فهرست مطالب

  • سال ششم شماره 1 (پیاپی 9، بهار و تابستان 1393)
  • تاریخ انتشار: 1393/09/18
  • تعداد عناوین: 10
|
  • رویا تاج بخش، بهزاد بلمکی * صفحات 1-20

    محوطه های نویافته مس سنگی در دامنه های کوه الوند و دشت همدان، نقش مهمی در ترسیم الگوی استقراری، با توجه به ویژگی خاص زیست'' محیطی منطقه دارد. چرا که تا پیش از این، اطلاعات موجود در خصوص پیش از تاریخ منطقه همدان محدود به مناطق هم جوار بود. بررسی جایگاه این 10 محوطه نویافته، می تواند زمینه را برای ورود به بحث جابجایی های جمعیتی و نوع مکان گزینی در دشت همدان با موقعیتی مرکزی، بین دو ناحیه فرهنگی زاگرس مرکزی و مرکز فلات ایران فراهم آورد. رویکرد پژوهشی این تحقیق، بر مبنای تحلیل اطلاعات بررسی میدانی با نگرش سیستم اطلاعات جغرافیایی و ترکیب با داده های حاصل از ارزیابی های زیست'' محیطی در شرایط کنونی است که در نهایت به تحلیل حوزه معیشت (حوزه گیرش) می انجامد. لازم به ذکر است که این تحلیل، به میزان منابع طبیعی که یک مکان باستانی می تواند از آن برای برآوردهای زیستی استفاده کند، توجه خاصی دارد.

    کلیدواژگان: الگوی استقراری، الوند، حوزه معیشت، مس سنگی
  • حسین توفیقیان صفحات 21-38
    برخی از محققین بر این باورند که به دلیل وقوع زلزله شدید و سونامی در قرن چهارم هجری، بخش بزرگی از سیراف به درون آب واژگون شده است. با توجه به شواهد و مدارک موجود و بررسی صورت گرفته در سواحل و آب های پیرامون سیراف، نگارنده معتقد است که با وجود وقوع زلزله ویران کننده، تخریب زیادی در سازه های ساحلی ایجاد نشده بلکه تخریب های مشهود در دیواره ساحلی به مرور زمان و به دلیل هجوم امواج دریا ایجاد شده است. این زلزله، اگرچه باعث زوال تدریجی این بندر تاریخی گردیده، شیب ملایم و کم عمق ساحل به گونه ایست که امکان واژگونی سازه های بندری به درون آب وجود ندارد. طرح این نظریه، بر اساس مطالعه کوره های سفالگری و دیواره ساحلی به دست آمده در کاوش های باستان شناسی، نتایج حاصل از بررسی های باستان شناسی زیر آب و انجام عملیات غواصی است
    کلیدواژگان: خلیج فارس، سیراف، دیوار ساحلی، باستان شناسی زیر آب
  • همایون رضوان*، حسن کریمیان صفحات 39-54
    با وجود آن که ایلخانان (750-654 .ق) مراغه و سپس تبریز را به پایتختی برگزیدند، اندیشه ایجاد شهری که نمادی از امپراتوری این صحرانوردان باشد آنها را به ساخت سلطانیه ترغیب نمود. طرح غازان خان در ایجاد این پایتخت نوساز به روزگار فرمانروایی سلطان محمد خدابنده اجرا شد و توسعه سریع سلطانیه آن را در زمره باشکوه ترین شهرهای جهان درآورد؛ شکوهی که تا پایان فرمانروایی جلایریان (835 . ق) استمرار یافت، لیکن متعاقب تهاجم تیمور گورکانی (786 .ق) فروکش نمود تا این که از آن پایتخت عظیم، تنها آثار معدودی بر جای مانده است. در خصوص چگونگی فرم، عملکرد، سازمان فضایی و ساختار اجتماعی ساکنان این ابرشهر ایلخانی پرسش های فراوانی قابلیت طرح می یابد. پژوهش حاضر در پی آن است تا با اتکاء به شواهد باستان شناسانه عوامل موثر بر ظهور، توسعه و افول این شهر را مورد کنکاش قرار دهد. در نتیجه این پژوهش فهرستی از عوامل مذکور احصاء گردیده است
    کلیدواژگان: پایتخت های ایلخانان، سلطانیه، باستان شناسی فضاها
  • جواد سلمانزاده، حسینعلی کاوش، حسن فاضلی نشلی، سید ایرج بهشتی صفحات 55-66
    در این مقاله نتایج آزمایشات پتروگرافی بر روی سیزده قطعه سفال به دست آمده از اولین فصل حفاری تپه گراتزیانی در دشت سیستان ارائه شده است. آزمایش های صورت گرفته بر روی این قطعات با میکروسکوپ پلاریزان مدلJames Swift، در آزمایشگاه پتروگرافی پژوهشکده حفاظت و مرمت آثار پژوهشگاه سازمان میراث فرهنگی، با هدف مشخص ساختن بومی یا وارداتی بودن این سفال ها انجام شد که بر اساس نتایج آزمایش ها و نیز بررسی نقشه زمین شناسی منطقه مشخص گردید که منشا همه سفال ها تولید محلی بوده است. همچنین ساختارهای به جامانده از کوره های سفال پزی نیز بر بومی بودن سفال های گراتزیانی تاکید دارد. مقاطع سفال های مورد آزمایش قرار گرفته نیز نشان از فراتر نرفتن درجه پخت از 800 درجه را دارد که این امر به دلیل وجود میکرات «کلسیت ریزبلور» با اندازه کمتر از 4 میکرون و اسپارایت «کلسیت درشت بلور» می باشد.
