فهرست مطالب

مطالعات عرفانی - پیاپی 14 (پاییز و زمستان 1390)
  • پیاپی 14 (پاییز و زمستان 1390)
  • تاریخ انتشار: 1391/10/11
  • تعداد عناوین: 9
|
  • علی بادامی صفحه 5
    عرفان، گرایش معنوی گسترده ای است که بیشتر در میان پیروان ادیان دیده می شود، و اساسا ادیان در زمینه های عرفانی با یکدیگر قرابت و تفاهم بیشتری دارند، چنان-که بین دو نظام عرفان عملی مسیحیت و اسلام، این تشابه و تفاهم بسیار زیاد است. مقاله حاضر، به مقایسه مقامات عرفانی در نزد پدران صحرا و تصوف اسلامی در چهار قرن اولیه می پردازد. در آغاز مقاله، به چگونگی شکل گیری سخنان پدران صحرا در چهار قرن اولیه میلادی و پیدایش تصوف اسلامی و اهمیت عرفان عملی در هر دو نظام فکری اشاره شده، و در متن، بر اساس تقسیم بندی ابونصر سراج، در کتاب اللمع فی التصوف است که در آن به ترتیب، هفت مقام توبه، ورع، زهد، فقر، صبر، توکل و رضا آمده است. در همه موارد ابتدا آیاتی از قرآن و کتاب مقدس که مورد استناد عارفان مسلمان و مسیحی بوده، ذکر شده، سپس از پیامبر اسلام و عیسی مسیح سخنی نقل شده است، و سخنانی از بزرگان صوفیه هر دو نظام، متناسب با هر مقام بیان و تحلیل شده است. بر پایه این سنجش، زهد اسلامی معتدل تر از گوشه نشینی راهبان مسیحی به نظر می رسد.
    کلیدواژگان: پدران صحرا، عرفان مسیحی، عارفان مسلمان، مقامات، ابونصر سراج
  • محمد پارسانسب صفحه 31
    مطالعه رابطه چندسویه متون ادبی، از ارتباطات عمیق فرهنگی، داد و ستدهای محتوایی و تعاملات ادبی آن ها در طی قرون متمادی، پرده برمی گیرد و به کشف راز زیبایی، کمال هنری و جاودانگی شاهکارهای ادبی می انجامد. مثنوی مولوی، از آن گونه شاهکارهایی است که نه تنها با متون ادبی پیشین رابطه دارد و با آن ها گفت وگو می-کند، بلکه سخت با فرهنگ مردم گذشته و اهالی دین و تصوف و عرفان، پیوند می خورد. بررسی و تحقیق در آثاری که بتوان رد پای مفاهیم، ایده ها وساخت های مثنوی را در آن ها یافت و نیز، تبیین نوع تعامل مثنوی با این متون، از اهداف پژوهش حاضر است؛ پژوهشی که لاجرم، به کشف منابع و مآخذی نویافته از حکایت هایی منجر شده که در کتاب مآخذ قصص و تمثیلات مثنوی نیامده اند و سرچشمه های تازه ای از آبشخور فکری مولانا را نمایان می سازد و جنبه های هنرمندی مولانا را تبیین می کند.
