فهرست مطالب

پژوهش زبان و ادبیات فارسی - پیاپی 24 (بهار 1391)
  • پیاپی 24 (بهار 1391)
  • 190 صفحه، بهای روی جلد: 30,000ريال
  • تاریخ انتشار: 1391/02/12
  • تعداد عناوین: 8
|
  • مصطفی گرجی*، عفت نادری نژاد صفحه 1
    یکی از مضامین اصلی در آثار ادبی جهان، به ویژه متون عرفانی و اخلاقی، تقریر احوال پیامبران الهی است که غالبا حاصل تجربیات ناب و شهود عرفانی است. عرفان نیز که از یک منظر، نوعی نگاه هنری به مذهب است، این زمینه را فراهم کرده تا گزاره ها و مولفه های دینی، از جمله: بحث نبوت، با رویکرد زیباشناختی و هنری بازپرورده شود. در این میان متون عرفانی منثور فارسی به دلایل فرهنگی و زبانی این امکان را داشته و یافته است که به بحث نبوت بویژه نبوت پیامبر خاتم از زوایا و ابعاد مختلف بنگرد؛ متون منثوری که به نسبت قالب دیگر یعنی شعر، عمیق تر و بیشتر به مسئله نبوت و اقوال و احوال حضرت محمد پرداخته است. عارفان در این دسته از متون با نگاه موشکافانه سعی کرده اند از یکسو مضامین مختلف را با کلام الهی و احادیث نبوی همراه کنند و از دیگر سو، به گفتار و اقوال خویش اعتبار بیشتری ببخشند. نویسنده در این مقاله سعی می کند با توجه به فقدان اثر پژوهشی جامع به صورت مقایسه ای و تاریخی در حوزه جایگاه، وضع و حال پیامبر خاتم در مجموعه متون عرفانی منثور، پانزده متن از امهات متون عرفانی را از سده آغازین تالیف متون عرفانی فارسی تا سده هشتم، انتخاب و اقوال، کردار و سلوک پیامبر اعظم را به صورت مقایسه ای مطالعه و نقطه اشتراک و افتراق آنها را در حوزه مورد نظر تبیین کند.
    کلیدواژگان: شخصیت پیامبر، متون منثور فارسی، آسیب شناسی متون عرفانی
  • زینب نوروزی* صفحه 25
    نظریه ارتباطی یاکوبسن بر شش اصل استوار است که سه اصل اساسی و سه اصل فرعی دارد: (فرستنده، گیرنده، پیام، زمینه، رمز، تماس). این نظریه شعر را از جنبه های بلاغی، دستور زبان، معنا و... تحلیل می کند. در این مقاله، نظریه یاکوبسن درباره شعر با بیان نمونه هایی از اشعار نظامی، تطبیق داده شده است. شعر نظامی از نظر علم بلاغی ارزش چشمگیری دارد، این پژوهش به توجه شاعر به این اصول بلاغی و نیز نظر او درباره ارتباط شاعر با مخاطب می پردازد. به این طریق می توان دانست که این شاعر توانا به هنر خود و تاثیرگذاری آن بر خواننده چگونه می نگریسته است. این امر بدون توجه به صورت و معنای شعر و شیوه کاربرد آنها میسر نمی شود. در خمسه و دیوان نظامی، حضور مخاطب و توجه گوینده به وی مشهود است و بین گوینده و شنونده ارتباطی دو سویه برقرار است؛ یعنی مخاطب نیز بر شاعر اثر می گذارد. در بخش دوم مقاله به شش عنصر ارتباطی یاکوبسن پرداخته شده که کارکردی ویژه دارد و در شعر این شاعر به خوبی می توان این کارکردها (مخصوصا کارکرد ادبی و هنری) را دید.
