فهرست مطالب

پژوهش نامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی - سال یکم شماره 1 (بهار و تابستان 1391)
  • سال یکم شماره 1 (بهار و تابستان 1391)
  • تاریخ انتشار: 1391/03/11
  • تعداد عناوین: 6
|
  • علی اکبر جعفری صفحات 1-23
    از دیدگاه جامعه شناسی اقلیت های قومی و دینی به عنوان گروهی که به دلیل تفاوت هایشان با گروه اکثریت در معرض تبعیض ها و تمایزات قرار دارند و از مشارکت در زندگی اجتماعی کناره گیری می کنند، تعریف شده اند. این شاخص ها در بسیاری از جوامع مشاهده می شود، اما مطالعه ای تحقیقی با روش مطالعات «جامعه شناسی تاریخی» درباره ارامنه ساکن جلفای اصفهان در دوره صفوی نشان می دهد که با وجود مشخصات ظاهری این قوم، به مثابه یک اقلیت، موقعیت نسبتا ممتازی در جامعه و بالتبع عملکرد موفقی در زندگی اجتماعی پایتخت صفویان داشته اند. این مطالعه که از نوع تحقیقات تاریخی است و به روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتاب خانه ای صورت گرفته، در پی پاسخ گویی به این سوال است: موقعیت و عملکرد ارامنه در ساختار اجتماعی اصفهان عصر صفوی چگونه بوده است؟
    نتیجه تحقیق که حاصل جمع آوری اطلاعات و استخراج داده های تحقیق با استفاده از استدلال های تاریخی و نمودارهای آماری است، نشان می دهد تعامل سازنده بین این گروه با دولت مردان صفوی و تلاش صفویان برای رونق تجارت، افزایش جمعیت پایتخت خود، کسب اعتبار بین المللی، و عملکرد درست ارامنه در مسائل و مسئولیت هایی که به آن ها واگذار شد، زندگی مسالمت آمیزی را برای این اقلیت در آن دوره تاریخی رقم زد. این نتایج می تواند در تحلیل جامع نگر به جایگاه اقلیت ها در دوره صفویه کمک کند.
    کلیدواژگان: جامعه شناسی تاریخی، اقلیت ها، ارامنه جلفا، محلات اصفهان، صفویه
  • حمید حاجیان پور، اکبر حکیمی پور صفحات 25-46
    ساختار اجتماعی ایران عصر صفوی، با تاثیرپذیری از سیاست های پادشاهان صفوی، دیگر پذیرای تحرکات سیاسی اجتماعی طرایق صوفیانه نبود. طریقت نوربخشیه با مشاهده حرکت صوفیان صفوی از محراب به جانب تخت سلطنت، تداوم محبوبیت و آزادی عمل اجتماعی خویش را در خطر دید. مرشدان نوربخشی تقریبا هم زمان با صفویان، به منزله یک طریقت صوفیانه شیعه مذهب، در قلمرو تیموریان اعلام موجودیت سیاسی کردند، اما درادامه نتوانستند هم چون صفویان به قدرت سیاسی دست یابند. بنابراین در برابر تشیع سیاسی و عوام پسند صفویان ناگزیر شدند رویکردهای مختلفی را در زمینه های اجتماعی اتخاذ کنند. تا بدین وسیله سلسله مذهبی خویش را حفظ کرده و با چشم امید به آینده مترصد فرصتی برای تبدیل طریقت خود به سلطنت باشند.
