فهرست مطالب

برنامه ریزی توسعه کالبدی - پیاپی 1 (زمستان 1391)
  • پیاپی 1 (زمستان 1391)
  • 88 صفحه، بهای روی جلد: 20,000ريال
  • تاریخ انتشار: 1392/03/20
  • تعداد عناوین: 6
|
  • دکتر عباس سعیدی صفحه 9
    در دهه اخیر حجم قابل توجهی از کتاب ها و مقاله های علمی در ایران در شاخه های مختلف دانش جغرافیا انتشار یافته است. اغلب این نوشته ها به مسایل خاصی پرداخته اند، هرچند به ندرت حاوی مطلبی درباره شرح و تبیین انواع مفاهیم و اصطلاحات این رشته بوده اند. افزون بر این، مفاهیمی که به کار رفته اند، کمتر از لحاظ معنایی به درستی در تناسب با مباحث و در مواردی حتی نادرست و گمراه کننده بوده اند؛ این نکته به ویژه در مورد خطاهای وارد شده از راه ترجمه این مفاهیم به فارسی صادق است. علاوه بر این، آنچه در این نوشته ها بیش از هرچیز مورد غفلت واقع شده، گرایش ها و رویکردهای نوین در جغرافیا، بویژه مباحث فضایی و نظریه های برنامه ریزی بوده است. در مقابل، آنچه بیشتر مورد عنایت بوده، مقاله های مبتنی بر مطالعات موردی دانشجویان در قالب پایان نامه های تحصیلی بوده است. در نتیجه، نوعی ابهام در تبیین و کاربرد مفاهیم بنیادین و افزون بر آن، سردرگمی دانشجویان این رشته پدید آمده است. هدف اصلی از این مقاله کوشش در راه شرح و تبیین مفاهیم کلیدی مطرح در مباحث مربوط به فضا و برنامه ریزی فضایی در چارچوب جغرافیای کاربردی است.
    کلیدواژگان: جغرافیا، مکان، فضا، نظام فضایی، ساختار فضایی، کارکرد فضایی، سازمان فضایی، برنامه ریزی کالبدی، برنامه ریزی فضایی، برنامه ریزی کالبدی فضایی
  • ارزیابی الگوی بومی مسکن ترکمن در طرح بهسازی مسکن روستایی / مطالعه موردی: دهستان آق آباد شهرستان گنبد کاوس
    دکتر عبدالحمید نظری، محمود پک صفحه 27
    الگوی بومی مساکن روستایی هر ناحیه متاثر از عوامل طبیعی و اکولوژیکی شکل میگیرد و بر پایه نگرش سیستمی همه اجزای آن دارای پیوندهای ساختی - کارکردی بوده و همواره طی روندهای زمانی تکامل مییابند. امروزه از منظر توسعه پایدار همانطوریکه درک دقیق و درست از بومشناسی مساکن روستایی مناطق مختلف کشور حائز اهمیت است، شناسایی، حفظ و پایدارسازی الگوهای بومی نیز بسیار ضروری است.
    طرح بهسازی مسکن روستایی یکی از مهمترین طرحهای کالبدی است که طی دهه اخیر به سبب اختصاص تسهیلات بانکی کم بهره از سوی دولت در سراسر کشور با استقبال فراوانی از طرف روستائیان روبرو شده است. اگرچه این طرح به لحاظ رفع محرومیت و مقاومسازی موفقیت قابل ملاحظهای داشته است، اما به نظر میرسد معیارهای مربوط به الگوی بومی مساکن را کمتر مورد توجه قرار داده است. این مقاله طرح بهسازی مسکن روستایی را در دهستان آق آباد واقع در شهرستان گنبدکاوس از این دریچه مورد ارزیابی قرار داده است.
    شالوده روش تحقیق بر تبیین و تحلیل داده های میدانی استوار است که با استفاده از پرسشنامه و مصاحبه از 280 خانوار نمونه بصورت تصادفی بدست آمده است. جامعه آماری نیز به دو گروه استفادهکنندگان تسهیلات بانکی (وام مسکن) و فاقد تسهیلات بانکی تقسیم شدند.
