فهرست مطالب

پژوهش نامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی - پیاپی 25 (پاییز و زمستان 1391)
  • پیاپی 25 (پاییز و زمستان 1391)
  • تاریخ انتشار: 1391/12/15
  • تعداد عناوین: 8
|
  • سید محمدرضا ابن الرسول، مریم جلائی صفحات 1-18
    علوم بلاغی همانند صرف و نحو در آغاز به منظور فهم اسرار و رموز قرآن کریم و وجوه اعجاز بیانی آن و با محوریت آیات نورانی قرآن و نیز اشعار جاهلی صورت گرفت، ولی رفته رفته به سایر متون نظم و نثر عربی راه یافت و به صورت قواعدی منسجم تدوین شد و به ظهور تالیفات ارزش مندی در این زمینه انجامید. یکی از این تالیفات ارزش مند کتاب جواهرالبلاغه تالیف سید احمد هاشمی است که به منزله بهترین کتاب آموزش بلاغت شناخته شد، و تا کنون ده ها بار تجدید چاپ شده است.
    این کتاب مانند همه تالیفات بشری کاستی ها و نادرستی هایی دارد که با بهره گیری از آموزه های بلاغت عربی در کتب آموزشی قدیم، در سه مبحث علم بیان: تشبیه، مجاز و کنایه به نقد آن پرداخته ایم و پاره ای از تعاریف و شواهد کتاب که نارسا یا نادرستند را مشخص کرده ایم. در این بررسی معلوم شد که مولف در مباحث مربوط به علم بیان از برخی اصطلاحات بلاغی تعریفی ارائه نداده است؛ اما قسمت عمده نقائص و نادرستی های این کتاب در حیطه مثال های مولف است که خواننده در برخی از آن ها با کم ترین تامل و یا مقایسه آن با سایر شواهد موجود در کتاب متوجه کاستی های آن می شود.
    کلیدواژگان: جواهرالبلاغه، نقد، بیان، تشبیه، مجاز، کنایه
  • مریم دلاور صفحات 19-36
    «شبه جمله» در نحو عربی بر ظرف و جارومجرور اطلاق می شود. ظرف و جارومجرور از مصداق های ترکیب اند و از دو اسم مانند «عندک» یا یک اسم و یک حرف مانند «فی الدار» پدید آمده اند؛ جزء حرفی و ظرفی آن ها شایستگی مسند یا مسندالیه شدن را ندارند؛ و نیز هیچ گونه اسناد و نسبتی ندارند؛ تنها یک مشابهت صوری و ظاهری در شکل و پیکر آن دو با جمله و کلام در میان است؛ و وجه شباهت آن دو با جمله در پیوند و پیوست دو کلمه (ترکیب) با یک دیگر است. همین جاست که ویژگی های اصطلاح شبه جمله روشن می شود؛ از آن جا که شبه جمله خالی از اسناد است قابلیت های بسیاری ازجمله پیوند با ترکیب های اسنادی تام و ناقص را پذیراست و می تواند در این راستا دارای اسناد شود. بر این اساس گاه در جایگاه مبتدا (رب رجل قائم) و گاه در موضع خبر (زید فی الدار) و مانند آن قرار می گیرد. از آن جا که شبه جمله استقلال معنایی و مفهومی ندارد، نیازمند کلمه ای است که بدان معنا بخشد؛ از این رو لزوم تعلق، متعلق، و متعلق احساس می شود و هرچه متعلق قوی تر باشد معنا از استواری و ثبات و قدرت بیش تری برخوردار می شود. بنابراین، نخستین درجه تعلق و بهترین و والاترین وجه آن را تعلق به فعل و شبه فعل دانسته اند. نحویان معتقدند اگر متعلق فعل عام مذکور یا خاص مذکور یا محذوف باشد ظرف لغو و اگر از افعال عموم محذوف باشد ظرف مستقر است. هنگامی که ظرف مستقر باشد درواقع معنا و مفهوم از استقرار و استقلال مناسبی برخوردار است و از ذات ترکیب می توان بدان دست یافت ولیکن در ظرف لغو استقلال معنایی وجود ندارد و باید با توجه به متعلق و متعلق ظرف را دارای معنا و مفهوم کند.
