فهرست مطالب

پژوهشنامه ادبیات تعلیمی - پیاپی 17 (بهار 1392)
  • پیاپی 17 (بهار 1392)
  • 260 صفحه، بهای روی جلد: 30,000ريال
  • تاریخ انتشار: 1392/04/23
  • تعداد عناوین: 8
|
  • سید احمد حسینی کازرونی، سید علی جعفری صادقی صفحات 1-24

    در تذکره ها و آثار عرفانی همواره از ملامتیه به عنوان گروهی از اهل تصوف و عرفان یاد می شود و در شرح احوال و آثارشان به بیان چند اصل مورد تاکید ملامتیه و برشمردن چند نام و لقب به عنوان اهل ملامت اکتفا می گردد و آن چنان که شایسته جایگاه برجسته و تاثیرگذار اندیشه های ملامتی در پهنه ادب پارسی است. به تبیین نقش ایشان پرداخته نمی شود و زمینه های باورهای ایشان در بدنه عرفان اسلامی بررسی نمی گردد. در این مقاله در پی اثبات آنیم که غزل فارسی از آغاز به ابزاری برای تعلیم آموزه های ملامتی بدل شده است و نگارش این مقاله، در واقع گامی است در مسیر بازشناسی هویت فرهنگی و ادبی ملامتیان و یافتن رد تاثیر شگرف آموزه ها و باورهای ایشان در غزل فارسی و به ویژه بنیان گذاری گونه ای از غزل با عنوان «قلندریات».

