فهرست مطالب

  • سال پنجم شماره 10 (بهار و تابستان 1393)
  • تاریخ انتشار: 1393/06/26
  • تعداد عناوین: 7
|
  • منظر سلطانی، شهریار مشکین دائم هشی صفحه 1
    آمیختگی اندیشه های عرفانی با ذوق شعری، اگرچه در سده چهارم هجری با رباعیات ابوسعید ابی الخیر آغاز شد، اما سنایی نخستین شاعری است که بسیاری از شعرهایش جز در قلمرو عرفان قابل شرح و تفسیر نیست؛ یعنی هدف و قصد گوینده آن ها بیان مضامین عرفانی است. وی جهان بینی تصوف را در آثار خویش شکل بخشیده و در این زمینه چنان برجستگی پیدا کرده که حدیقه او را می توان دائره المعارف عرفان و تصوف نامید؛ زیرا شامل مواعظ و روایات و امثال و حکایات بسیار در زمینه های گوناگون عرفانی است. یکی از مباحث عمده این کتاب معنوی، معرفت حق است. در نظر صوفیان مراد از معرفت، همان شناخت خداوند است. در عرفان، حقیقت، یکی بیش نیست که حق تعالی است، از این رو معرفت حقیقی، معرفت به خداوند است و این معرفت، یا به افعال یا به صفات یا به ذات خداوند تعلق می گیرد. به باور آنان، معرفت معنایی نورانی است که تعبیر از آن قابل تصور نیست و در هنگام ضرورت جز با الفاظ متشابه و استعاری، قابل بیان نیست و نمی توان آن را در مدرسه تعلیم داد. معرفت از نزد خدا بر قلب عارف افاضه می شود. در این پژوهش، دیدگاه های حکیم سنائی درباره معرفت در حدیقه تبیین شده است؛ اثری که در دوران پختگی معنوی شاعر سروده شده و جامع نظریات عرفانی او در این زمینه است.
    کلیدواژگان: معرفت، علم، نفس، سنایی، حدیقه الحقیقه
  • قاسم کاکایی، آمنه یزدان پناه صفحه 29
    هر یک از نظریات جبر و اختیار طرفداران خود را دارد. در این مقاله بر آن هستیم که موضع دو تن از مدافعان نامدار توحید افعالی را دربرابر این موضوع برررسی کنیم. بی تردید کسی که خدا را فاعل مطلق نظام هستی می داند و معتقد به لا موثر فی الوجود الا الله است، درباره اختیار انسان با فردی که انسان را فاعلی مستقل و هم عرض خدا می پندارد، نظر مشابهی ندارد.
    غزالی به نفی نظریه جبر و تفویض پرداخته و معتقد به راه سومی به نام کسب است که توسط اشاعره مطرح می شود. ابن عربی نظریه کسب را تایید می کند، اما آن را راه حل نهایی بحث جبر و اختیار نمی داند. وی با جمع میان جباریت حق و تجلی اختیار خدا در انسان از بند جبر و تفویض می رهد و در عین حال حریم توحید افعالی را نیز حفظ می کند.
    کلیدواژگان: جبر و اختیار، توحید افعالی، نظریه کسب، تجلی و ظهور، وحدت وجود، غزالی، ابن عربی
  • محمدمهدی گرجیان، حسن غروی صفحه 55
    آسیب پذیری برخی از مکاشفات در عرصه تبیین و تفسیر و تاویل مورد انکار عرفای سترگ نبوده و نیست و ابن عربی نیز به برخی از این موارد اذعان می نماید. ایشان ذات مکاشفه را از حیث منشا، آسیب ناپذیر دانسته تنها احتمال خطا را از ناحیه مکاشف ساری و جاری می داند. سخن اینجاست که این مطلب تا چه اندازه مقرون به صحت بوده و در چه مراحل و ساحتی امکان نفوذ آسیب به ساحت یافته های عرفانی وجود دارد؟ مراحل و موازین راستی آزمایی و سنجش صحت و سقم مکاشفه در مقام گزارش متکلم و مکاشف، و نقش مولفه های تبیینی و منشا این خطاها مورد بررسی قرار گرفته راهکارهای رهایی از این آسیب احتمالی ارائه می گردد.