    نتایج تحقیق نشان داد، اگرچه این طرح در زمینه ارتقاء فرهنگ روستائیان در زمینه تهیه نقشه و پلان واحدهای مسکونی، رعایت حریم امنیت و الگوی مصرف انرژی نتایج مثبتی داشته است، لیکن در زمینه بسیاری از معیارهای الگوی بومی مسکن ترکمن از جمله: جانمایی خانه در حیاط، جهتیابی خانه، تغییر کارکردهای اقتصادی (کاهش فضاهای مکمل) و ارتفاع بنا نتایج مناسبی نداشته است.
    کلیدواژگان: طرح بهسازی مسکن روستایی، الگوی بومی مسکن ترکمن، وام مسکن، توسعه پایدار، خانواده بهره مند از تسهیلات، خانوار فاقد تسهیلات
  • گذر تحولی بافت کالبدی روستاهای واقع درحوزه های کلانشهری / مطالعه موردی: مساکن روستایی - دهستان طرقبه
    دکتر ریحانه سلطانی مقدس صفحه 39
    بافت کالبدی در روستاها بستر فعالیت های مختلفی به شمار می رود که در زندگی روستایی نقش مهمی دارند و بسیاری از کارکردهای روستایی وابسته به این عناصر است. به صورتی که هرگونه تغییر در ویژگی-های اجتماعی - فرهنگی و اقتصادی در بافت کالبدی روستاها منعکس می شود. این تغییرات بیانگر تاثیرپذیری سکونتگاه های روستایی از جریان های مختلف از جمله شهرگرایی است.
    زیرا روستاها روابط مختلفی با شهر دارند و ابعاد و دامنه این روابط بر بافت کالبدی روستایی اثرات فراوانی داشته است و باعث تغییر ساختار و عملکرد مساکن روستایی شده است. این تغییرات در حاشیه شهرها مشهودتر بوده و این تغییرات در دامنه گسترده تری قابل مشاهده است. مساکن سنتی روستایی با توجه به عملکردهای متنوع روستایی فضاهای کارکردی مختلفی دارند که باعث تمایز آنها از مساکن شهری است و باعث سهولت فعالیت های روستایی می شوند. در حالی که مساکن جدید روستایی که برگرفته از الگوهای شهری ساخته شده اند تک کارکردی بوده و چالش هایی را در فعالیت های جدید روستایی ایجاد نموده اند. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی انجام پذیرفته است و داده های تحقیق از طریق کتابخانه ای و میدانی جمع آوری شده اند. براساس یافته های پژوهش، شهرگرایی باعث تحول اجزاء ساختاری و کارکردی مساکن سنتی روستایی شده است و در مسکن روستایی نوین، عناصر جدیدی به تبعیت از مساکن شهری شکل گرفته است که بر کارکردهای مسکن اثرگذار است.
    کلیدواژگان: مسکن سنتی، ساختار، کارکرد، الگو، شهرگرایی
  • ارزیابی تاثیر حمل و نقل بر توسعه اجتماعی نواحی روستایی / مطالعه موردی: روستاهای حاشیه محور ارتباطی سنندج - دیواندره
    دکتر محمدرضا رضوانی، دکتر مجتبی قدیری معصوم، سیدهادی کریمی صفحه 49
    حمل و نقل نقش مهمی در تحولات اجتماعی دارد و در مناطقی که دسترسی کمتری به سیستم حمل و نقل دارند، تنگناهای ساختاری زیادی در فرایند توسعه اجتماعی بوجود می آید، در این راستا عدم تامین نیاز دسترسی به حمل و نقل یکی از مهمترین موانع در رسیدن به اهداف توسعه پایدار روستایی می باشد. پژوهش حاضر با هدف بررسی تاثیر دسترسی به محور ارتباطی سنندج - دیواندره بر ارتقای شاخص های اجتماعی روستاهای واقع در حاشیه این محور انجام شده است. داده های مورد نیاز با روش های اسنادی و مطالعات میدانی و تکمیل پرسشنامه جمع آوری گردیده است. بدین منظور ابتدا شاخص های توسعه اجتماعی به عنوان متغیر وابسته تحقیق تعریف شد و 6 شاخص و 64 گویه در زمینه های آموزش، بهداشت، اشتغال و درآمد، مشارکت اجتماعی، امنیت اجتماعی و خدمات اجتماعی برای سنجش آن طراحی گردید. جامعه آماری تحقیق خانوارهای روستایی و مسئولین محلی می باشند که 210 سرپرست خانوار و 14 مسئول محلی این روستاها به عنوان حجم نمونه تعیین و با روش طبقه بندی شده تصادفی انتخاب گردید. روایی پرسشنامه با استفاده از نظرات کارشناسان و پایایی آن با استفاده از آزمون آماری آلفای کرونباخ تایید گردید. داده های جمع آوری شده با استفاده از آزمون های تی تست مستقل و تی تست زوجی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. نتایج تحقیق بیانگر رابطه معکوس بین سطح شاخص های توسعه اجتماعی روستا و فاصله آنها از محور ارتباطی سنندج - دیواندره است. همچنین بین وضعیت شاخص های توسعه اجتماعی روستاهایی که در حاشیه این محور واقع اند با روستاهایی که در 10 کیلومتری این محور قرار دارند، تفاوت معنی داری وجود دارد.