    کلیدواژگان: ظرف، جارومجرور، شبه جمله، متعلق، متعلق
  • جواد دهقانیان، صدیقه جمالی صفحات 37-56
    مبادی العربیه اثر استاد رشید شرتونی در دو بخش صرف و نحو و در چهار جلد از سطوح مقدماتی تا پیشرفته به بیان قواعد زبان عربی می پردازد. شرح و ترجمه های متعددی که تا کنون بر این اثر نوشته شده گویای جامعیت و اهمیت آن در یادگیری قواعد زبان عربی است. ترجمه و شرح مبادی العربیه 4، بخش نحو، اثر سید علی حسینی از جمله همین آثار است. وجود پاره ای اشتباهات علمی و نگارشی در این اثر، ما را بر آن داشت تا در مقاله حاضر با بررسی و دسته بندی موردی اشتباهات موجود در آن، زمینه ارائه متنی ویراسته با حداقل اشکال را فراهم آوریم و با این رویکرد نقاط قوت و احیانا ضعف این اثر را نشان دهیم. مباحث ابتدا به صورت کلی در سه دسته اشتباهات: الف) علمی، ب) حروف چینی ویرایشی، و پ) نگارشی مطرح و سپس هر دسته به تفکیک بررسی می شود.
    اشتباهات مربوط به نقش نحوی و اعراب ظاهری واژگان در حوزه اشتباهات علمی قرار می گیرند. مواردی که در آن ها شکل نوشتاری کلمات و عبارات به اشتباه بیان شده یا واژه و عبارتی از متن اصلی یا شرح و ترجمه آن جا افتاده است و یا متن و شاهد مثال ها با یک دیگر مطابقت ندارند در مبحث اشتباهات حروف چینی و ویرایش اثر قرار دارد. در اشتباهات نگارشی به مواردی مانند: ضعف ترجمه، حشو در متن یا شرح آن، و ارجاع نادرست ضمایر یا حذف نابجای آن ها اشاره می شود. بسامد اشتباهات نوشتاری و جا افتادگی واژه و عبارت در این اثر ضرورت توجه به اصول ویرایشی و نگارشی را آشکارتر می سازد.
    کلیدواژگان: مبادی العربیه 4، شرح و ترجمه مبادی العربیه 4، نحو
  • صابره سیاوشی صفحات 57-68
    زبان عربی با قدمتی به درازای جاهلیت تا کنون همواره کانون توجه ادیبان و نویسندگان ملل مختلف بوده است. ریشه روابط، چالش ها، و مبادلات زبان و قوم عرب با زبان پارسی و قوم ایرانی آن چنان ژرف و عمیق است که نیازی به یادآوری تاریخ پیوند آن دو نیست. اهتمام و علاقه فراوان به تاریخ ادبیات زبان عربی در میان دانشجویان و پژوهش گران ایرانی به منزله یکی از مهارت های مهم در آشنایی با این زبان، ضرورت ترجمه و تالیف آثاری پرمایه و اصیل در این زمینه را چند برابر می کند. از آن جا که کتاب تاریخ ادبیات عربی تالیف حنا الفاخوری و ترجمه عبدالمحمد آیتی از منابع دست اول امتحانی دوره های مختلف تحصیلات تکمیلی رشته زبان و ادبیات عربی به شمار می آید و به دلیل اهمیت و رواج گسترده این کتاب سعی بر آن شده تا ترجمه کتاب مذکور به روش توصیفی تحلیلی مورد نقد و تعمق دقیق تری قرار گیرد. در پایان نتایج حاصله در قالب نکات مثبت و کاستی ها و نیز پیشنهادات و اصلاحات در اختیار علاقه مندان و محققان قرار گرفته است.