    کلیدواژگان: نظامی گنجوی، خمسه نظامی، نظریه یاکوبسن
  • فریده وجدانی* صفحه 41
    این مقاله می خواهد با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی نشان دهد که تعلق فردوسی به عصر طلایی تمدن ایرانی که خرد گرایی ویژگی ممتاز آن به شمار می آید، درخشش خرد در فرهنگ باستانی ایران که وی میراث دار آن است و جایگاه خرد در مذهب تشیع که مذهب مختار اوست، هیچ یک خاطر فرزانه طوس را که خود نیز بنا بر استعداد شخصی حکیمی خردباور و خردپذیر است، از توجه به وجوه منفی و ناپسندیده خرد منصرف نساخته است. از این رو به رغم باور غالب، شاهنامه تنها عرصه ستایش خرد نیست، بلکه از خرد ناستوده و آسیب های آن نیز سخن ها دارد.
    یافته های مقاله حاضر، هم چنین ابهام موجود در خوانش و مفهوم بیتی از مقدمه شاهنامه را که عبارتست از:ازو شادمانی و زویت غمیستو زویت فزونی و هم زو کمیستمرتفع می سازد و نظر مخاطبان را به آسیب شناسی خرد از منظر فردوسی جلب کند.
    نگارنده با وجود جست و جو در حاصل تتبعات شاهنامه پژوهان، قرائت و معنی پیشنهادی مقاله حاضر برای بیت یادشده و نیز بحث «نقد خرد در شاهنامه» را فاقد پیشینه یافته است.
    کلیدواژگان: فردوسی، شاهنامه، نقد خرد، خرد مطلق، خرد مقید، دس (دژ)، خردی
  • محسن ذوالفقاری*، طاهره میرهاشمی صفحه 55
    یکی از ویژگی های ادبیات مشروطه، تغییر حیطه مخاطب است. مقاله حاضر بر آن است تا به اثبات این نظریه بپردازد که تغییر حیطه مخاطب در ادبیات مشروطه، تنها محدود به مخاطب برون متنی نبوده، مخاطب درون متنی را نیز شامل می شود. پرسشی که این پژوهش می کوشد به آن پاسخ دهد این است: نگرش های جدید اجتماعی- سیاسی در روزگار مشروطه چه نقشی در گزینش مخاطب درون متنی و شیوه خطاب داشته است؟ به منظور دستیابی به پاسخ، نگرش های نوین اجتماعی- سیاسی عصر مشروطه در هفت بررسی شده و در هر بخش تاثیر محورهای یاد شده بر گزینش مخاطب درون متنی در دیوان چند شاعر برجسته دوره مشروطه، تحلیل شده است. حاصل پژوهش بیانگر آن است که در بحبوحه انقلاب مشروطه، تحولات اجتماعی- سیاسی، منجر به ظهور مخاطبان جدیدی در عرصه شعر شد و شیوه رویارویی با بعضی مخاطبان را تغییر داد؛ اما ناکام ماندن این انقلاب و بازگشت دوباره به حکومت فردی (دیکتاتوری رضاخان) باعث گرایش شاعران به سوی مخاطبان شناخته شده ادبیات کلاسیک گردید.
    کلیدواژگان: شعر مشروطه، نگرش های اجتماعی سیاسی، مخاطب، مخاطب درون متنی
  • پریسا صالحی*، ناصر نیکوبخت صفحه 75
    هنرمندان به شیوه های مختلف، نگرش های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی را در آثار خود عرضه می کنند. قیصرامین پور از شاعران فصل آغازین انقلاب است. او ملتزم به ایدئولوژی و ارزش های دینی است و اعتقاد راسخی به اصول انقلاب و آرمان های جمعی دارد، تا جایی که گویی در درون یک گفتمان خاص و عمیق ایدئولوژیک به آفرینش شعر دست می زند. این تعامل و ارتباط بین شعر قیصر امین پور با تغییرات و تحول سیاسی- اجتماعی زمانه اش ما را وارد قلمرو تحلیل گفتمان می کند. از آنجا که کلمات، آیینه معنا هستند و نقش واژگان و گزینش آنها در فرایند تحلیل گفتمان مهم و اساسی است، در این پژوهش موضوع واژه گزینی در اشعار قیصر امین پور از دیدگاه تحلیل انتقادی گفتمان بررسی شده است. در این مقاله پس از مطالعه آثار شعری قیصر امین پور از دیدگاه تحولات تاریخی، سیاسی و اجتماعی زمانه، واژگان اشعار او را در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین بررسی شده و با استفاده از تحلیل انتقادی گفتمان، لایه های زیرین معانی واژگان آشکار می شود تا از این طریق به نگرش ایدئولوژیک شاعر نزدیک شویم.