    کلیدواژگان: مثنوی معنوی، ماخذشناسی، سرچشمه حکایات مثنوی، قصه پردازی مولانا، مآخذ نویافته حکایات مثنوی
  • زهره تمیم داری، زینب اسلامی صفحه 55
    شرح تعرف مستملی بخاری و کشف المحجوب هجویری، از ارجمند ترین متون صوفیانه فارسی اند که از لحاظ تقدم زمانی نیز در میان متون دیگر متمایز بوده اند و در حوزه عرفان خراسان جای می گیرند. نگارندگان این پژوهش، ماهیت و غایت درد و رنج را در نظام اندیشگی مستملی و هجویری در چهار ساحت معناشناسی، وجودشناسی، غایت شناسی و شان اخلاقی بررسیده اند. این بررسی ها نشان می دهد که در زمینه مطالعات عرفانی، بسیاری از تعاریف معمول که در حیطه عالم محسوس ارائه می شود، به چالش کشیده می شود و معنا و وجهی دیگر می-یابد، چنان که در این زمینه، درد و رنج از ملزومات سلوک و نیز از نتایج زیستن در دنیا شمرده می شود و رنج های عرفانی که حاصل بلاهای عظیم راه عشق و معرفت است، مبارک دانسته می شود؛ بنابراین دو عارف مورد بحث، ضمن تفاوت هایی که در برخی رویکردهای جزئی با یکدیگر دارند، هر دو عرفایی معرفت اندیش اند که به جای نجات صرف از رنج، به تهذیب یافتگی و زرگشتگی عارف ثابت قدم می اندیشند.
    کلیدواژگان: شرح تعرف، کشف المحجوب، عرفان، درد و رنج
  • اسماعیل زارعی حاجی آبادی صفحه 83
    این مقاله به بحث از معانی «حقیقت» در نزد مولوی می-پردازد. در این مقاله از معنای حقیقت، فطری بودن حقیقت، معنای تحقیق، و نیز راه رسیدن به حقیقت از دیدگاه مولوی سخن به میان آمده و تلاش شده که دیدگاه وی در این خصوص تبیین گردد.
    نگارنده در این نوشتار کوشیده است روشن سازد که مولوی در مثنوی از تحقیق (حقیقت جویی) معنایی خاص و جدید و به تعبیر بهتر، مکمل دیدگاه فیلسوفان و متکلمان مسلمان ارائه داده است. مولوی، محقق واقعی را کسی می داند که تحقیق باعث تحول روحی او شده باشد و در غیر این صورت، همچنان مقلد خواهد بود نه محقق. نگارنده ضمن معرفی محدودیت های کشف حقیقت، راه های رسیدن به آن را نیز بیان می کند.
    کلیدواژگان: حقیقت، تحقیق، محقق، مقلد، مثنوی، مولوی
  • جهانگیر صفری، حسین ایمانیان، حسین شمسی صفحه 105
    رئالیسم جادویی به عنوان سبکی نوین در داستان نویسی، در نیمه دوم قرن بیستم پدید آمد. اگرچه زاد گاه این سبک آمریکای لاتین است و نویسند گان این منطقه با آثار داستانی خود، عامل جهانی شدن آن شده، و با نوشته های تحلیلی و انتقادی خود اصول و مولفه ها و قواعد این سبک را تئوریزه کرده اند، به گمان برخی اندیشمندان حوزه ادبیات، شیوه یاد شده تنها ویژه این منطقه از جهان نیست و اساسا ریشه های نخست آن را می-توان در ادبیات خاور زمین و به ویژه در متون عرفانی جست و جو کرد. تخیل که یکی از مولفه های اساسی رئالیسم جادویی است، باعث گسست علی و معلولی در روایت داستان می شود. این تخیل که ریشه در افسانه ها، اسطوره ها، باورها، حکایات و قصه های مردمی و بومی دارد، در سرتاسر داستان ریشه می دواند. متون عرفانی و به طور مشخص، تذکره های عرفانی که شرح حالی از عارفان و بزرگان و سالکان طریقت است، در اساس، قالبی داستانی و خیالی دارند که رویدادهای شگفت انگیز و خارق عادت را در بستری واقع گرایانه ارائه می دهند. این شیوه، بسیار شبیه گونه روایی موجود در متون رئالیسم جادویی است. نگارندگان این جستار، پس از ارائه تعاریف و ویژگی هایی از رئالیسم جادویی، به جست و جوی ریشه های آن در ادبیات خاور زمین به ویژه متون عرفانی(تذکره ها) پرداخته و در پایان، نمونه هایی از نقاط مشترک میان این دو مکتب با سبک را یاد کرده اند. مهم ترین نقطه های پیوند مشترک متون عرفانی و رئالیسم جادویی را می توان در شکستن مرز میان واقعیت و فرا واقعیت و اتحاد این دو، اجتماع نقیضین، کنش های کرامت آمیز و رفتار های شگفت و خارق العاده شخصیت های حاضر در حکایت ها، شناخت حقیقت از راه تخیل و... دانست.