    کلیدواژگان: دشت سیستان، تپه گراتزیانی، پتروگرافی، سفال
  • مصطفی عبدالهی*، کمال الدین نیکنامی، مرتضی حصاری، علیرضا سرداری زارچی صفحات 67-86
    منطقه زاگرس مرکزی یکی از مناطق مهم استقرار انسان از دوره های پیش از تاریخ بوده است. مطالعه در این بخش به دنبال بررسی ها و کاوش های باستان شناختی ای بوده که از آغاز قرن بیستم صورت گرفته است، با این حال، اطلاعات کافی در خصوص گاهنگاری مطلق و چگونگی فرایندهای گذر از مراحل مختلف را آشکار نساخته است. در این بین، در شرق زاگرس مرکزی که شامل لرستان شرقی نیز می شود، تاکنون پژوهش های اندکی انجام گرفته است. بنابراین، دشت ازنا، می تواند به عنوان یکی از کانون های مهم فرهنگی این منطقه، چشم انداز روشنی را مطرح سازد. کاوش باستان شناختی تپه قلاگپ نیز در این راستا صورت گرفت و از اهداف کاوش این محوطه، بازنگری و آگاهی از وضعیت گاهنگاری منطقه ای زاگرس مرکزی در نگاه کلی و همچنین گاهنگاری محلی دشت ازنا از منظر بومی بوده است.
    کلیدواژگان: تپه قلاگپ، ازنا، شرق زاگرس مرکزی، گاهنگاری، روستانشینی
  • میثم لباف خانیکی صفحات 87-97
    راه ابریشم به مثابه عمده ترین مسیر ارتباطی میان تمدن های غرب و شرق تاثیر به سزایی در وقوع رویدادهای تاریخی داشته است. این شاهراه علاوه بر آنکه در طول تاریخ بستری مساعد برای مبادلات بازرگانی به شمار می رفته، گهگاه به عنوان مسیر تهاجمات و لشکرکشی های اقوام مهاجم به سرزمین ایران نیز مورد استفاده قرار می گرفته است. وجود کلان شهرهای باستانی همچون نیشابور در مسیر راه ابریشم شاهد روشنی است بر نقش این شاهراه در شکل گیری مراکز جمعیتی، اقتصادی و حکومتی در دنیای باستان. راه ابریشم از طرفی، یکی از مهم ترین عوامل شکل گیری شهر نیشابور به شمار می رود و از طرف دیگر شهر نیشابور در مقاطع مهمی از تاریخ ایران سبب رونق شاهراه مزبور شده است. پاره ای از فرایندهایی که ارتباط دو سویه راه ابریشم و شهر نیشابور را توضیح می دهند از طریق متون تاریخی و بخش دیگر از گذر مطالعات باستان شناسی قابل درک است.
