشد و از طریق بررسی آثار وی محقق خواهد شد.
    کلیدواژگان: رشید، تعلیم و تربیت، شعر، کتاب، مقاله، ترجمه
  • علیرضا نبی لو صفحه 59
    خواجه نصیرالدین طوسی در ضمن پرداختن به حکمت و علوم طبیعی، در کتاب اخلاق ناصری به سیاست مدن و تدبیر منزل توجه خاصی داشته و در اثنای مباحث خود به نظام ارزشی حاکم بر فرایند تعلیم و تربیت انسانی، توجه ویژه ای نموده است. نظام ارزشی در نگاه او از یک سو بر مباحث فطری و سرشتی انسان مبتنی است و از سوی دیگر جامعه و آموزه های آن را در سمت و سو دادن به این نظام حاکم، موثر می داند، از طرف دیگر خواجه نصیر تاثیرات غیبی و آموزه های معنوی و عنایات الهی را در تثبیت نظام ارزشی مذکور و هدایت انسان در مسیر ارزشها مهم و موثر می داند.
    او معتقد است انسان از بدو کودکی، هم آمادگی پذیرش نظام ارزشی را دارد و هم اگر خوب هدایت نشود ضد ارزشها می تواند در سرشت او موکد شود؛ همچنین جامعه و خانواده در حفاظت او از افتادن به دام ضد ارزشها نقش حیاتی دارند.
    در این مقاله از جهات مختلف به بررسی آرای خواجه نصیر درباره نظام ارزشی حاکم بر فرایند تعلیم و تربیت پرداخته خواهد شد.
    کلیدواژگان: خواجه نصیر طوسی، آرا و نظرها، نظام ارزشی، تعلیم و تربیت
  • احمدرضا یلمه ها صفحه 83
    اندرزنامه عنوان عمومی کتابها و رساله هایی است که به حکمتها، دستورهای اخلاقی، پند و اندرزهای تربیتی و دینی پرداخته و بخش وسیعی از ادبیات تعلیمی را تشکیل می دهند. بنیاد این قبیل آثار بر اخلاق نهاده شده و موضوع عمده آنها اخلاقیات، شیوه زندگی و راه و رسم آمیزش با مردم است. ساختار اندرزنامه ها نیز متنوع و بیشتر در سه قالب منثور، منظوم و پندهای منثور آمیخته به نظم است. با وجود شناسایی بسیاری از پندنامه های دوران پیش از اسلام و نیز دوران اسلامی، هنوز فهرست کاملی از اینگونه آثار تدوین نشده و اندرزنامه های ناشناخته و مجهول القدر بسیاری وجود دارد. یکی از این اندرزنامه های ارزنده، اندرزنامه علی اکبر نواب شیرازی، ادیب و شاعر ایرانی سده سیزدهم قمری، معروف به بسمل است. از این اثر، سه دست نوشته (و عکس) در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران باقی مانده است که تاکنون تصحیح و چاپ نگردیده است. این پژوهش با نگاهی کوتاه به اندرزنامه نویسی در ادب فارسی، به معرفی نسخه های خطی باقی مانده از این اثر، به همراه تحلیلی کوتاه از آن پرداخته است
    کلیدواژگان: ادبیات تعلیمی، اخلاقیات، بسمل شیرازی، اندرزنامه، نسخه های خطی
  • علی اکبر افراسیاب پور صفحه 103
    در ادبیات تعلیمی، فضایل اخلاقی به شیوه هایی هنرمندانه آموزش داده می شود.«صبر و شکیبایی» یکی از نمونه های صفات نیک انسانی است که در ادب منظوم و منثور فارسی مطرح و در قالبهایی زیبا و با مضمون پردازی هایی ظریف بیان گردیده است. بردباری، برای رسیدن به هدف، نوعی انتظار و مقاومت برای گشایش است که در آموزه های دینی سابقه داشته و در نزد بزرگان ادب فارسی با سه گرایش اخلاق دینی و انسانی در آثار شاعرانی چون فردوسی و سعدی و با گرایش اخلاق فیلسوفانه در آثار خواجه نصیرالدین طوسی و دیگران و بالاخره با گرایش اخلاق عرفانی در نوشته های سنایی، عطار، مولوی، عزالدین کاشانی،حافظ و جامی آمده که تفاوتهایی با هم دارند. در این نوشتار نمونه هایی از نظم و نثر آنها در مورد صبر بررسی می شود.
