فهرست مطالب

پژوهش های تاریخی - سال ششم شماره 2 (پیاپی 22، تابستان 1393)
  • سال ششم شماره 2 (پیاپی 22، تابستان 1393)
  • تاریخ انتشار: 1393/10/26
  • تعداد عناوین: 7
|
  • علیرضا علی صوفی، صفدر لرستانی، آرزو رمضانی صفحات 1-18
    در این پژوهش، نقش انجمن های خیریه و مدارس ایرانی که در اواخر دوره قاجار برای ترویج زبان و ادب فارسی در آسیای مرکزی، شهرهای عشق آباد و تاشکند، شکل گرفتند بررسی می شود. در اواخر دوران قاجار، به علت وضع بد اقتصادی تعداد کثیری از ایرانیان، به ویژه اقشار ضعیف و فاقد تخصص، به خارج از مرزها، خصوصا آسیای مرکزی مهاجرت کردند. در راستای این مهاجرت، تجار و مسئولان تدابیری برای سازمان دادن و رسیدگی به امور مهاجران ترتیب دادند و اقدام به تشکیل انجمن های خیریه کردند. تجار و بازرگانان ایرانی برای کمک به فقرا و اقشار کم درآمد، موفق شدند با کمک های مالی خود، در این شهرها انجمن های خیریه ای تشکیل دهند تا اطفال فقرا بتوانند به تحصیل بپردازند. حال این سوال مطرح می شود که مدارس و انجمن های خیریه تشکیل شده، تا چه اندازه در ترویج زبان و ادب فارسی در آسیای مرکزی تاثیرگذار بوده است؟ فرضیه این است که این انجمن های خیریه، مدارسی برای اطفال ایرانیان تاسیس کردند و هزینه آن ها را متقبل شدند و آنان نقش مهمی، در ترویج زبان و ادبیات فارسی و تعلیم و تربیت ایرانیان مهاجر بر عهده داشتند.
    کلیدواژگان: انجمن های خیریه، مدارس، عشق آباد، تاشکند، مهاجرت
  • حمید اسدپور، عارف اسحاقی صفحات 19-48
    در عهد سلطنت مظفرالدین شاه، حکومت قاجار تحت تاثیر عوامل متعددی، همچون نبود منابع مالی مناسب و فساد اداری و مالی گسترده و نیز اعمال نفوذ افراد و گروه های متنفذ، درصدد برآمد اراضی شولستان را به معین التجار بوشهری واگذار کند. معین التجار بنا به عللی که در این پژوهش بیان شده است در کنار تجارت، به زمینداری روی آورد تا قدرت و ثروت خویش را تحکیم بخشد. وی برای تثبیت مالکیت خویش بر اراضی شولستان، یا شهرستان ممسنی، به زمینه ها و عوامل محلی و ایالتی و مرکزی توجه کرده و برای به کارگیری این عوامل، به سود خود سعی کرد. زمینه اصلی تحقق اهداف معین التجار، ایجاد تفرقه بین خوانین و کدخدایان منطقه و تضعیف مقام کلانتری یا جایگاه مدیریت ایلی بود. ایشان با تکیه بر حمایت حکومت قاجار، برای دستیابی به نیات خویش، منطقه را با بحران مواجه کرد. حکومت قاجار نیز برای حمایت از معین التجار، بارها نیروی نظامی به شولستان گسیل کرد که نتیجه ای جز شکست برای قدرت مرکزی به همراه نیاورد. بی تردید، مقاومت اهالی منطقه در برابر واگذاری اراضی ممسنی به معین التجار، باعث شد که وی دست به راهبرد جدیدی، برای سلطه بر این سرزمین بزند. او برای جلب حمایت نظامی ایل قشقایی مجبور شد بخشی از اراضی را به صولت الدوله، ایلخان قشقایی، اجاره دهد. نهایتا در اواخر حکومت قاجار و اوایل حکومت پهلوی اول، خوانین بویراحمد به طرفداری از امامقلی خان رستم که از سران ایلات لر ممسنی بود، به صحنه کشمکش های شولستان و جنگ با نیروهای دولتی کشیده شدند. این اقدام جز گسترش ناامنی، قتل افراد بی گناه، آسیب رساندن به مردم و ایجاد اختلافات قومی بین مردم منطقه نتیجه دیگری نداشت.