    کلیدواژگان: نیشابور، راه بزرگ خراسان، راه ابریشم، دوره ساسانی، تجارت، جغرافیای اداری
  • ابراهیم مرادی صفحات 99-110
    بر اساس داده های تاریخی، مرهشی یکی از نواحی پرتنش ایران در هزاره های دوم و سوم ق. م بوده که در بیشتر زمان حیاتش یکی از متحدان مهم ایلام باستان بوده است و نام آن همواره در کنار نام ایلام باستان در کتیبه ها و سالنامه های به دست آمده از میان رودان ذکر شده است. هدف این مقاله تعیین موقعیت جغرافیایی منطقه یا شهر مرهشی است. در مورد مکان مرهشی نظریات متفاوتی وجود دارد؛ براساس داده های مکتوب و نظر اکثر باستان شناسان بایستی در محدوده استان ایلام به جستجوی منطقه مرهشی پرداخت. در یک بررسی باستان شناسی که نگارنده اخیرا در منطقه پشت کوه ایلام صورت داده است، محوطه های متعددی متعلق به دوره ایلام باستان شناسایی شده است. از جمله این محوطه ها می توان به محوطه «کول خزینه» اشاره نمود. داده هایباستان شناسی به دست آمده از محوطه مذکور حاکی از اینست که به احتمال زیاد محوطه کول خزینه، همان مرهشی باستان یا مرکز مهمی مرتبط با مرهشی می باشد.
    کلیدواژگان: استان ایلام، مرهشی، کول خزینه، ایلام باستان، مکان یابی
  • مرضیه مصلحی*، مهناز عبدالله خان گرجی، نیما نظافتی، جبرئیل نوکنده، قربانعلی عباسی صفحات 111-128
    تپه بازگیر در 76 کیلومتری شمال شرق ترنگ تپه، در قسمت شرقی دشت گرگان قرار دارد. مجموعه فلزی بازگیر در سال 1379 کشف و در سال 1389 مورد کاوش باستان شناختی قرار گرفت. مجموعه اشیاء فلزی، دارای تنوع در شکل و کاربری است و از نظر زمانی به دوره مفرغ پایانی(همزمان IIIC تپه حصار) می رسد. در این تحقیق، از روش هایی چون میکروسکوپ متالوگرافی، SEM-EDS وXRD برای تعیین تکنیک ساخت، نوع آلیاژ و ترکیب شیمیایی، شناسایی محصولات خوردگی و چگونگی تاثیرات محیط دفن بر روی شش شیء استفاده شد. آثار مورد مطالعه از جنس آلیاژ مس''آرسنیک بوده و به روش ریخته گری ساخته شده است. ساختار آثار و مشخصات محیط دفن آنها، ترکیب و ساختار پاتین را تحت تاثیر قرار داده است. شرایط محیط، ترکیبات خاک و نحوه قرارگیری اشیاء باعث کاهش سرعت خوردگی در طول زمان شده و بدین ترتیب این آثار بعد از گذشت مدت زمانی، با محیط خود به تعادل رسیده است.
    کلیدواژگان: اشیاء مسپایه، باستان سنجی، خوردگی و مرمت، دوره مفرغ پایانی، تپه بازگیر، دشت گرگان
  • خداکرم مظاهری، بهرام کریمی صفحات 129-148
    هدف این مقاله مطالعه، بررسی و معرفی سفال دوره شیماشکی در دره سیمره است. بررسی های باستان شناسی حاکی از اینست که در دوران مفرغ، سنت سفال منقوش گودین III در دره سیمره رواج داشته و تنها یک بار، در روند توسعه این نوع سنت سفالگری خلل ایجاد شده و آن، هم زمان با مرحله گودین III4 است که در این زمان با نفوذ سفال دوره شیماشکی دشت شوشان در دره سیمره مواجه ایم و سفال های شاخص آن در بررسی های قلعه زینل و غارت مالگه گردآوری شده است. به احتمال بسیار گسترش سفال دوره شیماشکی تا دره سیمره، تحت تاثیر لشگرکشی های سلسله اور III رخ داده است. بعد از این مرحله، دوباره شاهد تداوم رواج سنت سفال منقوش گودین III در دره سیمره هستیم. روند توسعه سفال منقوش گودین III در دره سیمره، موجب تقویت نظر دانشمندانی می شود که معتقدند سرزمین شیماشکی در ارتفاعات شمال دشت شوشان قرار دارد، هرچند که نمی توان این موضوع را تنها با استفاده از داده های غیر مکتوب اثبات نمود.