    کلیدواژگان: عرفان، رئالیسم جادویی، تذکره های عرفانی، کرامات، واقعیت، فراواقعیت، تخیل
  • محسن قاسم پور، یحیی میرحسینی، مرتضی سلمان نژاد صفحه 123
    یکی از روش های تفسیری کهن، روش تفسیری عرفانی است. در عصر حاضر، این روش تفسیری نیز با تفاوت هایی، راهش را ادامه داده است. این تفاوت ها و تمایزها به قدری است که می توان تفسیر عرفانی را به دو شاخه متقدم و متاخر تقسیم کرد. از نمونه آثار برجسته ای که بر اساس روش تفسیری عرفانی متاخر، در مکتب امامیه نگاشته شده اند، می توان به تفسیر کیوان قزوینی، مخزن العرفان بانوی اصفهانی و آثار تفسیری علی صفایی حائری اشاره کرد. مفسران عرفانی متاخر، فهم قرآن را تعمیم داده و به نوشتن تفسیرهای عامه پسند همت گماشته اند. این گرایش، رویکرد شایع و رو به گسترشی دارد که اثر بسیار زیادی بر فضای فکری جامعه چه در سطح خواص و چه عامه مردم نهاده است؛ از این رو نقد و تحلیل این گرایش ضروری به نظر می رسد. این روش تفسیری هرچند از فواید و محاسنی برخوردار است، اما کاستی هایی نیز دارد؛ از جمله این کاستی ها می توان به عدم ارائه روش علمی و نظام مند، گسیختگی از سنت تفسیری، کم توجهی به روایات معصومان، عصری اندیشی و تکیه بر کشف و شهود غیر معصومانه اشاره کرد.
    کلیدواژگان: تفسیر و تاویل، تفسیر عرفانی متاخر، مخزن العرفان، تفسیر کیوان قزوینی، آثار تفسیری صفایی حائری
  • حسین کیانی، سید فضل الله میرقادری صفحه 151
    فخر، قدمتی به درازنای عمر و زندگی بشر دارد و دلبستگی های انسان را به ابراز وجود و زیبایی پرستی و خوددوستی نشان می دهد. شاعر در شعر فخر به تمام داشته های خود می بالد. بالیدن به باورهای دینی و دانش ویژه، یکی از محورهای فخر شاعران است.
    نوع ویژه ای از فخر دینی با امور معنوی و اشراقی از نوع والای آن یعنی تقرب به محبوب حقیقی و یکی شدن با او در ارتباط است. این نوع فخر، «فخر قدسی» نامیده می شود. خاستگاه این نوع فخر، قلب پاک و مطمئن و تسلیم محض بودن در برابر محبوب حقیقی است.
    در این پژوهش، پس از مقدمه ای درباره فخر و تبیین فخر قدسی، نمونه هایی از این نوع فخر در چهار محور فخر به ارتباط با پروردگار، فخر به ارتباط با پیامبر(ص)، فخر به حب مطلق، و فخر به خویشتن، در دیوان ابن عربی مورد برسی و تحلیل قرار گرفته است، و پس از بررسی، نتیجه به دست آمده نشان از آن دارد که ابن عربی به امور معنوی و اشراقی از نوع والای آن یعنی تقرب به محبوب و یکی شدن با او نظر دارد و انگیزه فخر قدسی او، نشان دادن جایگاه انسان و ارتباط او با حقیقت مطلق است.