    کلیدواژگان: ممسنی، معین التجار بوشهری، اراضی باسکان، مظفرالدین شاه قاجار، انگلیس
  • علی اکبر تشکری، الهام نقیبی صفحات 49-66
    قرن هشتم هجری قمری، سرآغازی بر آشتی تصوف با تشیع امامیه به شمار می رفت. اما این روابط در آستانه تاسیس سلسله صفوی، به حدی گسترش یافت که مفاهیمی چون ولایت، در آمیزه ای از مضامین شیعی صوفی، زمینه را برای کارکرد سیاسی آن مستعد ساخت. خانقاه نشینان صفوی برای نخستین بار، تشیع امامیه را در ایران رسمیت دادند؛ اما اتکا به حمایت ترکمانان در کسب قدرت، گزیری جز برتری وجه صوفیانه غالی بر تشیع اعتدالی نمی نهاد. بدین ترتیب، قزلباشان به نمایندگی از طریقت و در تعارض با دعوی نیابت فقها، از امام غایب تصویر والایی از شاه ترسیم کردند که با شریعت هم خوانی کاملی نداشت. تناسب این نگرش با دوران ظهور و استقرار صفوی، در مرحله تثبیت سلسله چندان پایدار نماند و در تعارض با منافع قدرت حاکم، شاهان صفوی را به تغییر پشتوانه مشروعیت خود، از طریقت به شریعت، فراخواند. موضوعی که نه تنها برتری شریعت و نمایندگان آن، یعنی فقها را باعث شد که در عمل چندین قرن تعامل تشیع و تصوف را به تقابل کشانید. براین اساس، هدف مقاله حاضر واکاوی در روند سازش و ستیز این دو شاخصه از عصر صفوی است.
    کلیدواژگان: صفویه، طریقت، شریعت، تشیع امامیه، کرکی، مجلسی
  • حمید حاجیان پور، انسیه حسینی شریف صفحات 67-88
    تحولات دینی و اصلاحات مذهبی که در قرن 15م، در اکثر کشورهای اروپایی اتفاق افتاد، مانند خطر عثمانی که از مسائل مهم دنیای آن روز مسیحیت و اروپا بود و برخی عوامل دیگر، باعث شد تا دولت های اروپایی با همراهی و توصیه پاپ، درصدد اشاعه مسیحیت و تبلیغ آیین کاتولیک برآیند؛ پس هر کشور اروپایی، از میان فرقه های کاتولیک، مبلغانی به دیگر مناطق، ازجمله ایران ارسال کرد. انگیزه اصلی دولت ها در ارسال مبلغان چه بود؟ آیا عامل دینی و مذهبی تحت الشعاع عوامل سیاسی و تجاری قرار داشت؟ در مقاله پیش رو، سعی برآن است با نگاهی تحلیلی و با استفاده از گزارش های مربوط به حضور و فعالیت مبلغان در ایران، سفرنامه ها، مجموعه های اسناد و کتاب های تاریخی و پژوهشی به این مسائل بپردازیم. با توجه به وضعیت سیاسی و اقتصادی و مذهبی اروپا، به نظر می رسد ارسال مبلغان مذهبی با پشتیبانی دولت های اروپایی بود. از طرفی، چون هنوز در اروپا مسائل مذهبی از اهمیت خاصی برخوردار بود، در ارسال مبلغان علت مذهبی مهم ترین عامل بود؛ از طرف دیگر، به علت دشمنی با عثمانی و رقابت های تجاری کشورهای اروپایی و گسترش کاپیتالیسم، مسائل سیاسی و تجاری نیز توجه دولت های اروپایی و پاپ را جلب کرده بود. کشیشان و مبلغان کمک های بسیار موثری، برای ایجاد و توسعه و موفقیت روابط سیاسی و تجاری دولت های اروپایی می کردند؛ اما نمی توان ادعای برخی از پژوهشگران را پذیرفت که ارسال مبلغان تنها، به انگیزه تجاری یا سیاسی بود بلکه دولت های اروپایی ضمن داشتن انگیزه های مذهبی، در برخی مواقع، از مبلغان برای پیشبرد یا انجام امور سیاسی و بازرگانی خود، در کشورهای دیگر بهره می بردند.