    کلیدواژگان: مکاشفه شیطانی، مکاشفه نفسانی، مکاشفه رحمانی، آسیب شناسی مکاشفات، موازین صحت مکاشفه، ابن عربی
  • مرتضی محسنی، سبیکه اسفندیار صفحه 83
    تعامل میان خدا و انسان، همواره یکی از مسایل مهم در حوزه دین و معرفت خداوند بوده است. انسان در سایه سار فرهنگ ویژه ای که در آن بالیده، ارتباطی ویژه با خدا برقرار می کند و تلقی های منحصر به فردی از خدا بر جان خویش نقش می زند. مصیبت نامه عطار نیشابوری با هدف اتصال به ذات حق و شناخت خداوند، عرصه پرتلاطمی از طرز تفکر و تلقی طبقات بشری از خداوند است. مهم ترین شخصیت های این اثر عرفانی، یعنی عارفان و دیوانگان در کنار شخصیت هایی چون پیران و مخلوقات غیرانسانی، حامل تازه ترین و متفاوت ترین انواع ارتباط با خداوند هستند. در این مقاله کوشیده شد تعامل خداوند و مخلوقات انسانی و غیرانسانی، با توجه به دو صفت ویژه قهر و لطف الهی در ارتباط با انسان و جهان، انواع ارتباط عاشقانه و گستاخانه با خداوند در تلقی قشرهای مختلف اجتماعی تبیین شود و با توجه به حرکت کل هستی تحت اراده و عنایت الهی به سوی خداوند، تلقی عطار از ارتباط بی واسطه هر انسان با خداوند و تکثر راه های ارتباط با او نموده گردد.
    کلیدواژگان: مصیبت نامه، ارتباط میان خالق و مخلوق، قهر، لطف
  • حسین نوین، نرگس مرادگنجه صفحه 107
    پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: «انی بعثت لاتمم مکارم الاخلاق». همچنین آن حضرت حسن خلق را کلید بهشت معرفی می کنند: «لایدخل الجنه الاحسن الاخلاق» در دین مبین اسلام اخلاق حسنه و مدارا و صلح جویی همواره تاکید و از کینه ورزی، عداوت و لجاجت به عنوان رذایل اخلاقی نهی شده است.
    عارفان مسلمان با نگاهی ظریف و هنرمندانه به دین و مباحث اخلاقی، متون خود را با گوهر تعلیم آراستند و به ویژه از سده هفتم تعالیم عرفان اسلامی در بطن زندگی مردم جاری و پیام انسانی و اخلاقی دین اسلام با نگاهی عرفانی و هنری مردم را به سجایای اخلاقی، مثل اخوت، نوع دوستی، دوری از خصومت و کینه ورزی، تحمل و صبر برای رسیدن به صلح، آرامش و وحدت و یکپارچگی دعوت کردند.
    در این نوشتار سعی برآن است که با بررسی سخنان پندآموز و حکیمانه شاعران بزرگ پهنه ادب فارسی، سعدی، مولوی و حافظ پیام صلح، دوستی و اخوت آنان برجسته تر و نمایان تر به خوانندگان منتقل شود.
    کلیدواژگان: صلح، دوستی، نوع دوستی، عرفان
  • هادی وکیلی، ملیحه ملکی صفحه 135
    خودسازی و خودشکوفایی سیر به سمت کمال نهایی براساس قابلیت ها و توانمندی های فردی است و درحقیقت عبور از خود پست به خود والا محسوب می شود. خودساختگان و خودشکوفایان افرادی هستند که برای تحقق خود اصیل و خداگونه – به حکم فطرت کمال طلب- تلاش می کنند. آنان از حیات حیوانی فراتر رفته اند، خودساختگان در اندیشه امام خمینی کسانی هستند که پای بر فرق انانیت نهاده؛ یعنی خود پست را فانی کرده و به خود متعالی رسیده اند. سلوک ایشان از نقطه ذل عبودیت تا نقطه عز ربوبیت است. باید گفت مزلو نیز سخن از خداگونگی خودشکوفایان به میان می آورد، اما معنایی که وی ازخداگونگی به دست می دهد شان انسان های قدیس است نه خداوند. نگاه امام خمینی به انسان خودساخته و انسان کامل که به کمال خودساختگی رسیده از عمق و ژرفایی فرامادی و الهی برخوردار است و حال آنکه مزلو خودشکوفایان و متعالیان را مصرانه در بستر طبیعت سراغ می گیرد؛ اگرچه گاه سخن از فراطبیعت و معنویت نیز به میان می آورد.