    کلیدواژگان: توسعه اجتماعی، سیستم حمل و نقل، توسعه روستایی، شهرستان سنندج، شهرستان دیواندره
  • محمدمهدی تقی زاده، حسین کیومرثی صفحه 63
    وقوع خشکسالی در طی سالهای اخیر و نیز برداشتهای بی رویه از آبهای زیرزمینی، کاهش شدید سطح آب سفره های زیرزمینی را به همراه داشته است. این موضوع در مناطق نیمه بیابانی که زندگی گیاهی و جانوری وابستگی شدیدی به برداشت از آبهای زیرزمینی دارد به خوبی احساس می شود. دشت نمدان در شمال استان فارس یکی از دشت های حاصلخیز استان محسوب می شود که در طی سالهای اخیر در اثر کمبود نزولات جوی و نیز برداشتهای بی رویه از سفره های آب زیرزمینی به وسیله چاه های کشاورزی، با کاهش شدید سطح آب زیرزمینی روبرو بوده است. این کاهش سطح، در تمام محدوده مورد مطالعه از شدت و ضعف متفاوتی برخوردار است. بنابراین شناسایی محدوده های با کاهش شدید سطح آب به منظور اعمال سیاست های مناسب جهت تقویت سفره های آب زیرزمینی از بدیهی ترین اولویت های پژوهشی این محدوده بحساب می آید. در پژوهش حاضر سعی بر آن شده است تا با پایش سالیانه و میانیابی داده های مربوط به تغییرات سطح آب چاه های مشاهدهای دشت نمدان از سال1376 تا 1388، به وسیله سیستم اطلاعات جغرافیایی، محدوده های مجاز، مشروط و ممنوع برداشت آب زیرزمینی تعیین شود. نتایج حاصل از پژوهش بیانگر ارتباط مستقیم بین موقعیت قرارگیری چاه های عمیق موجود در دشت نمدان و محدوده های ممنوع و مشروط برداشت آب زیرزمینی است. به گونه ای که از 1311حلقه چاه عمیق موجود، 1131 حلقه چاه (برابر87 درصد) در محدوده های ممنوع و مشروط به لحاظ برداشت واقع شده اند که این امر توجه جدی مسئولین را به کنترل بیشتر در این محدوده ها ملزم می دارد.