    کلیدواژگان: صفویه، مبلغان کاتولیک، پاپ، دولت های اروپایی
  • حسن زندیه، مسعود آدینه وند صفحات 89-104
    حاکمان استفاده از نهادهای ناظر و کنترل کننده را با هدف شناسایی مسائل مختلف قلمرو حکومتی خود، امری لازم می دانستند و همواره به آن توجه می کردند. بازرسی شاهنشاهی، یکی از مجموعه سازمان های اطلاعاتی عصر پهلوی دوم بود. این مرکز در سال 1337ش/1958م، بنابه فرمان محمدرضاشاه تاسیس و مجددا در اواخر دهه 1340ش، بعد از وقفه ای کوتاه، احیا شد. انگیزه ها و اهداف شاه از احیای این سازمان در واقع تلاش برای حذف مخالفت ها، رفع موانع تداوم و تثبیت رژیم، مبارزه با فساد و نارسایی، تامین سلامتی نظام اداری و... بود. این جدای از بدگمانی و ترسی بود که به ویژه بعد از کودتای 28 مرداد، شاه به شخصیت های متنفذ و نهادهای کشور یافت. این سازمان اختیارات بسیار و تقریبا نامحدودی داشت؛ بنابراین مسئله بسیار مهم، در ارتباط با نام سازمان، عملکرد آن است؛ یعنی مجموعه اقداماتی که سازمان، در راستای انجام وظایف کرد. در واقع، با بررسی کارکرد اداره ها و سازمان هاست که می توان پویایی یا رکود آن ها را نشان داد. سازمان در طول عمر خود به ویژه در دوره دوم، یعنی از سال 1351ش تا 1357ش/1972 تا 1979م و همزمان با ریاست فردوست، اقدامات بسیاری انجام داد و در جریان وضعیت داخلی کشور قرار گرفت. مقاله حاضر با روش تاریخی، درصدد بررسی علل تاسیس مجدد سازمان و واکاوی عملکرد و تاثیر این مرکز در دوره دوم عمر و زمان ریاست حسین فردوست است.
    کلیدواژگان: پهلوی دوم، فردوست، سازمان بازرسی شاهنشاهی، فساد مالی و اداری
  • نظام علی دهنوی صفحات 105-124
    در سال 330ق/941م، امیرحسین کرد حکومت بنی حسنویه را در شهر زور و مناطق اطراف آن بنیان گذاشت که این هم زمان با آل بویه بود. پس از وی فرزندش، حسنویه، به قدرت رسید که دوره حاکمیت او را می توان عصر شکل یابی و گسترش قلمرو و استحکام و ثبات این سلسله به شمار آورد. بعد از مرگ حسنویه، فرزندش بدر توانست قدرت را به دست گیرد. او با درایت خود، قلمرو و اقتدار بنی حسنویه را به اوج رساند. ایام پایانی حکومت بدر و نیز در دوره جانشینان وی، آل حسنویه با شورش های داخلی مواجه و سرانجام این سلسله، با قتل طاهربن هلال در سال 406ق/1015م، منقرض شد. روش این پژوهش به صورت توصیفی تحلیلی و از نوع کتابخانه ای است و تلاش کلی، برآن است که به جای توصیف صرف تاریخی، به تحلیل وقایع سیاسی و اقتصادی و فرهنگی بنی حسنویه پرداخته شود.
    کلیدواژگان: بنی حسنویه، امیرحسین کرد، حسنویه، بدربن حسنویه، هلال بن بدر، آل بویه
  • مدرس سعیدی صفحات 125-142
    در میان حکومت های پرشماری که پس از فروپاشی دولت ایلخانی، در گوشه و کنار ایران سر برآوردند دولت سربداران، از لحاظ خاستگاه اجتماعی و نیروهای حامی و گرایش های مذهبی دارای ویژگی های منحصربه فردی است. این امر رویکرد ویژه و متفاوت آنان، به مقوله مشروعیت سازی را نیز ایجاب می کرده است. ازسوی دیگر، خصلت بی ثباتی و استقرارنداشتن سیاسی که درباره سربداران از برجستگی خاصی برخوردار بود و به ویژه، خلع و قتل مکرر حکمرانان، پرسش هایی را درباره میزان توفیق این حکومت، در ایجاد مشروعیت مطرح می سازد. پژوهش حاضر به روش توصیفی تحلیلی انجام گرفته است و از طریق تحلیل اطلاعات منابع تاریخی، نشان می دهد خاستگاه اجتماعی و گرایش های مذهبی متفاوت حکومت سربداران، سبب شد این حکومت قادر نباشد از منابع مشروعیت متعارف و رایج بهره وافی ببرد؛ همچنین مفاهیم و منابع جدیدی که مشروعیت پایداری به بار می آورد، ایجاد کند.