    کلیدواژگان: قیصر امین پور، واژه گزینی قیصر امین پور، شعر معاصر، تحلیل گفتمان انتقادی
  • محرم رضایتی کیشه خاله*، فیروز فاضلی، اسماعیل نقدی صفحه 101
    نماد، نشانه ای است که هم ارجاع به خود دارد و هم مفاهیمی فراتر از وجود عینی خود است. با نگاهی دقیق به نمادها، در می یابیم که ثبت نمادها در فرهنگنامه های موجود، معنای لغوی آنها را درپی داشته است و نزد اکثر فرهنگ نویسان، نوزایی مفهومی نمادها در عرصه هنری شعر مغفول مانده است. هدف اصلی مقاله زیر نشان دادن تقابل بین معنای نمادها در فرهنگنامه ها با نوزایی هنری آنها در اشعار دوره های مختلف سبکی است.
    در این مقاله، ضمن معرفی نمادها و بیان تاریخچه نمادهای گیاهی در دو فرهنگ شرق و غرب از دیدگاه فلاسفه، روان شناسان و اسطوره گرایان، نخست به تبیین اهمیت معانی و کاربرد نمادین واژه ها، سپس به طور اختصاصی به معانی لاله و توسیع هنری آن براساس اشعار منوچهری، سعدی، صائب و سپهری به عنوان نمایندگان شعری سبک های خراسانی، عراقی، هندی و نونیمایی پرداخته ایم تا سیر تحول و تکامل معنای آن از قالب قاموسی و محدود، به کاربرد گسترده و نمادین به طور جامع آشکار گردد و از طرفی، ظرفیت ها و امکانات زبان هنری و ادبی در خلق و گسترش معنای واژه ها با نقل شواهدی، بیش از بیش مشخص و برجسته شود.
    کلیدواژگان: لاله، شعر فارسی، کاربرد نمادین، فرهنگ نامه
  • قدرت الله طاهری* صفحه 125
    محمود دولت آبادی یکی از داستان نویسان بزرگ ایران است. او با تلاش و جدیت در امر خلاقیت ادبی توانسته است خود را در جامعه ادبی ایران و تا حدی جهان تثبیت کند. دولت آبادی مانند هر نویسنده بزرگ دیگر مراحل رشد و تکامل هنری خود را گام به گام پیموده و از پیچ و خم های دراز دامنی گذشته است. تحت تاثیر گفتمان های متعدد و مدام نوشونده تاریخ معاصر ایران قرار گرفته و آثارش را در واکنش و پاسخ به این گفتمان ها خلق کرده است. در این پژوهش، داستان های بلند او را که به یک اعتبار میان داستان کوتاه و رمان معلق مانده اند، از نگاه تاثیر مستقیم و غیر مستقیم ایدئولوژی و گفتمان های رایج در دهه های چهل و پنجاه هجری بررسی کرده ایم. این آثار به لحاظ زیباشناختی دارای ضعف هایی است، اما نویدبخش نویسنده ای بزرگ هستند که با نگارش کلیدر، جای خالی سلوچ و روزگار سپری شده مردم سالخورده به حقیقت می پیوندد. اما از نظر درونمایه و پرداخت شخصیت های داستانی، دولت آبادی شاید بدون آنکه خود اشرافی بر این امر داشته باشد، در دامنه اثرگذاری ایدئولوژی و گفتمان های روزگار خود قرار می گیرد و مضامینی را به دنیای داستان هایش وارد می کند که با محیط فرهنگی خود چندان سنخیتی ندارند و آدم های او نیز ریشه های خود را از سرزمین فرهنگ بومی کنده اند و غرب پروردگانی هستند که تنها زبان و لباس بومی بر تن کرده اند.