    تحقیق حاضر با بهره گیری از شیوه پژوهش کتاب خانه ای و تحلیلی درصدد بررسی ابعاد گوناگون زمینه های حضور مرشدان نوربخشی در جامعه عصر صفوی و نیز کارکردهای اجتماعی آنان در این دوران است. به نظر می رسد پس از تشکیل حکومت صفویه، پادشاهان این سلسله دیگر نمی توانستند فعالیت سیاسی، اجتماعی، و مذهبی طرایق صوفیانه را ببینند. لذا از هر فرصتی برای سرکوب سلسله های مذهبی حاضر در قلمرو خود بهره می بردند. درمقابل، طریقت نوربخشیه، بسان دیگر سلسله های مذهبی، به سبب ناتوانی نظامی و مالی نسبت به شاهان صفوی با استفاده از توانایی های گوناگون اجتماعی خود نظیر اعتقاد به تشیع به منزله مذهب رسمی کشور، ادعای داشتن کرامات، فراگیری دانش طب و بهره گیری از آن برای حضور پررنگ تر در جامعه، سرودن اشعار در زمینه های گوناگون، و... در تداوم حیات اجتماعی و سیاسی طریقت خود، به امید دست یابی به شرایط بهتر، می کوشیدند.
    کلیدواژگان: طریقت نوربخشیه، تیموریان، صفویان، تصوف، تشیع
  • سیدمحمدرحیم ربانی زاده صفحات 47-62
    سیاست های مالی و پولی در هر دوره از تاریخ به اشکال گوناگون اجرا می شده است. یکی از این سیاست ها چگونگی و نحوه گردش نظام پولی است که در مقاطع تاریخی نمودهایی خاص داشته است؛ در دوره خلافت عباسی، به سبب افزایش معاملات تجاری و حمل و نقل های مالی، نظام پولی در قالبی خاص عرضه می شد. این الگو استفاده از چک و سفته بود. خلافت عباسی برای پیشبرد فعالیت های مالی و تجاری و معاملات کلان خود در عملیات مالیاتی با هدف رفع مشکلات ناشی از حمل و نقل پول های سکه ای، به ویژه زر و سیم های بسیار سنگین، به روش پرداختی ایمن، سبک، راحت، و سهل الوصول نیاز داشت. بنابراین کاربرد چک و سفته، با وزن کم و قابلیت جابه جایی بسیار آسان، از ابزارهای سپرده گذاری و حواله مالی در راستای سیاست های گردش پولی در امپراتوری عباسی گسترش یافت. استنادات این پژوهش بر اساس مراجعه به متون و منابع تاریخی، به ویژه منابع مالی و خراجی دوره مورد نظر، و تجزیه و تحلیل داده ها استوار است.
    مستندات تاریخی حاکی از افزایش و پیشرفت فعالیت های مالی، شبیه به بانک های امروزی، در دوره خلافت عباسی در قالب چک و سفته است که باعث شکل گیری شیوه نظارتی جدید و هم چنین گسترش نهادی به نام صرافی بود که در پرداخت مابه ازای پولی معاملات در روش جدید نقش مهمی را ایفا می کرد.
    کلیدواژگان: خلافت عباسی، سیاست های پولی و مالی، چک، سفته
  • کوروش صالحی، محرم قلی زاده صفحات 63-77
    منطقه خوارزم واقع در شمالی ترین نقطه ماوراء النهر، در قرون نخست اسلامی، از نقاط تاثیرگذار در تاریخ منطقه مذکور به شمار می رود. خوارزم محل تجمع کاروان های تجاری بوده که از نواحی اغز، خزر، و به ویژه روس می آمدند و تجار خوارزمی نیز متقابلا در نقاط دیگر دنیا به فعالیت های بازرگانی می پرداختند. تجارت این ناحیه ازطریق آرال با روسیه و از آن طریق با کشورهای اروپایی جریان داشت. ویژگی خاص جغرافیایی و جمعیت تجارت پیشه خوارزم ادوار پرشکوه اقتصادی و بازرگانی را برای آن رقم زده است. خوارزم در گذر از دوران باستان به دوران اسلامی نیز این نقش خود را حفظ کرد و بازرگانی و تجارت مناطق ماوراءالنهر و خراسان در کف اختیار تجار خوارزمی بود؛ اعتبار آنان به حدی بود که در نقاط گوناگون ماوراءالنهر، خراسان، هندوستان، بلغار، و سواحل ولگا دارای تجارت خانه و انبارهای بزرگ کالا بودند. خوارزم به لحاظ سیاسی دارای نوعی نظام فرمان روایی مستقل، که در عصر باستان ریشه داشت، بود و خاندان آل افریغ منشا شکل گیری نظام خوارزمشاهی در آن ناحیه بود. با ورود خوارزم به دوران اسلامی، حکام باستانی آن دست نشانده عمال خلیفه اسلامی شدند و نوعی نظام دوقطبی بر ساختار سیاسی خوارزم حاکم شد. خوارزم در دوره فرمان روایی حکومت های مستقل محلی ایرانی در ماوراءالنهر به شکلی موثر در مناسبات قدرت گیری میان این سلسله ها نقش داشت. در این مقاله با نگاهی به اوضاع اقتصادی و سیاسی خوارزم به بررسی الگوی توسعه خوارزم در این دو زمینه پرداخته شده است.