    کلیدواژگان: سربداران، مشروعیت، منبع مشروعیت، بحران مشروعیت، حکومت
|
  • A. Alisufi, S. Lorestani, A. Ramezani Pages 1-18
    The present research investigates the role of charitable associations and Iranian schools located in central Asia (Eshgh Abad and Tashkand) in the promotion of Persian language and literature in late Qajar era. Charitable associations were hold in the cities by Iranian businessmen to help poor and low-income people to be able to send their children to school. Besides، the article aims at studying the extent to which Iranian schools and charitable associations were influential in developing Persian language and literature in central Asia. As a large number of poor people with no expertise immigrated abroad، especially to central Asia، businessmen and officials took measures to organize and look after immigrants and established charitable associations. Therefore، the hypothesis examined is that the associations established schools for Iranian children and paid for them. Such actions play an important role in not only the development of Persian language and literature but also the education of Iranian immigrants.
    Keywords: Charitable Associations, Schools, Eshgh Abad, Tashkand, Immigration
  • H. Asadpur, A. Eshaghi Pages 19-48
    During the reign of Muzaffar al-Din Shah، Shulestan lands were decided to be conceded to Moein al-Tojjar Booshehri as a result of various factors such as shortage of appropriate financial resources، widespread administrative and financial corruption، and the influence of powerful individuals and groups. Moein al-Tojjar، because of the reasons mentioned in this article، started holding lands along with doing business in order to consolidate his power and wealth. To establish his ownership of Shulestan lands، or Mamsani، he focused on state and local factors and tried to take advantage of them for his own benefit. His main goal was to create a gap between the Khans and headmen of the territory and to weaken sheriff or tribal management position. To achieve his goals، he caused crisis in the area relying on the support from Qajar government. Besides، Gajar government sent his military force to Shulestan several times to support Moein al-Tojjar، but they defeated. Undoubtedly، the resistance of locals to prevent the allocation of Mansani lands to Moein al-Tojjar made him find a new way to take control of the lands. To seek military support from Qashqaees، he was forced to rent a part of the land Solat al-Doule، Qashqaee Khan. Finally، at the end of Qajar dynasty and the beginning of Pahlavi the first، Boyer Ahmad khans fought the government forces of Shulestan in favor of Emamgholi Khan Rostam. The action caused nothing but widespread insecurity، killing innocent people and harming people and creating ethnic divisions between the locals.
    Keywords: Mamsani, Moein al Tojjar Booshehri, Baskal Lands, Mozaffar al Din Shah Gajar, Britain
  • A.A. Tashakori, E. Naghibi Pages 49-66
    14th century was considered as the conciliation of Imami Shi`ism and Sufism. But، the relation at the beginning of Safavid dynasty developed to the extent that concepts such as guardianship in a mixture of Shi’ite and Sufi themes made the situation prone to political functions. Imami Shi`ism became official for the first time by Safavids; however، their reliance on the support of Turkmen to acquire power urged them to make Sufism superior to Shi`ism. Thus، Ghezelbash people representing Sufism depicted a great kinglike image of the Absent Imam which did not comply with religion and was against the claim of jurists. The perspective did not remain stable after Safavid dynasty was completely established. The idea was in conflict with the interests of the ruling authority، so Safavid rulers turned to Shi`ism from Sufism. The issue not only made Shi`ism and jurists superior to Sufism but also caused Shi`ites confront Sufism for several centuries. The aim of the present article is to investigate the process of peace and conflict between Sufism and Shi`ism during Safavid dynasty.