    کلیدواژگان: ادبیات عرفانی، فخر، فخر قدسی، ابن عربی
  • عبدالله موحدی محب صفحه 173
    از واژگان پربسامد درمحاورات عرفی و ادبیات کلاسیک و متون مرتبط با عرفان و تصوف، که چه بسا موجب کژتابی در بهره جویی از آن شده واژه لاابالی است. این عنوان از زبان عربی به فارسی آمده و از معنای ترکیبی و اسنادی به معنای جامد و افرادی گراییده است. با عنایت به ریشه داری اصطلاحات و عناوین رایج تصوف و عرفان اسلامی در آموزه های دینی، جست وجو از خاستگاه اصلی عنوان یاد شده و کاربرد آن درباره خداوند از سویی، و نسبت به سالکان راه از دیگر سو، نیز لزوم تلاش معناشناختی در چگونگی تحول مفهوم آن در ادبیات و عرفان اسلامی، و توجیه خردپذیر صدق آن بر ذات اقدس ربوبی، زمینه ها و موضوعات اصلی نوشته حاضر را تشکیل داده است.
    کلیدواژگان: لاابالی، بهشت، دوزخ، حدیث قدسی، خداوند
  • پارسا یعقوبی جنبه سرایی صفحه 199
    هنگام مطالعه متون عرفانی، در کنار ارتباط جذبی سالک با خدا که توام با توکل، شیفتگی، تسلیم و در نهایت فناست، ارتباط دیگری نیز وجود دارد که در ظاهر گفتار و کردار، حریم مقدس و نامقدس را رعایت نمی کند. اجتماع این تلقی «تابوشکنانه» با آن رابطه انفعالی، هر خواننده ای را دچار تناقض می کند. نوشتار حاضر در صدد بررسی انواع، مصادیق و دلایل تابوشکنی در متون عرفانی با استناد به برخی از اقوال و رفتار ده تن از مشاهیر عرفان اسلامی از رابعه تا مولوی است. تابوشکنی در آثار این عرفا با دو شکل «فاصله گریزی» و «واسطه ستیزی» نسبت به مقدس و نامقدس نمود می یابد و شامل موضوعات متعددی از جمله «حال اتحاد»، «من و تو کردن با خدا»، «نماز و روزه»، «ابلیس» و غیره است. تامل در دلایل تابوشکنی نشان می دهد که گرچه گستاخی عرفا در مواردی اعتراض به تحریف ارزش هاست، در اغلب موارد محصول صمیمیت و شیفتگی انسان نسبت به خداوند است و هیچ منافاتی با سرسپردگی وی ندارد.
    کلیدواژگان: عرفان، تابوشکنی، شطح، طامات، لباسات
|
  • A. Bādāmi Page 5
    Mysticism is a broad spiritual trend, which is prevalent among religions. There is a close resemblance and understanding among religions when considering mysticism. Similarly, there is much close resemblance and understanding between two mystical systems of Christianity and Islam. The present article attempted to compare practical mysticism in two systems of desert fathers’ practical mysticism and Sufism. At the outset of the study, the development of desert fathers’ speeches in first four centuries is studied. The genesis of Islamic mysticism and the significance of practical mysticism in both schools of thought are also pointed out. The article has been divided based on Abu Nasr Sarrāj “Al-luma' fi al-Tasawwof” into seven stages of repentance, asceticism, renunciation, poverty, patience, self-surrender to him and contentment. Concerning the stages, some verses of the Holy Quran and the Bible, which have been invoked by Muslim and Christian mystics, have been quoted first. Then some quotations from the prophets of Islam and Christianity and from Sufi Scholars of the two systems have been cited and analyzed. There are lots of similarities and closeness between the two intellectual systems; however Islamic renunciation is more reasonable than Christian monk’s Seclusion.