    کلیدواژگان: خشکسالی، کاهش سطح آب زیرزمینی، سیستم اطلاعات جغرافیایی، دشت نمدان
  • حمزه احمدی، اکبر شائمی صفحه 75
    شناخت آسایش زیست اقلیمی در مناطق مختلف جغرافیایی، می تواند به فرایند برنامه ریزی وتوسعه منطقه کمک نماید. راحتی و سلامت انسان در محیط طبیعی، رابطه مستقیمی با وضعیت اقلیمی دارد. امروزه مطالعات و بررسی های بیوکلیمای انسانی پایه و اساس برنامه ریزی های شهری، عمرانی، سکونتگاهی، معماری، جهانگردی و غیره می باشد. دراین پژوهش شهر ایلام ازلحاظ آسایش اقلیمی با شاخصهای زیست اقلیمی؛ بیکر، ترجونگ، فشار عصبی، اولگی، سوزباد با استفاده از داده های آماری ایستگاه هواشناسی سینوپتیک ایلام طی سالهای (2008 - 1986) مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می دهدکه منطقه در طول سال طیف وسیعی از شرایط بیوکلیمایی گرم تا سرد را در بر می گیرد و درمیان شاخص های بیوکلیمایی به کار رفته شاخص ترجونگ وضعیت بیوکلیمایی منطقه را بهتر نشان می دهد. ارزیابی های لازم از نظر آسایش، یا عدم آسایش انسان در ماه های مختلف سال با این شاخص ها با توجه به خصوصیات اقلیمی شهر ایلام می تواند پایه و اساس بسیاری از برنامه های عمرانی در این شهر در حال توسعه باشد.
    کلیدواژگان: آسایش اقلیمی، ایلام، اولگی، بیکر، فشار عصبی، سوزباد، ترجونگ
|
  • Abbas Saidi Page 9
    In recent decade in Iran, there have been published a vast number of books (compiled or translated) and scholar articles on different issues in various branches of geography. Most of these publications often focus on particular issues, but only rarely offer an expansive overview of the variety of terms and concepts in use within the field; Moreover, the conceptions used are mostly not meaningfully relevant and in some cases even misleading (it is especially true in falsities in translating these terms and conceptions into Persian). Moreover, the new trends and approaches in modern geography, especially spatial debates and planning theories are in some way the most neglected topics in these publications. In contrary, the most interested fields in these publications are often students’ thesis-based case study ones, compiled mostly by students themselves. So, some problems have been evolved from insufficient descriptions and lack of sufficient clear and perceptible definitions. The result has been not only a growing vagueness of some terms and definitions, fundamental to applied geographies, but the misleading of growing number of students of the field. The main aim of this article is to provide a relative detailed description and discussion of the terms and concepts which are central to the theoretical debate and empirical research in spatial planning within modern applied geography.
    Keywords: Modern Geography, Place, Space, Spatial System, Spatial Structure, Spatial Function, Spatial Organization, Physical Planning, spatial planning, Physical-spatial Planning
  • Abdolhamid Nazari, Mahmoud Pak Page 27
    The indigenous pattern of rural housing is formed according to physical and ecological factors. it takes advantage of systemic approach in which all sub-systems have structural-functional links and evolve during the time. Nowadays, as understanding the ecology of rural housing in different parts of the country is important, the necessity of studying, maintaining and sustaining the indigenous patterns are important, too. / the “Improvement of rural housing “plan is considered as one of the most important physical plans that has broadly accepted by a large number of rural residents because of assigning low interest bank credits by the government. The plan has been successful in case of removal of deprivation and quake-resistant built-up, however, the plan has not achieved a lot of success in case of regarding the criteria of indigenous housing pattern. The present study has evaluated the “improvement of rural housing” plan in turkman sahra region based on the mentioned criteria. The applied method is an explanation-analitic one based on field study and field data collection.to do so,280 households were selected based on a random sampling. The sample also was divided into two groups: the group of people who have benefited the bank credits and another group without using bank credits. The findings of the study indicate that the plan has successes and shortcomings. successes include: the improving of rural culture in relation to plan and map of houses, regarding the security butter, and rebuilding energy-consuming pattern. shortcomings include: location of the house inside yard, houses, direction, alteration of economic functions, and the height of the buildings.