    کلیدواژگان: خودسازی، خودشکوفایی، فطرت، کمال، خداگونگی، مادی، فرامادی
  • سیدمحمود یوسف ثانی، حسن مهدی پور صفحه 161
    موضوع نوشتار حاضر بررسی تصورات مختلف خداشناسی در اندیشه عرفانی عطار و لوازم اخلاقی و شعائری آن هاست. در این بررسی بیان می کنیم که اولا در خداشناسی عطار سه تصور از خدا یعنی خدای فوق تشخص و عدم تشخص، خدای متشخص و خدای نامتشخص استنباط پذیر است و ثانیا در میان این تصورات فقط با خدای متشخص رابطه اخلاقی و شعائری امکان پذیر است. زیرا این ارتباط مستلزم دو شرط تشخص و انسان وارگی است که فقط خدای متشخص واجد آن است. هم چنین بحث خواهد شد که با توجه به اینکه خدای متشخص در نگاه عطار علاوه بر اوصاف انسان وار، واجد اوصاف ناانسان وار است که فوق قواعد عقلی و اخلاقی است، در ارتباط اخلاقی و شعائری با خدا با نوعی ناسازگاری مواجه ایم.
    کلیدواژگان: خدای فوق تشخص و عدم تشخص، خدای متشخص، خدای نامتشخص، اوصاف انسان وار، اوصاف ناانسان وار، ارتباط اخلاقی، شعائری
|
  • Manzar Sultani, Shahryar Meshkin Daem Heshi Page 1
    Although the intermingling of mystical ideas with poetic verve began in fourth century hegira with the quadrants of Abu Saeed abi-al-Khair، Sanai is the first poet whose poems are not explainable and interpretable except in the domain of mysticism. In other words، the objective and purpose of the poet in his works is to express mystical themes. He has given shape to mystical worldview in his works and has reached such a perfection in this field that his Hadiqah can be considered an encyclopedia of mysticism and Gnosticism، because it contains numerous admonishments، traditions، examples and anecdotes in different mystical fields. One of the main subjects of this spiritual book is knowledge of the Absolute Truth (God). In the viewpoint of the mystics knowledge is the very understanding of God. In mysticism، Truth is only One، that is، the Almighty God. Hence، true knowledge is knowledge of God and this knowledge is related to the acts، attributes or the quiddity of God. The mystics maintain that knowledge is an illuminated meaning whose interpretation is not conceivable and at the time of necessity it cannot be expressed except through similar words or allegories and cannot be taught. The heart of the mystic is blessed with the knowledge God. The present research is an attempt to study the viewpoints of Sanai about knowledge in his Hadiqah، which was composed during the time of maturity of the poet and contains all his mystical viewpoints.
    Keywords: knowledge, soul, Sanai, Hadiqat ul, Haqiqah, grandeur, light
  • Qasem Kakai, Ameneh Yazdanpanah Page 29
    The main objective of the present paper is to study the viewpoints of two renowned advocates of Unity of Action. Without any doubt, one who maintains that God is the absolute actor of the world of being and believes that ‘there is no effective being in the existence except Allah’ would not subscribe to the viewpoint of a person who considers man as an independent actor parallel to God and hence would have a different viewpoint regarding man’s free-will as well. Gazzali refuses the notion of determinism and free-will and advocates a third notion, i.e. acquisition, which is also advocated by the Ash’arites. Ibn Arabi confirms the notion of acquisition, but does not consider it as the final solution to the problem of extremism and free-will. He believes in combination of determinism of Creator and manifestation of free-will of God in man to rid of the problem of determinism and free-will but at the same time preserves the perimeter of unity of action.
    Keywords: free, will, determinism, unity of action, notion of acquisition, manifestation, unity of being, Gazzali, Ibn Arabi
  • Mohammad Madhi Gorjian, Hassan Gharavi Page 55
    Pathological study of some intuitions in the field of explanation and interpretation has not been denied by some renowned mystics. Ibn Arabi also accepts these cases. He considers the essence of intuition invulnerable regarding its source, but maintains that the error may come from the acquirer of intuition. The question is: How far this argument is correct and at what stage mystical findings become possibly vulnerable? Attempts have been made in this research to study the criteria and stages of verification of intuition as reported by the speaker and acquirer of intuition and also study the role of explanatory factors and sources of the said errors as well as suggest some solutions to rid of these probable damages.