    کلیدواژگان: ملامتیه، شیوه های تعلیم، غزل، قلندریات
  • محمدمهدی ناصح، سوسن یزدانی صفحات 25-50
    ادبیات تعلیمی یکی از شاخه های مهم و کهن ادب فارسی است مضامین تعلیمی از دیرباز در داستان ها که همواره از نیازهای ذهنی و عاطفی بشر بود، راه یافت و ایرانیان به جنبه تعلیمی آن توجه کرده اند. حکایت پردازی نیز از شیوه های داستان پردازی است که در قرون چهارم با مضامین اندرزی در مثنوی هایی چون کلیله و دمنه به کار رفته است. در قرن پنجم ه. ق حدیقه سنایی نخستین منظومه عرفانی است که با هدف تعلیم مباحث عرفانی، دینی و اخلاقی سروده شد و از حکایت های تمثیلی در بیان مفاهیم استفاده کرد. پس از او عطار این شیوه را گسترش داد و مولانا آن را به کمال رساند. امیرخسرو دهلوی نیز در قرن هشتم، در تاسی از نظامی، نظیره مطلع الانوار را به شیوه مخزن الاسرار سرود. در همه این مثنوی ها برای تبیین و تاکید بر مضامین عرفانی – اخلاقی، از حکایت استفاده شده است. حکایت ها با توجه به جنبه تعلیمی از کارکردهای متفاوتی برخوردارند لذا هدف از این پژوهش آن بوده است تا معلوم گردد، حکایت های تعلیمی در مطلع الانوار، از چه اهدافی برخوردارند و امیرخسرو با چه کارکردهایی به تبیین و آموزش تعالیم اخلاقی، مذهبی و عرفانی خویش پرداخته است. در این پژوهش، با شیوه تحلیلی - توصیفی مجموع بیست حکایت تعلیمی در مثنوی اخلاقی مطلع الانوار، از جهت محتوایی مورد بررسی قرارگرفته است و در نهایت این نتیجه به دست آمد که امیرخسرو دهلوی در حکایت هایش از کارکردهای متنوعی از جمله اقناع و اثبات، تصویر سازی و ادراک، عبرت پذیری، تسهیل مباحث پیچیده، آشنایی زدایی، تحول و جز آن در جهت تبیین مسائل اخلاقی، آداب شرعی و عرفانی استفاده کرده است.
    کلیدواژگان: امیرخسرو دهلوی، مطلع الانوار، حکایت، تعلیم
  • وحید سبزبان پور صفحات 51-86
    قابوس نامه کتابی است به پارسی که مولف آن عنصرالمعالی کیکاووس بن اسکندر آن را برای فرزندش گیلانشاه در 44 فصل نوشته است که اگر بخواهد پس از پدر حکومت کند و یا از روی اضطرار کاری دیگر انتخاب کند، بداند چگونه وظایف خود را انجام دهد.
    عنصرالمعالی در این کتاب پند های تربیتی بسیاری را از قول حکیمان و یا با لفظ «گفته اند» آورده است که گوینده آنها معلوم نیست و صاحب نظرانی که به شرح و تحلیل قابوس نامه پرداخته اند نیز به نام گوینده این سخنان حکیمانه اشاره ای نکرده اند. با تامل در حکمت هایی که در منابع عربی از ایرانیان قبل از اسلام نقل شده است، معلوم می گردد که بسیاری از این سخنان متعلق به حکیمان ایرانی است و یا دست کم در ایران باستان رایج و شناخته شده بوده است.
    در این مقاله علاوه بر معرفی بیش از 40 پند اخلاقی و تربیتی ایرانی که در قابوس نامه بی نام و نشان آمده و در منابع عربی به ایرانیان نسبت داده شده است، نقش دیدگاه های تربیتی ایران باستان و تاثیر آن را در قابوس نامه نشان می دهیم.
    کلیدواژگان: قابوس نامه، عنصرالمعالی، فرهنگ ایران باستان، تعلیم و تربیت، منابع عربی
  • سعید حاتمی، سیدعلی قاسم زاده نجمه امری صفحات 87-114
    تامل در احوال و اقوال مشایخ و بررسی تعامل میان نظام هدفمند و منسجم خانقاه و جامعه، نشان می دهد که تزکیه و تعلیم مریدان و عامه مردم بر محور ارزش ها و اندیشه های صوفیانه، هدف و رسالت اصلی تصوف اسلامی بوده است. صوفیان بزرگ برای تحقق این هدف، همواره از کلام به عنوان مهمترین وسیله تاثیرگذاری بر مخاطبان خود بهره برده اند.