    Keywords: indigenous pattern of housing, the improvement of rural housing plan, housing credits, indigenous Turkmen housing, households benefiting credits
  • Reyhaneh Soltani Page 39
    Physical textures of villages are considered as the location of many various and important activities of rural life. Some other rural functions are closely related to the physical texture of villages, too. For example, any changes of socio-cultural and economic characteristics of villages are reflected in their physical textures. Such changes indicate the impact and influence of different events including urbanism on rural settlements. Because, villages have different relations with urban centers, and dimensions and extent of these relationships have many influences on rural physical textures and would cause change of structure and function of rural housing. Such changes are more visible in outskirts of cities where the extent of changes are wider. Traditional rural houses are different from urban houses because of their various and different functions and functional spaces in which rural activities can be done easier. However, new rural houses that copy their urban counterpart patterns are mono-functional and have created some challenges in new rural activities. The present study applies a descriptive-analytical method and required data are collected through documentary and field studies. Findings show that urbanism has changed the structure and functions of traditional rural houses. Modern rural housing has also affected functions of houses due to the adaptation of urban housing pattern.
    Keywords: traditional house, structure, function, pattern, urbanization
  • Mohammad Reza Rezvani, Mojtaba Ghadiri Masoum, Seied Hadi Karimi Page 49
    Transportation plays an important role in social development. The areas which have less access to transportation face large structural barriers in their process of social development. In this regard, the lack of access to transportation is major obstacle to achieve the sustainable rural development purposes. So access to transportation as an indicator of sustainable rural development can have different effects on indicators of social development in rural areas. This study examines the impact of the access to Sanandaj - Diwandareh road on improving social indicators of villages that located on the periphery of the road. Required data has been gathered by documents and field studies and questionnaire. In this regard first, social development index as the dependent variable was defined and designed in the form of 6 indicators. Then 64 items related to education, health, employment and income, social participation, social security and social services were defined to measure the indicators. The sample for investigation was 210 rural households and 14 local authorities of villages. The sample was selected and sorted randomly. For validity and reliability of the questionnaire we have used rural experts’ comments and Cronbach’s alpha test, respectively. Collected data were analyzed by independent and paired t-test. The results suggest an inverse relationship between the level of social development of the villages and their distances from the Sanandaj – Diwandarreh road. Also there is a significant difference between the status of social development indicators of villages that are located on the periphery of the axis and those which are located in 10 kilometers far from the road.
    Keywords: social development, transportation system, rural development, Sanandaj, Diwandarreh
  • Mohammad Mehdi Taghi Zadeh, Hossein Kiumarsi Page 63
    Current drought events and extreme extraction of underground water during the last few years have led to considerable reduction of underground water levels in many parts of Iran. The problem is more tangible in semi-arid areas where the lives of flora and fauna are closely related to the underground waters. Namdan plain located in Fars province is a fertile agriculture area which encounters the reduction of underground water levels due to high extraction and consumption of such waters. The rate of reduction is different according to different parts of the study area. Therefore, identification of areas with high reduction rates is a clear necessity in order to make any rational decisions for improving the underground water resources. The present study has applied GIS to zoning the area into three parts namely permitted, provisioned, and prohibited in terms of underground water extraction. The zoning classification was based on annual monitoring and interpolation of changes occurred in water levels of wells in the study area during 1997 to 2011. The results show that there is a direct relation between the location of deep wells and spatial distribution of prohibited and provisioned areas of underground water extraction. Spatially there were1131 (87%) deep wells out of 1311 in the mentioned zones which attracts the serious attentions of authorities to act more controls on the extraction of underground water in the study area.
    Keywords: drought, Groundwater level decrease, geographic information system, namdan plain
  • Hamzeh Ahmadi, Akbar Shaemi Page 75
    The study of bioclimatic comfort can help the process of planning and development in different geographic regions. There is a direct relation between human health and comfort in physical environment with the climatic conditions of the regions. Nowadays, human bioclimatic studies are considered as the base for most urban, civil, settlement, architect, and tourism planning. The present study has evaluated climatic comfort of Illam city based on Terjung, Beaker, Neurotic Pressure, Olgay and Chellwind bioclimatic indices using synoptic whether statistics of Illam station during 1986-2008. Findings show that there is a wide range of warm to cold bioclimatic conditions throughout the year. Among the applied methods, Terjung method operated better than others to show the bioclimatic conditions. Assessing the human comfort of bioclimatic conditions of Illam during different months of year can be considered as a base for different development plans of the city.
    Keywords: climatic comfort, Ilam, Terjung, Beaker, Chell wind, Neurotic pressur, Olgay