    کلیدواژگان: نقد ادبی، ادبیات داستانی معاصر، ایدئولوژی، گفتمان، محمود دولت آبادی، درونمایه، شخصیت پردازی، فرهنگ غیر بومی
  • اصغر شهبازی*، مهدی ملک ثابت صفحه 143
    یکی از موضوعات نقد جدید، بررسی زبان در آثار ادبی است. الگوی بررسی زبان حماسی، چگونگی زبان شعر حماسی را در سطوح گوناگون آوایی و موسیقایی، واژگانی و نحوی، بلاغی و ادبی، محتوایی و درون مایه ای بررسی می کند تا چگونگی تجلی نوع ادبی حماسه در زبان را کشف و توصیف کند. به همین منظور نگارنده در این مقاله، با استفاده از نظریات نقد جدید، به ویژه صورت گرایی و بر اساس زبان حماسی معیار (شاهنامه فردوسی) یک الگو برای بررسی زبان حماسی در سطوح گوناگون، طراحی نموده است و در هر سطح، شاخص های لازم را تبیین کرده و سپس چگونگی ظهور آن شاخص ها در زبان حماسی را، با بیان شواهدی از متون حماسی، به ویژه شاهنامه فردوسی نشان داده است تا بر اساس آن بتوان اولا به ویژگی های زبان حماسی دست یافت و ثانیا این شاخص ها را در متون حماسی منظوم آزمود و به میزان موفقیت یا عدم موفقیت شاعران حماسه سرای پس از فردوسی، در به کارگیری زبان حماسی پی برد. بر اساس همین الگو و در این مقاله مشخص شده است که مثلا باذل مشهدی، به عنوان یکی از مقلدان زبان حماسی معیار، در استفاده از زبان حماسی موفقیت چشمگیری کسب نکرده است و در برخی از وجوه زبان حماسی از جمله انواع موسیقی شعر حماسی، ترکیب سازی، جزالت شعر حماسی و تصویرسازی دچار ضعف و کاستی است.
    کلیدواژگان: حماسه سرایی، شاهنامه، زبان حماسی، حمله حیدری، باذل مشهدی
|
  • Mostafah Gorji*, Effat Naderi Nejad Page 1
    One of the main themes in the literary works of the world, particularly mystical and ethical texts, is to put the prophet’s states in writing, as the results of his experience and mystical intuition. In fact, mysticism as an artistic approach towards religion leads to esthetic and artistic discussions about religious issues such as prophecy. Meanwhile, mystic Persian prose texts, which are more profound than the related poetry and more focused on the prophecy of Mohammad (Pbuh) as well as his states and statements, have the possibility to may proceed on the matter of the prophecy, specifically the last prophet’s message from different views and aspects due to the cultural and linguistic reasons. The Gnostics tried to match, on the one hand, a range of themes with holy book and prophetic tradition in a subtle way. Through referring to them, on the other hand, they aimed to achieve some credits for their speech and accounts. This paper is intending to investigate about the position, situation and state of the last prophet in the fifteen most important gnostic prose texts from the early days up to the 8th century as well as studying on the similarities and differences of Mohammad’s tradition, his speech and behavior comparatively and historically due to lack of enough comprehensive related sources.