    نظر به اهمیت این موضوع، این پژوهش می کوشد تا اسباب، صور و موجبات این هنجارگریزی را بیان کند و آن را بر مبنای «فرآیند ارتباط کلامی» رومن یاکوبسن، با تکیه بر ارتباطات کلامی عارف بزرگ قرن پنجم ه. ق، ابوسعید ابوالخیر تبیین نماید. بنا بر نتایج این پژوهش، ابوسعید ابوالخیر اغلب، به هنگام ترویج یا تذکار هنجارهای اخلاقی، تبیین و تایید احوال خود یا دیگران و رفع حوایج مادی و معنوی مخاطبان عام و خاص، با استفاده از زبان ادبی و احیانا تمسک به شگردهایی چون مناظره و بیان سخنان شطح آلود و شگفت انگیز، به تکلم روی آورده است. گزاره های ارتباط زبانی اش، بسته به موقعیت گوینده، مقصد کلام و مقتضای مخاطب و سخن، به ترتیب بر عناصر مخاطب، رمزگان، موضوع و گوینده استوار است. نقش های ارتباط کلامی حاصل از تاکید بر این عناصر، غالبا تلفیقی از نقش های ترغیبی، فرازبانی، ارجاعی، عاطفی و گاه ادبی است که در این میان به سبب مخاطب محور بودن سخنان، نقش ترغیبی و به دلیل کد دار بودن گزاره ها و لزوم آگاهی مخاطبان از پس زمینه گزاره های کلامی، نقش فرازبانی از برجستگی بیشتری برخوردار است.
    کلیدواژگان: ارتباط کلامی صوفیه، رویکرد تعلیمی، ابوسعید ابوالخیر، نظریه ارتباطی، رومن یاکوبسن
  • پریسا داوری صفحات 115-156
    داستان ها همیشه ظرفیت بسیاری برای طرح مسائل حکمی و تعلیمی داشته اند و داستان پیامبران به شکل ویژه از این ویژگی برخوردار است. یکی از این داستان ها ماجرای سراسر حکمت سلیمان است. حکمت در قصه سلیمان به چند صورت قابل تامل است:1- لفظ حکمت که در داستان سلیمان صراحتا به او منسوب است؛ سخنان حکیمانه و نغز می گوید و کتاب امثال سلیمان مشحون از آن است. در قرآن نیز از علم مخصوصی که به سلیمان بخشیده شده یاد می شود.2-امثال برآمده از داستان سلیمان که شاید ساده ترین شکل حکمت در این قصه باشد.3- نکات حکمی و تعلیمی و پندآموز که در این مقاله به شرح آنها خواهیم پرداخت.
    کلیدواژگان: سلیمان، حکمت، مور، باد، مرغان، هدهد، ملک، دیوان
  • محمود صادق زاده صفحات 157-190
    شاعران کودک و نوجوان ایران از میان انواع ادبی، بیشتر به ادبیات غنایی، تعلیمی و حماسی توجه کرده اند. از این رو نقش مایه های عاطفی همچون: مادر، پدر، معلم و...، در شعر کودک و نوجوان فراوان است. چندین منظومه حماسی نیز برای کودک و نوجوان سروده شده است؛ از جمله: منظومه ی آرش کمان گیر از سیاووش کسرایی و منظومه ظهر روز دهم از قیصر امین پور.
    به دلیل اهمیت زیاد مساله تعلیم و تربیت، اشعار تعلیمی فراوانی نیز برای کودکان سروده شده است؛ به ویژه در دوران مشروطه که عصر توجه به تعلیم و تربیت کودکان است. نسیم شمال و ایرج میرزا در دوره مشروطه بیش از شاعران دیگر به تعلیم و تربیت کودکان و نوجوانان در اشعارشان پرداخته اند، اما در دوره کنونی بیشتر شاعران کودک به این مساله، توجه کرده اند.
    مهم ترین موضوعات شعر کودک و نوجوان در دوره معاصر، شامل مسایل اخلاقی، اجتماعی، علمی و فرهنگی و پایداری و اصلی ترین درون مایه های اشعار تعلیمی، آموزش خداشناسی، احترام به پدر و مادر، تاکید بر دوستی و علم آموزی و... است. در این جستار، جنبه های گوناگون ادبیات تعلیمی و موضوعات اجتماعی شعر کودک و نوجوان با واکاوی و تحلیل مهم ترین اشعار کودکانه از دوره مشروطه تا امروز بررسی می شود.
    کلیدواژگان: ادبیات تعلیمی، شعر معاصر، کودک و نوجوان، تعلیم و تربیت، مضامین پایداری
  • علی فتح اللهی، قاسم صحرایی صفحات 191-218
    انسان موجودی مدنی الطبع است که برای تداوم حیات و رفع نیازهای خویش در اجتماع ناگزیر از به کار بستن مهارت های زیست جمعی همچون ارتباط موثر، جرات و همدلی است.
    عارفان مسلمان با حفظ اصول و مبانی انسان شناسی دینی و در عین زیستن در فضای چند فرهنگی با گویاترین زبان به تبیین ژرفای وجود آدمی و نیازهای ثابت و متغیر وی پرداخته اند. مولانا جلال الدین محمد بلخی (672-604) در زمره عارفانی است که با دستیابی به آگاهی کی هانی، نیازهای زیست فردی و اجتماعی انسان را در قالب حکایت و تمثیل برای ایجاد و استمرار حیاتی سالم و طیبه گوشزد کرده است. این دانشمند بزرگ تحت تاثیر فرهنگ اسلامی و با نقب زدن به لایه های عمیق درون انسان توانسته است ریشه احساسات عمیق آدمی را به خوبی نشان دهد.
    در این پژوهش می کوشیم تا با شناسایی مهارت های زندگی در آثار جلال الدین محمد مولوی، به تحلیل این راهبردها از دیدگاه وی بپردازیم.
    کلیدواژگان: ارتباط، انسان، مهارت زندگی، مولوی، بعد اجتماعی
  • حسین مسجدی، سیدحامد موسوی جروکانی، صفیه توکلی مقدم صفحات 219-243