    کلیدواژگان: خوارزم، حاکمیت محلی، جغرافیای اقتصادی، تجارت و بازرگانی
  • حسین مسعودنیا، عاطفه فروغی صفحات 79-96
    کودتای سوم اسفند 1299 نقطه آغاز حضور رضاخان در عرصه سیاسی کشور بود. حضوری که با فرماندهی قزاق ها و وزارت جنگ آغاز شد و به تاج گذاری او در مقام سلطنت در 1304 منتهی شد و تا 1320 ادامه یافت. رضاشاه در این دوران بیست ساله تلاش کرد با شکل دادن دولتی مرکزی و مقتدر و الگوبرداری از تحولات کشورهای اروپایی، بخش های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، قضایی، و آموزشی را اصلاح کند و از نو بسازد؛ تا چشم اندازها و فرصت های داخلی و بین المللی تازه ای برای ایران فراهم شود. اقدامات اصلاحی او در عرصه های مختلف آثار، نتایج، و واکنش های متفاوتی را درپی داشت. یکی از راه های بررسی این پیامدها و واکنش ها استفاده از متون و آثار چاپی این دوره در چهارچوب جامعه شناسی ادبیات است. در میان متون ادبی، رمان به دلیل ساختار و ویژگی های خاص خود اهمیت بیش تری دارد. پژوهش حاضر در پی آن است که به بررسی بازتاب اصلاحات سیاسی و اجتماعی رضاشاه در رمان های اجتماعی1300 - 1320، با استفاده از چهارچوب نظری لوسین گلدمن، بپردازد. نتایج پژوهش نشان می دهد که در سال های آغاز سلطنت و اجرای اصلاحات مورد نظر رضاشاه، به رمان و رمان نویسی توجه بیش تری شد و با گذشت زمان و آشکارشدن نواقص و کاستی های اصلاحات تقلیدی این دوره، ادبیات و نوع ادبی رمان به ابزاری برای انتقاد از وضعیت آن زمان تبدیل شد.