    کلیدواژگان: عرفان، اخلاق دستوری، اخلاق دینی، اخلاق فلسفی، صبر
  • فاطمه الهامی صفحه 131
    «قابوس نامه» یا به تعبیری «نصیحت نامه» تالیف «عنصرالمعالی کی کاووس» از آثار قرن پنجم هجری قمری و اثری تعلیمی و تربیتی است که در حوزه اخلاق و ارشاد جایگاه خاصی دارد. هدف و انگیزه نویسنده از تالیف این کتاب، ابتدا ارشاد و راهنمایی فرزندش «گیلان شاه» و سپس بهره مندی دیگر جویندگان است.
    امتیازات و ویژگی های قابوس نامه، تنها مربوط به محتوای تعلیمی و اندرزگونه آن نیست؛ بلکه عوامل متعددی در کنار هم به تعمیق و نفوذ این آموزه های تربیتی در مخاطب مدد می رساند. ویژگی های خاص نویسنده چون صمیمت، صداقت، پاکی سخن، فروتنی و آزاداندیشی از یک سو و ابزار کلامی وی چون به کارگیری امثال رایج فارسی و عربی، استفاده از تمثیل و داستانهای جذاب و مناسب با موضوعات متن، بهره گیری از آیات و احادیث، برخورداری از سخنان بزرگان و اشعار فارسی از جمله عوامل مهمی است که به غنای تعلیمی این اثر قوت بخشیده، از این حیث آن را جاوید و ماندگار کرده است.
    در این مقاله ابتدا ویژگی های خاص نویسنده قابوس نامه را برمی شماریم که خود مدل و الگویی از ارزش های اخلاقی را به طور غیرمستقیم به نمایش می گذارد؛ سپس به دسته بندی موضوعات محتوایی این اثر می پردازیم و در پایان تاثیر ابزار کلامی نویسنده را مورد بررسی قرار می دهیم.
    کلیدواژگان: قابوس نامه، عنصرالمعالی، ادب تعلیمی، پند و اندرز
  • موسی پرنیان، سید آرمان حسینی آبباریکی صفحه 159
    بوستان و گلستان سعدی یک دوره کامل از حکمت عملی و سرشار از سفارشهای تعلیمی در زمینه های گوناگون و از جمله اقتصاد است. سعدی نظرات متعددی در زمینه معیشت، کار و قناعت و دیگر مسائل مادی و اقتصادی زندگی دارد که بررسی این نظرات و به کارگیری آنها در زندگی، می تواند راهگشای بسیاری از مسائل اقتصادی روز جامعه باشد. بنابراین در این مقاله نگارند گان می کوشند با استخراج ابیات و حکایات مربوط به مسائل اقتصادی از بوستان و گلستان سعدی مجموعه ای از سفارشهای اقتصادی وی به دست دهند، سپس با بررسی سفارشهای اقتصادی او این نکته را روشن سازند که سعدی شاعری میانه رو و به قناعت در زندگی بسیار پایبند بوده است. از نظر او بسیاری از مشکلات اقتصادی جامعه با احسان و بخشش صاحبان ثروت از بین خواهد رفت و در این صورت جامعه ای آرمانی به وجود خواهد آمد که در آن خبری از فقر، بیکاری، اختلاف طبقاتی و دیگر مشکلات اقتصادی نخواهد بود.
    کلیدواژگان: اقتصاد، سعدی، شعر فارسی، بوستان و گلستان
  • فریدون طهماسبی صفحه 189
    بوستان سعدی مثنوی اجتماعی ارزشمندی است که شاعر در آن دنیا را آنگونه که باید باشد به تصویر کشیده است و مضامین اخلاقی انسان سازی در آن مطرح شده که عمل به آنها فرد را به سعادت می رساند و او را برای حضور در جامعه آرمانی آماده می کند. سعدی آرمان شهر خود را به تاثیر از دستورهای انسان ساز اسلام طراحی نموده است که در این بیان قرآن کریم و به تبع آن نهج البلاغه امام علی(ع) کامل ترین الگوها و سرمشق های او بوده است. نهج البلاغه که آن را دون کلام خالق و فوق کلام مخلوق نامیده اند و به «اخ القرآن» معروف است،در شعر و نثر فارسی تاثیر فراوانی از نظر لفظ و محتوا به جا گذاشته است. سعدی از جمله شعرا و نویسندگانی است که در جای جای آثارش از این اثر کامل تاثیر پذیرفته است که فراوانی این تاثیرپذیری محقق را شگفت زده می نماید.