    Keywords: Desert Fathers, Christian Mysticism, Muslim Mystics, Path, Stations, Abu Nasr Sarrāj
  • M. Pā, Rsā, Nasab Page 31
    Investigating the multilateral connections of literary texts throws light on deep cultural communications and literary or cogitative interactions over the centuries. These investigations may lead to discovering secret of beauty, maturity of art and eternity of masterpieces in literature. Mathnavi Ma‘navi is a masterpiece that not only argues about ancient literary contexts, but also relates to people’s culture and their religious or mystical meanings. The present study is aimed at examining textual that are abundant with Mathnavi’s concepts, ideas and structures. It is also intended to elucidate how Mathnavi interacts with these texts. Finally, this study fulfills to discover some new sources of Mathnivi’s tales that have not been mentioned in “Maākheze qesas va tamthilāte Mathnavi” (by Badi‘ al-zamān Foroozānfar). It also reveals new aspects of Mowlana’s thoughts and his artistic abilities.
    Keywords: Mathnavi Manavi, Source Study, Sources of Mathnavi's tales, Mowlānā's narrative, new origins of Mathnavi's tales
  • Z. Tamimdāri, Z. Eslāmi Page 55
    “Kashf al-Mahjoob” by Hojwiri and “Sharh al-Ta‘arrof” by Mostamli Bokhāri are among the most valuable mystical texts in Persian, which are chronologically considered to be primary. These two books are assumed to fall under the category of Sufism in Khorāsān. Regarding four aspects of pragmatics, ontology, teleology, and moral status, the present study examined the nature and apex of pain and suffering in Mostamli’s and Hujwiri’s structure of thought. The results indicated that ordinary meanings presented in concrete world are challenged in mystic studies and get a new meaning and form. Considering this explanation, pain and Suffering are regarded as consequences of life and necessities of mystic passage. Mystical pains and Sufferings, resulted from burdensome obstacles in the path of love and wisdom, are highly appreciated in mystical literature. Therefore despite their subtle differences about their approaches, both of the aforementioned mystics are in quest of wisdom. They are actually looking for diligent mystics’ refinement and purification rather than mitigating their pains.
    Keywords: Sharh al Taarrof, Kashf Al Mahjoob, Islamic Mysticism, Pain, Suffering
  • E. Zā, Rei Hā, Jiā, Bā, Di Page 83
    The present study argues about the meaning of "truth" in Rumi's perspective. This article examines the meaning of truth and the way to reach it in Mathnawi. It is an attempt to reveal Jalal al-din Rumi's point of view regarding truth and truth seeking.The author intended to clarify that Rumi has presented a new and specific interpretation of truth-seeking which complete philosopher's and speaker's view. According to Molavi (Rumi), real researchers are those who are affected by their research. He believes that researcher's souls should be evolved due to their study. Otherwise, they would be imitators rather than researchers. Along with expressing the limitations of truth seeking, Molavi has introduced different ways to reach it.
    Keywords: Truth, Truth, Seeking, Imitator, Researcher, Mathnavi, Jalāl al din Rumi
  • J. Safari, H. Imāniān, H. Shamsi Page 105
    Magic realism is assumed a new style of fiction developed in the second half of 20th century. This style is said to be rooted in Latin America. However, some of the literature scholars argue that this style is originated in east literature specifically in mystical texts. Imagination, which is considered one of the fundamental components of magic realism, may break down cause-and-effect link in the story. Stemmed from myths, legends, beliefs, anecdotes, or folk stories, imagination can be distributed all over the stories. Mystical texts or specifically speaking mystical bibliographies of great mystics are primarily written in imaginary and storied form. They present amazing and astonishing events in realistic way. This method is the same as narrative mode in magic realism texts. Elucidating different definitions and characteristics of magic realism, authors of present study probed the origin of magic realism in east literature, specifically mystic texts (bibliographies). Common points of these two schools or styles are also presented. The most important of which are crossing the border between reality and ultra-reality, unifying reality and ultra-reality, unifying opposites, seeking truth through imagination, marvel actions and amazing behaviors of story characters, and etc.