    کلیدواژگان: رضاشاه، جامعه شناسی ادبیات، لوسین گلدمن، رمان اجتماعی، رمان تاریخی
  • شهرام یوسفی فر، محمد بختیاری صفحات 97-119
    در دوره صفویه برخی از وجوه ساختاری و عملکردی مناصب اجرایی کشور دگرگونی هایی را از سر گذرانید و در جریان آن شماری از آن مناصب به منظور اثربخشی بیش تر در ماموریت های اداری، سیاسی، اقتصادی، و اجتماعی مربوط توسعه و تکامل یافت. از آن جمله منصب داروغه، که پیدایش آن به دوره قبل از صفویه مربوط بود، در این دوره برخی دگرگونی های ساختاری و عملکردی را پذیرا شد و در نتیجه آن نقش و عملکرد اداری و سیاسی آن به همراه منزلت و جایگاه اجتماعی آن، تحول یافت. الگوی ساختار و عملکرد منصب داروغه که در دوره صفویه ظاهر شد، در ادوار بعد میل به انحطاط یافت و در اواخر دوره قاجار زوال یافت. در این مقاله بررسی تاریخی مبتنی بر اسناد و داده های موجود در منابع، از ساختار و عملکرد منصب داروغه در دوره صفوی، صورت می گیرد. نتیجه این تحقیق نشان می دهد در این دوره به علت توسعه کارکردهای این منصب، این عنوان برای صاحب منصبان نظامی و اداری، استفاده می شد و داروغه ها نقش و عملکردهای گوناگون و مهمی در حوزه های اجرایی، قضا، و امنیت اجتماعی برعهده داشتند. اهمیت و منزلت اداری و اجتماعی دارندگان این منصب سبب می شد آنان افزون بر وظایف اصلی خود گاه به عنوان سفیر، مشاور، و عامل مالی به کار گرفته شوند و ماموریت نظامی و مواردی دیگر را به عهده بگیرند.
    کلیدواژگان: داروغه، صفویه، عامل قضایی، مناصب اداری، امنیت اجتماعی، داروغه دفترخانه
|
  • Ali Akbar Jafari Pages 1-23
    From a sociological viewpoint، tribal and religious minorities due to their differences from majority section are under discrimination and they avoid taking part in social life. Although these distinctive behaviors can be seen in modern world and many historical societies، a sociological and historical study in Isfahan Jolfa about Armenians during Safavid showed that this minority section enjoyed an excellent enhance and they had a successful action in social life in Isfahan as a capital city of Safavid. This study was documented with historical sources in the area of social affairs and tries to answer the historical question، That is: How was the position and performance of Armenians in Isfahan at Safavid period as a minority group? And how this performance made Armenians and Julfa so famous at that time? Data collection and inferring the research data was depicted by historical inferencing and quantitative techniques at the end of this paper. This constructive and positive interaction between this group and Safavid politicians constructive and positive interaction between this group and Safavid politicians carried many positive things such as a better trading a growth in the population of the capital city a reliable international validity، Armenian right behavior and actions in their different social responsibilities encouraged politicians to give them more responsibilities. They had a friendly relationship with other groups at that time. This performance can be documented in the study of this minority group.
    Keywords: historical sociology, minorities, Armenians, Isfahan, Safavid
  • Hamid Hajian Pour, Akbar Hakimi Pour Pages 25-46
    Iran’s Safavid social structure affected the politics of the Safavid kings، more receptive to political movements-Social Trayq not mystical. Safavi Sufi brotherhoods Nurbakhshieh move the view of the altar to the throne، his continuing popularity and social freedom were in danger. Master Nurbakhsh، although almost simultaneously with the Shiite Safavid Sufi brotherhoods as a political entity was declared in the Timurid territory، but could not continue as the Safavids to achieve political power. Thus the political and public-friendly Shia Safavids were forced to adopt many approaches in the social field. Thereby retaining their religious hierarchy and hope for the future with an opportunity to reach into his path to the throne. This research utilizes a library of research and analytical approach seeks to review various areas of the Master Nourbakhsh Safavid society and their social functions is in this period. Seems to form a government after the Safavid dynasty of kings that refuse to see the activities of other political، social، religious and not from other Sufi Trayq. So every opportunity to suppress the religious hierarchy in their territory، they took advantage. In contrast، religious creed Nurbakhshieh like the other series due to financial and military weakness of the Safavid kings used their various abilities، such as belief in Islam as the official religion of the country، claim to greatness، knowledge acquisition and utilization of Medicine for more presence in the community، writing poems in various fields and… Continuing social and political life in their path، hoping to achieve better conditions tried.