    سیره و روش بزرگان دین از جمله پیامبر اکرم (ص) و امامان معصوم (ع) نشان می دهد که علاوه بر تثبیت اندیشه توحیدی، سوق مردم به سمت صفات پسندیده اخلاقی نیز همواره مد نظر آنان بوده است؛ به گونه ای که در باور ایشان، اخلاق به همراه باور توحیدی، دو رکن عمده جامعه ایمانی به حساب می آید. اما به نظر می رسد پس از آنان، جامعه دینی از مساله اخلاق غافل ماند. به همین دلیل، برخی از تربیت یافتگان تمدن اسلامی با آگاهی از این امر و با عنایت به فرجام ناخوشایند بی توجهی به ارزش های اخلاقی، در آثار خویش به تبیین عوامل تاثیرگذار بر رشد اخلاق پرداختند تا شاید بار دیگر، این رکن مغفول مانده جامعه ایمانی احیا شود. در این پژوهش، به بررسی این عوامل تاثیرگذار با تکیه بر آرا و اندیشه های شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی پرداخته می شود. از دیدگاه وی، عواملی چون نگرش حداکثری به اخلاقی شدن فرد، تعمیق فرهنگ باید و نباید بر اخلاق، مصلحت اندیشی و منفعت طلبی و اخلاق گویان بی اخلاق، در نابودی ارزش های اخلاقی تاثیرگذار است.