    Keywords: Satanic intuition, carnal initiation, divine intuition, pathology of intuitions, criteria of correction of intuition, Ibn Arabi
  • Morteza Mohseni, Sabikeh Esfandyar Page 83
    Interaction between God and Man has always been one of the key issues in the field of religion and knowledge of God. Man develops his relations with God in the light of the culture in which he is raised, painting unique attitudes towards God on his own soul. Attar Neishabouri’s Mosibat Nameh is replete with tumultuous attitudes of human classes towards God, whose aims are to connect to God and know Him. The most important personages of this mystical work, i.e. mystics and lunatics, on the side of personages such as elderly and non-human creatures, are the careers of the latest and most different kinds of relations with God. The present paper is an attempt to explain God’s interaction with His human and non-human creatures in the light of two specific attributes of divine mercy and wrath regarding man and universe. Also attempts have been made to explain different kinds of love and imprudent relations with God in the attitude of different social strata. Also in the light of the entire movement of the universe under the divine will and mercy, Attar’s approach to direct relation of every human being with God and multiplicity of the ways of this relationship are discussed.
    Keywords: Mosibat Nameh, relationship between Creator, creature, wrath, mercy
  • Hossein Novin, Nargess Morad Ganjeh Page 107
    The Holy Prophet (PBUH) of Islam says: “I have been raised to perfect the ethical virtues”. He also said that good demeanor is key to heaven: “One would not enter the heaven except possessing good ethical virtues.” Islam has always laid emphasis on good demeanor, tolerance and pacifism and prohibited ethical evils such as vengeance, animosity and adamancy. Muslim mystics, through a delicate and artistic approach to religion and ethical issues, have ornamented their texts with the gem of education. Islamic mystical teachings, particularly since seventh century, have entered people’s life and through a mystical and artistic approach invited people to ethical virtues such as brotherhood, benevolence, avoidance from animosity and vengeance, tolerance and patience to achieve peace, tranquility, unity and solidarity.The present paper is an attempt to study the wise and sagacious words of great poets of Persian literature such as Sa’di, Moulavi and Hafiz to impart their messages of peace, friendship and fraternity to the readers.
    Keywords: peace, friendship, benevolence, mysticism
  • Hadi Vakili, Maliheh Maleki Page 135
    Self-development and self-actualization means moving towards ultimate perfection on the basis of individual capabilities and abilities. In fact, it is moving from inferior self to superior self. The self-actualized and self-developed people are those who try to actualize their genuine and God-like self – on the basis of the primordial nature of seeking perfection. They have gone beyond an animal life. In Imam Khomeini’s viewpoints self-developed people are those who have trampled upon the head of selfishness, i.e. they have annihilated the inferior self and attained the sublime self. His wayfaring is from the point of obedience to God to the point of glory of lordship. Maslow also speaks of the Godly nature of self-actualized people, but his definition of Godly is the status of the sages not of God. Imam Khomeini’s approach to self-developed and perfect man who has achieved the perfect level of self-development indicates that such a man enjoys the metaphysical and divine depth, while Maslow looks for the self-actualized and sublime people in the context of nature; although at times he speaks of metaphysics and spirituality as well.
    Keywords: Self, actualization, primordial nature, perfection, Godly, material, metaphysical
  • Seyed Mahmoud Yousef Thani, Hassan Mahdipour Page 161
    The main objective of the present paper is to study different theological perceptions in Attar’s mystical thought and its ethical and ritualistic requirements. First of all, in Attar’s theology, three perceptions of God are not provable: God beyond personification and lack of personification, personified and imprersonified God. Secondly, among the said perceptions, it is possible to establish ethical and ritualistic relationship only with personified God, for this relationship requires two conditions, i.e. personification and human-likeness, which only personified God can have. Since personified God in Attar’s approach, besides human-like attributes has non-human-like attributes too which are beyond rational and ethical rules, we face some sort of incompatibility in ethical and ritualistic relationship with God.
    Keywords: God beyond personification, lack of personification, personified God, impersonified God, human, like attributes, non, human, like attributes, ethical, ritualistic relationship