    Keywords: Safavid, Sufism, Religion, Imami Shiism, Karki, Majlesi
  • H. Hajianpur, Hoseyni Sharif Pages 67-88
    Religious changes and reforms which occurred in most European countries in the fifteenth century، Ottoman danger which was an important issue in the Christian world and Europe، and some other factors made European countries seek to disseminate Christianity and promote Catholicism by collaboration and advice from Pope. Therefore، any European country selected missionaries among Catholic sects and sent them to other areas including Iran. What was governments` main motivation to send missionaries to other areas? Were religious factors influenced by political and economic issues? The present article attempts to have an analytical view and to utilize the reports related to the presence and activities of missionaries in Iran، Travelogues، and all historic documents and books to answer the two questions. According to political، economic and religious situation of Europe، it seems that the missionaries were sent by the support from European governments. However، because of the especial importance of the religious issues in Europe، the factor of religion was the most important matter in sending missionaries. On the other hand، due to a feud with Ottomans، commercial competitions in Europe، and development of capitalism، political and commercial issues had attracted the attention of European governments and the Pope. Priests and missionaries were very influential in development and success of political and commercial relations among European governments. But، the claim that the missionaries were sent just for political and commercial purposes is not acceptable.
    Keywords: Safavids, Catholic Missionaries, Pope, European Governments
  • H. Zandie, M. Adinevand Pages 89-104
    Utilizing supervisory and controlling institutions in order to identify various issues of governing territory was considered necessary by rulers. Imperial inspection was one of the intelligence agencies during Pahlavi the second. This agency was established in 1958 under the command of Mohammad Reza Shah and was revived after a short break in the 1960s. In fact، the purpose of the king to revive the agency was to eliminate objections، remove obstacles to the consolidation of the regime، combat with corruption and failure، and ensure the wellbeing of bureaucracy. This was apart from the king`s suspicion to and fear from influential figures and institutions in the country، especially after Mordad 28th coup. The organization had abundant and almost unlimited authority. Therefore، a very important issue related to the name of the organization is its performance، that is، a series of actions done in order to perform the tasks. Actually by examining the performance of administrations and organizations، it is possible to reveal their dynamism and stagnation. From 1972 to 1979 and along with the presidency of Fardoust، the organization performed several activities and was informed of the internal situation of the country. The present article utilizing a historic method aims at investigating the reasons for reviving the organization and the quality of its performance and effect during the second period and presidency of Hussein Fardoust.
    Keywords: Pahlavi the Second, Fardoust, Imperial Inspection Organization, Financial, Administrative Corruption
  • N.A. Dehnavi Pages 105-124
    In 941 Amir Hussein Kurd established a reign called Bnihosnavie in the city of Zor and its surroundings; the event was at the same time with Buyids. After him، his son Hosnavie came into power. The period he ruled the government can be considered as the age of formation and development of the territory and consistency of the dynasty. After Hosnavie، his son Badr was in power and could reach the territory and authority of Banihosnavie to the peak. During the end of Badr reign and during the reign of his successors، there were internal riots which finally led to the extinction of the dynasty after Taher ibn Helal was killed in 1015. The article taking advantage of a descriptive-analytical method aims at analyzing the political، economic، and cultural events of Banihosnavie rather than merely describing the history.
    Keywords: Banihosnavie, Amir Hussein Kurd, Hosnavie, Buyids, Helal ibn Badr, Badr ibn Hosnavie
  • M. Saeidi Pages 125-142
    Sarbedaran government was unique considering its social status، supporters، and religious affiliations among the numerous governments that emerged from all around Iran after the patriarch government collapsed. This factor demanded a special and different approach that they had toward the issue of legitimacy. On the other hand، the quality of political instability which was prominent in Sarbedaran، and specifically frequent dethroning and murdering rulers raises questions about the amount of success the government achieved in establishing legitimacy. The present article has a descriptive analytical method and through investigating the information from historic resources reveals that social status and different religious affiliations of Sarbedaran government made them not only unable to take a lot of advantage of conventional sources of legitimacy but also unable to make new sources as the result of legitimacy.
    Keywords: Sarbedaran, Legitimacy, the Source of Legitimacy, the Crisis of Legitimacy, Government