    کلیدواژگان: دره سیمره، سفال، شیماشکی، اور III، گودین III
  • رضا نظری ارشد*، محمود طاووسی، سوسن بیانی، جواد نیستانی صفحات 149-162
    استان همدان در پهنه غربی کشور از جمله مناطقی است که بناهای ارزشمندی را از دوران اسلامی در خود جای داده است. بخش مهمی از این آثار را آرامگاه ها و یادمان های تدفینی تشکیل می دهند. یادمان معماری«برج قربان» در شهر همدان از آرامگاه های برجی شاخص دوران اسلامی است که تاکنون به گونه مطلوبی مطالعه نشده است. به همین منظور نگارندگان، بنای مزبور را از دیدگاه تاریخی، مزارشناسی و باستان شناختی مورد مطالعه و پژوهش قرار داده اند. برآیند این مطالعات نشان دهنده آنست که بنا، مدفن یکی از مفاخر دینی صاحب نام عهد سلجوقی به نام «خواجه حافظ ابوالعلای همدانی» است و ساختمان مقبره در دوره ایلخانان احداث شده است. ویژگی خاص معماری این بنا، کاربست نقشه دوازده ضلعی در داخل و بیرون آن می باشد.
    کلیدواژگان: همدان، معماری اسلامی، برج مقبره، دوره ایلخانی، خواجه حافظ ابوالعلاء
|
  • Roya Tajbakhsh Tajbakhsh, Behzad Balmaki Pages 1-20

    The revival of Chalcolithic sites have a particular importance in tracing the settlement patterns of the region، in the aegis of special biological features and replacing in environmental elements. By depicting the special features، the characteristics of plain of Hamedan and its strength in Northern plain (Kaboodarhang) must be hinted. This plain is determined as a joint fund between Central Zagros Region and Central Plateau of Iran، because of the situation and its replacement in an individual climate. Approach to the research، Based on surface survey data analysis purposes GIS and then combine them with data from environmental assessments. Which finally leads to the Analysis Catchment sites.

    Keywords: Alvand, Sites Catchment Analysis, Chalcolithic period, Settlement pattern
  • Hossein Tofighian Pages 21-38
    Some researchers believe that because of the severe earthquake and tsunami in the fourth century H.، a large part of Siraf submerged by the Persian Gulf water fluctuations. Based on the available evidence and also by the archaeological survey of the Siraf coastal surrounding areas، the author argues that despite the devastating earthquake occurred to destroy much of the coastal architectural structures of the city the main destruction has been made by the steady sea water waves striking the coastal wall through time. The earthquake، however، has caused erosion in the historic port but the gentle slopes and shallow beach of city shows that there has been no possible reversal of the port structures into the deep water. This result is obtained by the observation made by the study of intact pottery kiln and the beach wall found through the excavations and by the underwater archaeology carried out in the sea sides of the ancient Siraf city.
    Keywords: Persian Gulf, Siraf Ancient City, The Siraf Beaches Wall, Underwater Archaeology
  • Homayoon Rezvan*, Hassan Karimian Pages 39-54
    Although Ilkhanids (1256-1353 CE) initially selected Maraghe and then Tabriz as their capital، the thought of founding a new city as a symbol of their kingdom encouraged them to establish Soltanieh. Ghazan Khan’s goal of constructing the newly-built capital was accomplished during Uljayto’s kingdom; a project that lasted for about 10 years (704-713 AH). Although Soltanieh’s fast development made it as one of the most important cities of the world within a short period، the procedure of its destruction began after the invasion of Timur Gurkani (1389 AH)، so far that no considerable trace remained of that massive capital except few. There are many questions about formation، operation، spatial organization، social structure of inhabitants of this Ilkhanid metropolis. The main aim of the present research is to find a reasonable answer to such questions based on the archeological evidences. Processes of establishment، development and destruction of this ancient mega city and a list of its destructive factors are offered at the conclusion of present paper.
    Keywords: Iranian cities, Islamic Capitals, Ilkhanids, Soltanieh, Islamic Cities Social Processes
  • Javad Salmanzadeh, Hosseinali Kavosh, Hassan Fazeli Nashli, Seyyed Iraj Beheshti Pages 55-66
    This paper presents the petrographic examination results on the thirteen pottery sherds from the first season of excavation of Tepe Gratziani in Sistan plain. In order to specify whether the pottery were local or imported، conducted experiments have been performed by polarizing microscope of Jame Swift Model in the petrographic lab of the Institute of Cultural Heritage which based on the review of test results and geological map of the area. It became clear that the source of all the pottery is local and also the remained structure of kilns demonstrates the local production of Tepe Gratziani’s pottery. Sections of examining pottery sherds show that the baking temperature has not been more than 800 centigrade due to the presence of Meekers “tiny calcite crystals” with less than 4 microns in size as well as the presence of Asparay “coarse calcite crystal” in the pottery sections.