    این مقاله بر آن است که برخی از مضامین اخلاقی و تعلیمی بوستان سعدی را که شیخ اجل برای پی ریزی آرمان شهر خود بر آن تاکید ورزیده، بررسی نماید و آنها را با همان مضامین در نهج البلاغه امام علی(ع) مقایسه کند.
    کلیدواژگان: بوستان سعدی، نهج البلاغه، مضامین اخلاقی، آرمان شهر
|
  • M. Panahi, S.K.Yunjali Page 1
    This study tries to answer this question, what place does faith have in wayfarer's position and to what extent this moral virtue has been considered in didactic and mystical texts and mystics doctrines?Although fulfilling the promise is not considered to be the main position, it can be regarded as a subsidiary position and it is the queen of prominent moral and mystical doctrine. In educational books of mystics, there are issues about the fulfilling the promise of God, fulfilling the promise people and fulfilling the promise of oneself. Fulfilling the promises is the principle and conditions of Sheikh (leader) and Morid (disciple) Hajj customs, Sama customs, sign of friendship and sign of mystics and Sufis manliness. Furthermore, most mystics have recognized sincerity as the fulfilling the promises
    Keywords: Ethics, mysticism, promise, fulfilling the promise of God, fulfilling the promise of people, fulfilling the promise of oneself
  • M.Khalili Jahantigh, F. Piroozinezhad Page 25
    Education is one of the basic categories in human elevation, the development and progress of the societies, and the achievement of human ideals. In this field, Philosophers and scientists have attempted to spread bright spiritual ideas. Rashid Yasami is one of the distinguished and noble figures of Iran's literature and art in the first half of the current century. He was among the first poets and writers that the social and mental evolutions in recent century have led him some advantageous results in his works. Concerning the importance of education in human elevation and weaknesses and shortcomings that had come into existence in our society and culture during the outset of the current century, Rashid Yasami began an indirect constant endeavor towards educating people. Rashid's speech regarding the meaning and theme is instruction of morality and virtue. His language in accordance with his message is the clean and refined language of a teacher of morality. Thus, advice on instructions such as love of family, respect for women, good-nature, labor and endeavor, avoiding laziness and idleness, faith in human will, wisdom, and taking lessons, and so on are repeatedly observed in his works. These instructions are often expressed indirectly in his poems. In fact, all of his works including compilations, translations, and poetry are brimful of moral and educational instructions. The present research tries to cover Rashid's poetry and thought from this perspective. The Analysis-Description Method has been used for the research which was performed through investigation of his works.
    Keywords: Rashid, education, poetry, book, article, translation
  • A. Nabiloo Page 59
    Khaje Nasiroddin Toosi in addressing to the philosophy and the natural sciences in Akhlaghe Naseri, had a particular interest to politics and economics and during his speeches he paid to the dominant value system on the process of human education. On the one hand, the value system in his opinion is based on indigenous issues and human nature and on the other hand, he knows the community and its education are effective in giving direction to that system. Therefore, Khaje Nasir considers being important and influential, and occulting influences the teachings of spiritual and divine attention in fixing the value system and conducting human on the path of values. He believes that human beings from early childhood are ready for acceptance of the value system and even though they are not guided good, counter values can be emphatic in their nature. Furthermore, society and family has a vital role in protecting him from falling into the trap of anti-values. In this article we will discuss the various aspects of Nasir's comments and opinions about the dominated value system on the process of education.
    Keywords: Khajeh Nasir Toosi, opinions, ideas, value systems, education
  • A.R.Yalameha Page 83
    Andarz Nameh is a general title for books, and treatises which pay to the wisdom, moral instructions, educational and religious advices that constitutes a large part of didactic literature. The basis of these works is on ethics and their subjects are moral style of living, and ways of dealing with people. The structure of Andarz Nameh is also various and composed of three framework of prose, poetry and prose advices. Although many pre-Islamic advices have been recognized, a complete list of this type hasn’t been formulated and there are still many unknown Andarz Nameh. One of these Andarz Nameh is Ali Akbar Navab Shirazi Andarz Nameh, great poet and literary man of 13th century known as Besmel. This literary work is in form of three manuscripts and picture, which is still in the central library of Tehran university and hasn’t edited or published yet. This research paper firstly looks briefly at writing Andarz Nameh in the Persian literature and then introduces the remaining manuscript copy of Ali Akbar Navab Shirazi Andarz Nameh along with a short analysis of it.