    کلیدواژگان: تاریخ ادبیات عربی، ترجمه، نقد، حنا الفاخوری، عبدالمحمد آیتی
  • صغرا فلاحتی صفحات 69-89
    محسنات بدیعی یا آرایه های بلاغی ابزار هایی اند که ادبا با به کارگیری آن ها به آرایش زبان خود می پردازند. این آرایه ها همزاد زبان نیستند ولی زاده زمان و محیطی اند که زبان در آن رشد و نمو می کند و به بالندگی می رسد. با توجه به قرابت های موجود میان زبان فارسی و عربی و با استناد به شواهد موجود می توان گفت اکثر قریب به اتفاق آرایه های عربی در زبان فارسی هم به کار رفته اند. کاربرد این آرایه ها در زبان فارسی به گونه های زیر است:الف) کاربرد آرایه با همان اسم و بدون هیچ تغییر در نحوه به کارگیری؛ ب) کاربرد آرایه با اسمی که در عربی کم تر به آن شهرت دارد؛ پ) کاربرد آرایه با اسمی که در زبان عربی به آن مشهور نیست؛ ت) کاربرد آرایه با اسمی جدید یا اسمی که ترجمه شده نام عربی آن است؛ ث) کاربرد آرایه با تفاوت اندک در نحوه به کارگیری؛ ج) کاربرد آرایه با شیوه ای کاملا متفاوت. همچنین در این بررسی مشخص شد که برخی از آرایه های عربی در زبان فارسی کاربرد ندارند.
    در زبان فارسی به آرایه هایی اشاره شده است که فارسی زبانان آن را از زبان های دیگر گرفته اند و در کتاب های قدیم عربی که در این علم نوشته شده اند نیامده است. مولفان جدید نیز کم تر به بدیع و نوآوری های این علم پرداخته اند.
    در بررسی نمونه ها به تداخل موضوعی علم معانی و بیان با این علم پی می بریم؛ به نحوی که در هر دو زبان مسائل علوم مذکور گاه وارد آرایه های بدیعی شده اند.
    این مقاله در نهایت اثبات می کند که بدیع اولین بار به صورت علمی مستقل در زبان عربی بررسی شد و فارسی زبانان از نمونه های عربی الگو گرفتند.
    کلیدواژگان: بدیع، زبان عربی، زبان فارسی، آرایه، کاربرد
  • حسین کیانی صفحات 91-104
    نقد و بررسی کتاب های درسی دانشگاهی نقش بسیار موثری در پیشبرد هدف های تعریف شده آموزشی و نیز بازنگری در شیوه های آموزش، با توجه به نیاز مخاطب، دارد و باعث می شود کتاب های آموزشی به هدف های تعریف شده نزدیک تر شود. کتاب های درسی دانشگاهی به دلیل مخاطبان خاص خود اهمیت ویژه ای دارند و نگارش آن ها دقت فراوانی می طلبد. با توجه به نیاز برخی رشته های علوم انسانی به کتاب های صرف و نحو عربی، نقد و تحلیل این کتاب ها گامی موثر در بهتر شدن شیوه های آموزش صرف و نحو است.
    از این رو کتاب قواعد کاربردی زبان عربی تالیف زهرا ریاحی زمین و سیدفضل الله میرقادری انتخاب شد تا با معرفی این کتاب به علاقه مندان، ویژگی ها و کاستی های نگارشی و نگرشی این اثر بررسی شود. بنابراین، پس از مقدمه ای در مورد کتاب های صرف و نحو عربی، ابتدا کتاب مورد نظر معرفی و سپس به مهم ترین ویژگی ها و کاستی های کتاب اشاره می شود.