    Keywords: path Nurbakhshieh, Timurid, Safavid, Sufism, Shiism
  • Seyyed Mohammad Rahim Rabbanizadeh Pages 47-62
    Monetary policies in each historical period have been performed in different ways. One of this policies is the quality of flow of monetary policies that has been presented in special faces. This model was to use cheque and promissory note. Abbasi caliphate، needed to a comfortable، easy and secure way to increase economical and commercial advantages and decrease the problems of monetary exchanges. Therefore، these tools have been used because of lightness and easy transference in order to develop the monetary flow policies in Abbasi Emperor. This research has been built upon historical texts and references specially this period’s literature.
    Keywords: Abbasi caliphates, monetary policies, cheque, promissory note
  • Koroush Salehi, Moharam Gholizadeh Pages 63-77
    The ancient land of Kharazm، the northernmost point of central Asia، was an important area during the early Islamic centuries. Kharazm was a commercial centre for Caravans coming from lands of Oghozs، Khazars and especially Russians; Also merchants of Kharazm were engaged in trade in foreign countries. Kharazm was trading with Russia and Europe via Aral. Kharazm’s geographical and merchant situation prepared glorious economic and commercial periods. Passing through the ancient era towards the Islamic era Kharazm has also kept this role. Khwarizmi merchants were controlling the trade in central Asia and Khorasan and had trading Houses and Store Houses throughout central Asia، Khorasan، India، Bulgaria and Volga coastline. Politically، Kharazm had an autonomous monarchy originated in the ancient age-ruling by Farighonid dynasty. After Arab conquest، the ancient rulers became subordinate to the Caliphate and therefore a duel political order appeared in Kharazm. Kharazm played a key role during the establishment of Iranian autonomous states in Trans Oxiana. In this article، with Looking at the economic and political situation of Kharazm، the model development of Kharazm in this two fields، has been surveyed.
    Keywords: Kharazm, Development, commercial, trade, local politics, geographic economy
  • Hossein Masoud Nia, Atefe Foroughi Pages 79-96
    The coup d’état on last days of 1299 was a beginning for Reza khan attendance in Iran’s politic. His attendance was began as Cossack’s commander and after that he became war minister. In 1304 he coronate as Iran’s king and his kingship last until 1320. In his kingship era he tried to build a central and powerful state and did modernization and different political، social، economical، judicial and educational reforms. He did all of his reforms on the base of European countries evolutions and he tried to establish new civil views and international chances for Iran. These reforms had different results and caused different reactions. In sociology of literature framework، texts and books that have been written in this period (1300-1320) can be used as facilities to study this results and reactions. Among various literary texts، novels have more importance because of their structure and specifications. In this article، the reflections of Pahlavi، Its political and social reforms in social novels between 1300-1320 have been studied using the theoretical framework of Lucien Goldman. Results of the study show that in the early years of the reign of Reza Shah''s reforms، historical and social novels were considered and with the unveiling of duplication in this period of reform failures، Literature and literary novels became as means to criticize the status quo.
    Keywords: Reza Shah, sociology of literature, Lucien Goldman, sociological novel, historical novels
  • Shahram Yusefifar, Mohammad Bakhtiari Pages 97-119
    In Safavid period، some structural and functional aspects of executive offices changed and through it some of them developed in order to reach to more effectiveness in political، economical and social missions، including sheriff’s office that appears before Safavid period. In this period، some structural and functional changes occurred that lead to the transformation of its political and administrative role and social place. The structural and functional model of sheriff’s office that appeared in Safavid period، began to decline and in Qajar’s last period disappeared. In this paper، we study historically this topic according to existing documents and data. The result of this paper shows that in this period، the extension of the functions of this office caused to that title be used for military and administrative officials، and sheriffs undertake different and important roles and functions in executive، juridical and social security areas. In light of executive and social importance and stance of this position، in addition to their original task، sometimes they work as ambassador، consultant، fiscal agent، military missioners and ….
    Keywords: Sheriff, Safavid period, juridical agent, administrative offices, social security, scriptorium