    Keywords: Didactic literature, ethics, Besmel Shirazi, Andarz Nameh, manuscript copies
  • A.A. Afrasiabpour Page 103
    Moral qualities have been artistically taught in didactic literature. “Patience” is a typical humane quality and also a great human trait which has been dealt with in Persian poetic and prose literature in excellent forms and deep themes. Being patient to achieve a goal is a type of persistence and waiting for achieving that goal. It is a concept which has been posed in our religious teachings and has been paid attention in three levels: moral, religious and humanity by Persian literary eminent figures such as Ferdosi and Saadi and also philosophically by Khaje Nasireddin Tousi and others. It has also been mirrored in moral and mystical written works of literary figures such as Sanaei, Attar, Molavi, Ezoddin Kashani, Hafez and Jami with very meager differences. Here we aim at dealing with some of typical poetic and prose works which focused on this theme (patience) and clarify the point by studying examples of patience in mystical, didactic literary texts.
    Keywords: Mysticism, Compulsory Morality, religious morality, philosophical morality, Patience
  • F. Elhami Page 131
    "Qaboos Nameh" or "Nasihat Nameh", written by "Onsorolmali key Kavous" in the fifth century A.H. has a special didactic and education position in the field of Ethics and Guidance. The aim and motivation of the author for writing this book was mainly guiding and advising his own son "Gilan Shah," and in the second place benefiting other interested seekers. Qaboos Nameh’s advantages and characteristics are not just due to its educational and advisory content but several different factors have gathered together to aid and deepen the influence of these educational lessons on the addressees. Special characteristics of the author such as intimacy, honesty, purity of speech, humility and liberal mindedness; on the one hand, and his discourse devices such as using common proverbs in Persian and Arabic, interesting parables and stories suitable to text topics, taking advantage of the verses and tradition, including quotations of great people and Persian poetry on the other hand, are among the important factors that strengthen the educational enrichment of this work and consequently make it be eternal and everlasting. In this paper, we will first enumerate the special characteristics of the author which indirectly depicts a model and pattern of moral values, and then we will classify the content subjects of this work and finally the impact of discourse devices employed by the author will be examined.
    Keywords: Qaboos nameh, Onsorolmali, Didactic literature, Advice
  • M.Parnian, S.A.H.Abbariki Page 159
    Saadi’s Boostan and Golestan is a complete course of practical wisdom and full of didactic advices in various fields especially economics. Saadi has numerous comments in the fields of living, working and contentment, and other material and economical issues. The study of theses comments and ideas and using them in the life are the solution for so many economical problems especially correction of consumption pattern. Therefore, this research paper has tried to collect economical advices through library research and extracting verses and anecdotes related to economical issues from Boostan and Golestan. The study of Saadi’s economical advices in Boostan and Golestan make the point clear that Saadi is a moderate poet and very contentment in the life. According to Saadi, many economnoical problems would be solved if rich people distribute part of their money to the poor people so there would be no poverty and social class differences or other economical problems.
    Keywords: Economy, Boostan, Golestan, advices, Saadi
  • F. Tahmasbi Page 189
    An attempt was made to compare some moral and educational themes of Saadi’s Boostan that has been emphasized in his utopia with those moral themes in Nahjolbalaghe of Imam Ali (AS). Boostan is a valuable social Masnavi in which the poet depicted the world in such a way that it should be. The moral themes of human beings that have been suggested in the book bring happiness and prosperity for human and prepare them to live in utopia. Saadi designed his utopia under the influence of Islamic human values, Nahjolbalaghe and Quran that they are the most complete models and patterns. Saadi is one of the poets and authors who have been influenced by Nahjolbalaghe.The amount of this effectiveness for his work has surprised researchers. This study is trying to answer this question. Did Saadi pay attention to religious text in Boostan, particularly Nahjolbalaghe, and how much is the amount of this effectiveness in the area of ethical and moral themes?
    Keywords: Saadi's Boostan, Nahjolbalaghe, Moral Themes, Utopia