    کلیدواژگان: نقد کتاب، علوم انسانی، زبان و ادبیات عربی، قواعد کاربردی زبان عربی
  • حسن مجیدی، منصوره سهرابی صفحات 105-125
    ما در دنیایی زندگی می کنیم که سرعت زندگی و تحول در آن بسیار زیاد است؛ به گونه ای که هر روز اختراعات و اکتشافات جدیدی پدید می آید و به تبع آن شیوه ها و عملکردهای زیستی نیز تغییر می کند. همگام شدن انسان با چنین دنیایی که هر روز آن با روز قبل متفاوت است به معنی همراه شدن با علم و پیشرفت علمی است و چشم برهم نهادن و تجاهل بالطبع عقب ماندگی را درپی خواهد داشت. زبان که همانند موجودی زنده است نیز از همین مقوله به شمار می آید و باید محتوا، مضامین، و حتی شکل آن مطابق با عصر حاضر باشد؛ در غیر این صورت تکرار مکررات و مشتی اطلاعات و محفوظات قدیمی، کهنه، و بدون کارایی خواهد بود. زبان عربی هم از این قاعده مستثنی نیست و از آن جا که همچنان این رشته به شکل سنتی تدریس می شود، ضروری است تغییر و تحولاتی در برخی از سرفصل ها و شیوه های تدریس صورت گیرد تا زمینه ساز دل سردی دانشجویان و پیامد های جبران ناپذیر نشود.
    در پژوهش حاضر سعی بر این است تا با مراجعه به سرفصل های سایر رشته های زبان های خارجی برخی سرفصل ها و شیوه های جدید پیشنهاد شود، باشد که با به روز کردن رشته زبان و ادبیات عربی به کاربردی شدن آن کمک کند.
    کلیدواژگان: زبان و ادبیات عربی، سرفصل های درسی، شیوه ها، کاربردی سازی، بهینه سازی
  • معصومه نعمتی قزوینی، سیده اکرم رخشنده نیا صفحات 127-137
    امروزه جایگاه و اهمیت نقد صحیح و عالمانه در بهبود سطح کیفی علوم و فنون مختلف بر کسی پوشیده نیست. به ویژه آن جا که نقد، متوجه ارکان مهم و زیربنایی جامعه نظیر بخش های آموزشی نیز باشد، از اهمیتی دوچندان برخوردار می شود. بر این اساس نقد کتاب های درسی و متون آموزشی نیز به دلیل دامنه وسیع کاربردی و نقش آن در ارتقای سطح علمی کشور، ضرورتی اجتناب ناپذیر به نظر می رسد. بررسی انتقادی کتاب صرف ساده بیان گر این است که این کتاب، به رغم برخورداری از ویژگی های مثبت و ارزش علمی، در برخی زمینه ها همچون کاربردی کردن تمرین ها و تعدیل آن، نگارش صحیح رسم الخط عربی و رعایت اصول روش علمی پژوهش از قبیل مقدمه نویسی، ارجاع درست مطالب و ارائه فهرست منابع و نیز رفع ابهام از برخی مباحث، که یکی از ویژگی های اصلی متون علمی است، نیازمند اصلاح و بازنگری به نظر می رسد.
    کلیدواژگان: نقد، صرف عربی، صرف ساده
|
  • Sayyed Mohammadreza Ibnorrasool, Maryam Jalaei Pages 1-18
    The eloquence such as grammar and syntax were created، at first، for understanding the secrets and mysteries of holy Quran and its rhetorical miracle aspects by considering the Quran and also the ignorance verses; but they were gradually applied in other poetry and prose in Arabic texts and compiled in the forms of coherent rules and finally this process caused the existence of valuable books. One of these valuable books was Javaher Al-balaghah، written by Sayyed Ahmad Hashemi، which was used as the best textbooks in teaching the eloquence. Hence it has been published many times. In spite of what is mentioned، the book، similar to any other human written works، has some defects and inaccuracies. It is investigated and shown in the present article that some of definitions and the expressions of the book are insufficient or inaccurate according to educational courses of old books in the field of Arabic eloquence in the three title of eloquence-simile، metonymy and allegory. The investigation illustrated that the writer، in case of rhetorical subjects، did not define some expressions but the major inaccuracies and deficiencies of the book are related to the writer’s examples in which the readers can realize his negligence even after a little thinking and comparing to the other testifiers of the book.