    Keywords: the prophet's character, Persian prose texts, mystic texts
  • Zeinb Nouroozi* Page 25
    Jakobsen’s theory of communication is based on three major as well as three secondary principles, totally six ones, including sender, receiver, message, context, code and channel respectively. This model could analyze poetry in terms of its rhetorical aspects, grammar, semantic and some other aspects as well. In this research, Nizami’s poems, which are worthy especially in terms of rhetoric science, is going to be examined based on Jacobson’s theory. Furthermore, it is focused on the poet’s high concerns about rhetoric principles and his vision about the relation of a poet with his/her addressees. Accordingly, in this fashion it possibly will be known that how an influential poet had looked at his/her own skill and its impact on the readers. Without considering the form and meaning of a poem as well as their functions in the interpretation of a text, this target issue could not be achieved. Since the presence of the addressee as well as the speaker’s attention to the addressee is observable in the Quinary of Nizami, an individual could make an inference that there is a mutual communication between them, that is, the addressee could make an effect on the poet as well. Finally, the six communication principles of Jakobson’s model are mentioned in the second part, while they have special literary and artistic functions.
    Keywords: Nizami Ganjavi, Jacobson's theory, Quinary of Nizami
  • Farideh Vejdani* Page 41
    This paper tries to demonstrate Ferdowsi`s concern toward the golden period of Iranian civilization in which wisdom was a distinctive factor through the application of a descriptive-analysis approach. Moreover, it aims to explain the significance of the wisdom in Iranian ancient culture to which this poet belongs as well as the place of wisdom in Shiite religion of which he was one of its followers. None of these factors, however, have dissuaded him, the scholar who believed and accepted the wisdom by his own personal talent, from considering negative and indecent aspects of the wisdom. Hence, despite the popular belief, not only does not Shahnameh praise the wisdom but also talks about noxious wisdom and its problems.As a result, this research could remove the existed ambiguity in the reading of the fourth verse of Shahnameh`s introduction, under the title of “in praise of the wisdom”, and could attract the reader to pay attention to Ferdowsi’s point of view about criticizing the wisdom.It is necessary to point out that, in spite of seeking for the related sources, the author could not uncover any background which may cover the proposed reading of the aforementioned verse and also any related resource about “criticizing the wisdom in Shahnameh.”
    Keywords: Ferdowsi, Shahnameh, criticizing the wisdom, absolute wisdom, bound wisdom, dosh kheradi
  • Mohsen Zolfaghari*, Tahereh Mirhashemi Page 55
    One of the best features of constitutional literature is making a number of modifications in the interlocutor’s domain. The present inquiry is to prove that any changes in this domain are not simply restrained to the addressees of extra-textual type but also including the intra-textual ones in the constitutional literature. The question is what was the role of the innovative political and social attitudes in the choosing one of the intra- or extra- types as well as the preference of any types of addressing style? To achieve to the suitable answer, the new attitudes of political - social constitutional era have been studied and divided in seven themes. Then, the effects of the mentioned subjects have investigated in the types of addressees (intra-textural) taken in the poetry works of some famous poets in the Constitutional period. As a result, in the constitutional revolution, a number of social-political changes leaded to the emergence of a new range of poetry addressees, so the style of addressing was modified at that time. However, the failure of the revolution caused the poets to turn back to their previous and accustomed style of addressing.
    Keywords: The addressee, Intra, textual, Extra, textual, Constitutional Poetry, Political, Social attitudes
  • Parisa Salehi*, Naser Nikoobakht Page 75
    Each artist may picture his/her political, social and cultural attitude in a different way, so Gheisar Aminpour was not an exception. He was one of the early revolutionary poets, who had involved in a number of ideological and religious values and had a stable belief on revolution’s principles and public ideality, to the extent that his poetry world was conceivably produced through a certain profound ideology. The interaction between the poet, Aminpour, and the political and social transformation in his society could make any individual study his poetry world by discourse analysis approach. Since any language could be supposed as a mirror of the thought (words as the mirror of the meaning), and the words’ role as well as their selection may certainly be significant in the process of analysis, this research is specified to the study of word selection of Aminpour’s poems by critical discourse analysis. Furthermore, it has focused not only on the study of Aminpour’s poetry world in terms of historical, political and social renovation of his era but also on his words’ selection, studied here, on three descriptive, interpretive and explanatory levels. In conclusion, the hidden meaning of the words are supposed to be revealed by critical discourse analysis tools to illustrate, more or less, the ideological attitude of the poet.