    Keywords: Magic Realism, Mystical Bibliographies, Miraculous Deeds, Ultra, Reality, Imagination
  • M. Qāsempoor, Y. Mirhosseini, M. Salmān Nezhād Page 123
    One of the oldest methods of Quranic interpretation is mystical interpretation. In the current era, this method has gone through some changes. These changes and differences are so evident that cause mystical interpretation to be divided in two branches: early and late. Considering the late mystical interpretive methods, there are some prominent pieces of work written in Imami Shi‘ite school of thought such as: Interpretation of Quran by Keyvān Qazvini, Makhzan al-Erfān by Banoo Amin, and works of Ali Safyii Hāeri. The late mystical interpreters generalized their understanding of Quran and attempted to create some typical interpretations that were well received by the public. Nowadays, this approach is regarded to be a widespread and prevalent orientation, which may highly affect on the intellectual system of society (both scholars and ordinary people). Therefore, it seems necessary to criticize and interpret this approach. Although this method involves many advantages, there are some indispensible shortcomings such as lack of systematic and scientific methodology, disparity from traditional interpretation, lack of attention to innocents’ stories, modern thinking, and reliance on non-innocent intuition.
    Keywords: The late Mystical Interpretations of Quran, Makhzan
  • H. Keyā, Ni, S.F. Mirqā, Deri Page 151
    The history of egotism is as long as human`s life. It shows that human being is interested in self-love which is expressing and praising his beauty. In the “poem of egotism”, the poet appreciates all his properties. One of the fundamental topics in the poem of egoism is praising religious beliefs and specific knowledge. One of the specific types of religious egotism is related to highly spiritual affairs, which are approaching God and unifying Him. This kind of egoism, entitled as “Holy Egotism”, is aroused from a pure heart that is confident and submissive to God.After a glance at Ibn ‘Arabi`s life and an explanation about holy egoism, the present article scrutinizes instances of four types of holy egoism in Ibn ‘Arabi`s Diwān; egoism on relationship with God, relationship with Prophet, total love, and self-love. The results indicate that Ibn ‘Arabi concerns about highly spiritual affairs which are approaching God and unifying Him. It is also found out that when writing poems of egoism, Ibn ‘Arabi was aimed at showing human’s status and his relationship with sheer truth.
    Keywords: Islamic Mysticism, Egoism, Holy Egotism, Ibn Arabi
  • A. Movahhedi Moheb Page 173
    One of the frequent words in common conversations, classic literature, and mystical texts is considered to be the word “Lā obāli”(originally means impulsive) which has recently been applied inappropriately. This word is taken from Arabic into Persian. Through the years, it has changed from a synthetic word to a single word with a specific meaning. Regarding etymology of mystical words in religious teachings, this study has attempted to find out the main origin of the aforementioned word. It has also examined the application of this word when describing God and truth-seekers. Besides, necessity of semantic study of the word “Lā obāli”, history of its’ semantic change in mystical literature, and justification of its reference to God are investigated in the present research.
    Keywords: Lā obāli, Pradise, Hell, Hadith Qodsi, Attributes of God
  • P. Yaghoobi Janbeh Sarā, Yi Page 199
    When studying mystical texts, the reader finds out that along with mystic's loving relationship with God, which is characterized by resort, absorption, submission and, finally, destruction, there is another relationship, which appears to be irrespective of the holy and unholy sanctum. Coexistence of these two opposites confuses readers of mystical texts. Investigating the quotes and actions of ten famous Islamic mystics – from Rābe‘eh to Rumi –, the present study examines the types, manifestations and reasons of taboo-breaking in mystical texts. In mystical texts, taboo breaking exists in two forms: "denial of distance" and "fighting the medium" in respect to the holy and unholy. It includes various topics such as sense of union with God, expressing equality with God, fasting and praying, Satan, etc. A deeper search for causes of taboo-breaking indicates that although some instances taboo-breaking or mystic’s impudence seem to be a protest against the distortion of values, in most cases it is the result of the mystic's intimacy with God. Therefore, it is not in contradiction with his submission to Him.
    Keywords: Islāmic Mysticism, Tāboo, Breaking, Shath, Tāmāt, Labāsāt