    Keywords: Javaher Al balaghah, criticism, rhetoric, simile, metonymy, allegory
  • Maryam Delavar Pages 19-36
    In Arabic Syntax، a ‘Sentence-like structure’ Phrase refers to a time or place adverbs، or noun complements. This concept and its form necessitates a brief look at concepts such as sentence، discourse، predication، combinations، composites، role of similitude in Arabic syntax. Since time and place adverbs، and noun complements are instances of combinations، and because they are made up of either two nouns، as in “end-dak”، or a noun and a proposition، as in ‘fed daar’; and since the propositional component as well as the adverbial component are not qualified to act as a subject or a predicate; and since they don’t bear any predication، but only a superficial similarity exists between their structure and a sentence; only similarity between them and a sentence is the link between their two components; and since they are not singular and they are similar to a sentence; and since there is no predication، therefore، they are not sentences. In other words، they are sentence-like structures. Moreover، because a phrase has no predication، it may accept a variety of features; it can be linked to whole or partial predicative combinations. As such as، it can have predication، and on this basis، it sometimes appears in the beginning، as in ‘Robba rajolen ghaem’، and sometimes as a predicate، as in ‘Zayd fed-daar’. Furthermore، since a sentence-like structure doesn’t bear any semantic and conceptual independence، it needs a word to provide meaning. Therefore، a need for the belonging، the belonged and the belonging-to is felt; and the stronger the belonged entity، more stable، more feasible، and more powerful the meaning will be. So، the first level of belonging and the best and highest aspect thereof is considered to be the belonging to a verb and verb-like form. However، experts in syntax believe that if the belonged is a common masculine، or a proper masculine or a released verb، then، the time or place adverb is an unlimited adverb; and if the belonged is a released common verb، the adverb is a limited adverb. When dealing with a limited adverb، the corresponding meaning bears an appropriate position and independence، it may be accessible through the concept of combination. In case of adverb، there is no semantic independence، therefore، it should be given meaning by considering the belonged and the belonging-to.
    Keywords: time, place adverbs, noun complements, sentence, like structure, the belonged word, the belonging phenomenon, Ibn Hesham
  • Javad Dehghanian, Sedighe Jamali Pages 37-56
    Mabadi Al-Arabiah is a work which was compiled by Rashid Shartoni in four volumes about Arabic grammar from elementary to advance level. A great number of translations and treaties، include translation of Husseini’s، show the significance of this work in learning Arabic grammar. The writers of this article try to note some of scientific mistakes that have bad effect on learning. These mistakes provoke the writers to revise some of the most important of them. Then this article can result in to be published a revised text and help student to draw them off from terrible mistakes which decrease their speed during reading. The mistakes are categorized to three parts: scientific mistakes، misprinted mistakes and grammatical mistakes. The first category contains the grammatical roles and mistake of Arabic signs. Mistakes like mistranslation، misprinting، dislocation، and translocation and so on. The last category related to nimiety in translation and explanation، debility and infirmity، displacement of examples in translation and pretermissions. The high frequency of these mistakes makes it inevitable that the work should be revised.
    Keywords: Mabadi Al Arabiah, Translation of Mabadi Al Arabiah, syntax mistakes
  • Sabereh Siavashi Pages 57-68
    Arabic language، with a history from Jahiliyyah (ignorance) up to now، has been always noticed by the literary figures and authors of different nations. The relationships، challenges and exchanges between Iranian people and Arabs are so deep that it doesn’t need to mention its history. The Iranian scholars and students’ increasing interest to the history of Arabic literature increases the importance of translating and compiling estimable and original works in this area. Since Hanna al-Fakhouri’s book titled Arabic Literature History، translated by AbdolMohammad Ayati، is one of the first-hand sources of postgraduate education test in Arabic study as well as the importance and popularity of this book، this article tries to review it in an analytical-descriptive method، then introduces its weak and strong points، and finally provides some suggestions and corrections for the researchers and those who are interested.