    کلیدواژگان: سعدی، آسیب شناسی، اخلاق گریزی
|
  • S. A. Hoseini Kazerooni, S. A. Jafari Sadeghi Pages 1-24

    In the mystical works Malamatieh always considered as a Sufis and mystical group. They have written certain works that contain certain principals. In explaining their works only certain names are mentioned which is not suitable for analyzing this school of thought. Therefore, the present article tries to explain that Persian Ghazal from very beginning which became a means for teaching of blaming. Writing this paper is a step toward recognizing the identity of the cultural and literary works of Malamatian and finding the footprint of their impact on teachings and beliefs in the Persian Ghazal and especially founding of a kind of Ghazal; namely, <>

    Keywords: Malamute, methods of teachings, Ghazal, Qalandaryat
  • M.M.Naseh, S.Yazdani Pages 25-50
    Storytelling has always been mental and affective needs of human from a long time ago. Iranians have been focused on its didactic aspect. Anecdote-making is also one of the methods of storytelling which was used with advising contents on the Mathnavies like Kellileh-va-Demneh in forth centuries. Sanai’s Hadighieh is the first mystical poem of fifth centuries which is composed by aim of training mystical, religious and moral contents. it used allegorical stories to express the concepts. After that, Attar extended this method and Molana completed it. furthemore, Amir Khosrou Dehlavi in 8th century, with following Nezami, composed Matla-al-Anvar in the method of Makhzan-al-Asrar. in all of these Mathnavies, narratives are used in order to explain and emphasize on moral-mystical contents. Stories have different functions regarding to their didactic aspects, but the goal of the present paper is define "what are the goals of didactic narratives in Matla-al-Anvar; and what function did Amir Khosro Dehlavi use to explain his moral-mystical contents? In this study, 20 stories of Matla-al-Anvar have been studied with analytic-descriptive method with regard to content. the results showed that Amir Khosro Dehlavi for his narratives used various functions such as satisfaction, proof, illustration and perception, taking the lesson, facilitating complicate issues, defamiliarising and evolution in order to explain mystical-moral problems.
    Keywords: Matla, al, Anvar, Amir Khosrou Dehlavi, anecdote, education
  • V. Sabzianpoor Pages 51-86
    Ghabousnameh is a Persian book whose author is Onsorolmali Keikavousebne Eskandar. He has written this book for his son, Gilanshah, in 44 chapters, in case that if his son wanted to rule after his father or choose to do something else in an immediate manner, he would be aware of how to do his duties. In this book, Onsorolmali has cited lots of educational advice from philosophers. the speakers of these words are not clear and the scholars who analyzed Ghabousnameh did not mention the speakers of these wise words. By reflecting upon wisdom cited in Arabic sources from Iranians before Islam, it became clear that many of these words belonging to Iranian philosophers or at least they were common and known to Ancient Iran.
    Keywords: Ghabousnameh, Onsorolmali, the culture of ancient Iran, education, Arabic sources
  • S. Hatami, S. A. Ghasemzadeh, N. Amri Pages 87-114
    Thinking about Mashayekh’s biographies and studying the interaction between targeted and coherent system of Monastery (Khanghah) and society indicate that purification and education of devotees and common people based on values and mystical thoughts was the main aim and mission of Islamic Sufism. The great Sufism always have used speech as the most important means effective on their addressee in order to achieve this aim. Considering the importance of the issue, this research tries to clarify means, dimensions, and causes of such a breaking of norms, and explain it on the basis of Roman Jacobson’s theory, i.e. “The process of verbal communication”, and also relied on the verbal communications of Abosaeed e Abolkheyr, the great mystic of fifth century (A.H.). Abosaeed e abolkheyr, according to the outcomes of the research, mainly resorted to expression in order to promote and remind ethical norms, to explain and admit other’s and his spiritual states, and to resolve the needs of his private and general Audiences, by taking advantage of techniques such as using literary language, irony, discussion, and ecstatic phrases. Propositions of his verbal communication, according to status of the speaker, goal of the speech, and requirements of the audience and talk, are mainly based on factors like audience, speaker, subject and codes. The roles resulting from the emphasis on these factors is often a modulation of two or more roles of the inspirational, emotional, referential, cross-language and sometimes literary type. Among all these, the inspirational role, since Abosaeed’s remarks were audience-centered, and the cross-language role, due to the propositions being coded and the need for audiences to be aware of the background of Abosaeed’s verbal propositions, is more important.
    Keywords: Sufism's Verbal Communication, Didactic Approach, Abosaeed e Abolkheyr, Communication Theory, Roman Jacobson
  • P.Davari Pages 115-156
    Stories have lots of capacity to explain wisdom anddidacticissues. Prophets’stories such as holly Soleyman especially have this capacity. The word wisdom in Soleymaon story may be considered in many ways 1-the wordHikmat thatisdirectly related to Soleyman, in the book of Torah Society as well as philosophers,who says wise speeches. The book Soleyman’s proverb also contains these speeches. In addition, in holly Quranthere is specialized science which God has given to Solomonand he is verythankful to God and considered it as a merit.2-Proverbs derived from Solomon story which is the simplest type of Hikmat. 3- Wisdom, didactic and advices points in the story which surely has lots of details. Most significant parts of Soleymanregarding didactic onesareSoleyman, wind and Ant adventure.Soleyman’s life from succession andheredity from David until his death is full of wisdom and Hikmat which in this paper has been explained and analyzed.
    Keywords: Soleymn, Hikmat, Ant, Wind, birds, Hodhod, kingdom, Divan
  • M. Sadeghzadeh Pages 157-190
    Most Iranian poets, who composed poems for children, have focused on lyric, didactic and epic literatures of literary types; therefore, emotional themes such as mother, father, teacher, etc. are mostly found in poems for children. Several epic poetry have been also composed for children among of which are the long poem of Archer Arash by Siavash Kasraei and Noon on 10th Day by Gheisar Aminpoor.Due to considerable importance of educations, many didactic poems have been composed for children; especially in constitution time which was a time to focus on educating children. Nasim Shomal and Iraj Mirza have paid more attention to educating children than other poets in constitution time.The most important subjects in children poems at contemporary time are ethical, social, scientific and cultural matters and issue on resistance and the main themes of didactic poems are theology, respect to parents, friendship, science learning, etc. In the present paper, literary types and main themes of children poems from constitution time up to now have been studied and analysed.
    Keywords: Didactic literature, Contemporary poetry, Child, Adolescent, Education, Training, resistance contents
  • A. Fathollahi, Gh. Sahraei Pages 191-218
    Human beings have civic nature and have to live in grope. Thus, if they want to sustain their life and fix requirements they must apply group life skills such as effective communication, bravery and sympathy.Muslim mystics with keeping the principles, dignities and humanity bases and while living in a multicultural environment with the most obvious language explained the depths of human existence and variable needs of human beings. Molana Jalaledin Rumi Balkhi (672-604) is among the mystic that through his cosmic knowledge has explained the personal and social needs of human nature in the form of anecdote and allegory to create healthy and good life. This great scientist was influenced by Quran – Islamic with deep insight into the layers of human has been able to show a man deeply rooted feelings.In this study we have been tried to identify the social skills in Jalaleddin Rumi and analysis of these strategies from his views.
    Keywords: Relationship, Human being, life skills, Moulavi, Social aspects
  • H. Masjedi, S. H. Mosavi Jarukani, S. Tavakkoli Moghaddam Pages 219-243

    Sirah and methods of religious elders including the great Prophet and infallible Imams indicate that in addition the establishment of monotheistic thought, they lead people to praiseworthy ethical characteristics. Therefore, they believe that ethics and monotheistic belief were considered to be two major bases in the faith community. However, it seems that Islamic community after neglecting ethical issues, some educated scholars of Islamic culture tried to focus on ethical values once again in order that this basis revived. In this study, Sheikh Mosleheddin Saadi Shirazi’s ideas and comments concerning ethical issues have been examined.According to him, such factors as the maximum attitudes to changing a person to ethical character, deepening the culture of doing and not doing, expediency and profit-seeking and ethical advocators who don’t have ethics play major roles in destruction of ethical values.

    Keywords: Saadi, Pathology, escaping ethics