    Keywords: Gheisar Aminpour, Word selection, Contemporary poetry, Critical discourse analysis
  • Moharram Rezayati Kisheh Khaleh*, Firooz Fazeli, Esmaeil Naghdi Page 101
    Symbol is a sign not only refers to its sense but also to some contents beyond its literal meaning. To be more exact about the symbols, they are cited into the dictionaries by their literal sense, not by their innovative content in the aesthetic domain of poetry. This paper aims to explain the contrast between the sense of the symbols in the dictionaries and their novel meaning in the poetry of different period of time in terms of the various styles. In this research, a short introduction about the symbols as well as a literature review about the herbal symbols in the both eastern and western cultures is going to be rendered from philosophical, psychological and mythologist point of views. Then, the significance of the symbolic meaning and function of the words is discussed, while the meaning of tulip and its metaphoric extension is determined to be mentioned based on Manouchehri, Saadi, Saib and Sepehri’s poetry due to their being representatives for different poetic styles, such as Khorasani, Iraqi, Indian and modern poetry. The purpose of this investigation is to illustrate the semantic evolution of a word from its bounded sense to its extended and symbolic function. What is more, it aims to be evidence for the literary and artistic capacities and possibilities which leads to the creation and extension of the word’s meaning.
    Keywords: Tulips, Persian poetry, Symbolic function, Dictionary
  • Ghodratolah Taheri* Page 125
    One of the greatest Iranian novelists is Mahmoud Dowlatabadi, who is celebrated enough in the literary society of Iran and to some extent in the world due to his creative works. He has also gone forward in his works step by step, like every other author. In fact, he has been affected by various and continually renovating discourses of contemporary history of Iran in such a manner that a part of his works has been written in response to theses discourses. In this research, the direct and indirect impacts of ideology and common discourses on Dowlatabadi’s novelettes in 40th and 50th decades are studied in terms of their being between novel and short story. These works were promising with a great author regarding to the writing of Kelidar, Missing Soluch, Bygone Days of the Elderly, although they might have a range of weak points as well. Furthermore, in choosing the themes and the characters which he has created and developed through his novelette, he may have been influenced by the ideology and discourses of his own time without being conscious. Finally, the topics used in his novelettes as well as the characters are not in harmony with their roots and their local culture, that is, they are not created for the referred culture and the characters just speak in Persian and wear local cloths without having any other common root with the country they live.
    Keywords: Literary criticism, contemporary fictional literature, ideology, discourse, Mahmoud Dowlatabadi, theme, characterizing, non, local culture
  • Asghar Shahbazi*, Mehdi Malek Sabet Page 143
    One of the issues in modern criticism is the study of language of the literary works. The framework suggested for studying the epic language has focused on the reading of the language of epic poetry at different phonological and musical, morphological and syntactic, rhetorical and literary as well as theatrical levels in order to describe the quality of literary type of epics in language. For this purpose, through the innovative critic theories, mainly formalism, and based on the standard epic language (Shah-nameh Ferdowsi), the framework has been suggested for the study of the epic language at different levels. Subsequently, the paper is going to clarify the necessary indicators and illustrate the quality of them in the epic language by applying a number of evidences from epic texts, in particular Shah-nameh Ferdowsi, in order to access two goals: not only achieving the indicators of epic language but also examining them in the epic poetry and finding how the poems after Ferdowsi were or were not successful in the application of the epic language. According to this framework, it has been shown that Bazel Mashhadi, for instance, has not been successful in his using of the epic language. Moreover, the epic poetry as well as its created images, in some different aspects such as rhythms, composition and coherence, has a range of deficits as well.
    Keywords: Epic poetry, Shah, nameh, Epic language, Hamle, ye Hyidari, Bazel Mashhadi