    Keywords: Arabic Literature History, translation, review, Hanna al Fakhouri, Abdolmohammad Ayati
  • Soghra Falahati Pages 69-89
    Literary figures or rhetorical ornament are those devices which are employed by men of letters to adorn their language. These figures are not a part of language but are the product of time and environment where language grows and flourishes. Considering the closeness of Persian and Arabic languages and the existing evidence one can say that almost all Arabic literary figures are also used in Persian. The way these figures are introduced in Persian shows that they are presented sometime with The same names and functions as in Arabic; Name less used in Arabic; New names or a translation of Arabic names; Somehow altered function; A completely different function. In this research it is shown، however، that some Arabic literary figures are not used in Persian. In Persian there are some figures which the Persian speakers have borrowed from other languages and aren’t mentioned in ancient Arabic books written on this subject. On the other hand، modern authors pay less attention. In her study of some samples the researcher in this article highlights the relationship between the science of rhetoric and this science showing that in both languages the issues of the above science deal also with literary figures. The article finally proves that rhetoric for the first time was introduced as an independent science in Arabic language and the speakers of Persian followed the Arabic example.
    Keywords: rhetoric, Arabic language, Persian language, literary figure, functions
  • Hossein Kiani Pages 91-104
    Reviewing of the college textbooks has an effective role in promoting the educationally defined goals and revising the teaching methods according to the needs of the audience and helps the textbooks to come closer to realizing the pre-set goals. College textbooks are particularly important due to their specific audience and as such demand great care in their writing process. Considering the need that some humanities disciplines have to the Arabic grammar books، reviewing such books is a great help in improving the teaching methods of Arabic grammar. Hence، the book «The usage Rules of Arabic Language» by Seyyed Fazlollah Mirghaderi and Zahra Riahi was chosen to be introduced to the audience and be reviewed for its deficiencies in terms of perspectives and writing errors. Thus، after an introduction on the Arabic grammar books، first the book is introduced and then the main features and shortcomings of it are elaborated on.
    Keywords: book review, humanities, Arabic language, literature, Arabic language usage rules
  • Hassan Majidi, Mansoureh Sohrabi Pages 105-125
    We live in a world where the pace of life it is great to have around in such a way that every day inventions and new discoveries are made and the subsequent methods and Practices are also changing. In such a world where every day is different from the day before، adapting and Adjusting to it، along with science and Academic achievements and eyes shut and Ignorance، backwardness، naturally، the couple said. Language of the creatures is one of the categories and the content and Themes and Even its shape is consistent with the present Otherwise rehash and Handful of information and rather old and Old No performance will be. Arabic is not the exception to the rule since the traditional form of teaching is the field، must change Changes in curriculum and methods of rats be discouraged from students and wave the consequences are not irreversible. This paper is referred to in other emerging fields of foreign languages، some headlines and the new approach is proposed، which is to update and the use of Arabic literature can help.
    Keywords: Arabic Literature, course syllabus, methods, applications, optimization
  • Masoumeh Nemati Ghazvini, Seyede Akram Rakhshandeh Nia Pages 127-137
    Today، the significance and importance of correct and rational criticism in improving and reformation of the quality level of science and different technologies is not hidden from anyone. Particularly when it is about the important and fundamental elements of society، including educational sections، its importance is considered to be much higher. In this manner، because of their applicable wide range and their role in promotion of the country’s scientific level، critiquing textbooks and instructional materials seems like an inevitable necessity. A critical review of the book “Simple Morphology” shows that although this valuable book includes some positive features and has scientific value، in some aspects needs reformation and revision such as: applicability of the exercises and adjusting them، correct writing of Arabic orthography، observance of scientific research method principles such as writing prologue، correct reference of entries، providing a list of resources، and clarification of some issues which is one of main features of scientific literature.
    Keywords: criticism, arabic morphology, simple morphology