    Keywords: Tepe Gratziani, Petrography, Sistan plain, pottery, Clacite Crystals
  • Mostafa Abdollahi*, Kamal-Aldin Niknami, Morteza Hesari, Alireza Sardari Zarchi Pages 67-86
    The higher mountainous region of the Central Zagros is regarded as one of the important regions for the early human settlements. Although archaeological studies have been initiated from the early 20s but there has been little precise information on the absolute chronology and also transitional processes of cultural sequences especially on the eastern parts of the region including eastern Luristan. Archaeological excavation of Tappeh Qela-Gap carried out in 2009 in the Azna district. The previous study including four seasons of surveying identified 280 archaeological sites; one of which is Tappeh Qela-Gap is selected for excavation because of its different cultural sequences. The main aim of the excavation project firstly was to evaluate the regional chronology of the region as a whole and then to see the local variations of the site to establish a chronological framework for Azna plain. Two small soundings and also a wide trench dug out on the site provided some evidences corresponding to the early village life، pastoralism and cultural transformations of the region during the late Neolithic through the late Islamic phases.
    Keywords: Central Zagros, Azna Plain, Tappeh Qela, Gap, Early Village Life, Late Neolithic
  • Meysam Labbaf-Khaniki Pages 87-97
    As the chief communication channel between eastern and western civilizations، the Silk Road has played the significant role in the history of northeastern Iran. The Silk Road has provided a communicative way for commercial exchanges in one hand، and was in used by invader nomads in order to plunder of northeastern Iran during many decades in other hand. The contacts have led to interaction between various cultures and caused the populations expansions along the Silk Road. Some metropolises such as Nishapur shows very well the significant role of the Silk Road in the formation process of human settlements. Nishapur has continuously developed in the steady interaction with the Silk Road and has caused to flourish the road during the millennia. We can find some aspects of the process through studying historical documents and archaeological analysis.
    Keywords: Sasanian Nishapur, the Silk Road, Archaeology, History, Trade, Historical Administrative Geography
  • Ebrahim Moradi Pages 99-110
    Based on the historical data، Marhashi has been one of the eventful regions of Iran during the second and third millennium B. C. It has been also one of the important confederates of ancient Elam during the most of its life time. The Mesopotamia texts cited to its name beside the name of ancient Elam. The goal of this research is to determine the position of Marhashi region through study and examining the historical resources and archaeologist evidence indicated that Marhashi may has been located on the Pusht-i Kuh region of Elam province. During an archaeological survey carried out on the Pusht-i Kuh region of Elam، many sites of ancient Elam have been determined; one of which is named Kool Khazine. According to its archaeological findings we assumed Kool Khazine to have been most likely as the same of ancient Marhashi or a place that was connected with Marhashi.
    Keywords: Ilam Province, Marhashi, Kool Khazine, Ancient Elam, Mesopotamian Texts
  • Marzieh Moslehi*, Mahnaz Abdollah-Khan Gorji, Nima Nezafati, Jebreil Nokandeh, Ghorbanali Abbassi Pages 111-128
    Tappeh Bazgir is located 76km northeast of Torang Tappeh at the eastern fringes of the Gorgan plain. The metal hoard was discovered in 2001 and excavated in 2010. The hoard is composed of a diverse assemblage and date back to the Late Bronze Age / Hissar IIIC). We investigated six artifacts for studies using different methods such as metallographic studies، SEM-EDS، XRD، and some chemical analyses in order to better understand the composition، the manufacturing techniques utilized، the corrosion products، and impact of the long term burial on the stability of artifacts. The artifacts are of arsenical copper composition and have been manufactured by casting. The composition of the artifacts and the nature of their burial environment have affected the composition and structure of patina formed on the objects. The compositions of the surrounding soil، the positional arrangement of the objects، and the environmental conditions have decreased the rate of corrosion on the artifacts despite the long term burial time. These have consequently caused a rather good physical condition of the metal objects.
    Keywords: Tappeh Bazgir, Metal Hord, Metallographic Studies, Chemical, compositional Analysis
  • Khoda Karam Mazaheri, Bahram Karimi Pages 129-148
    The goal of this article is to study the Shimashki potteries in the Saymarreh valley. Archaeological surveys conducted in the Saymarreh valley shows that the painted pottery tradition of Godin III has become prevalent in the valley during the Bronze Age and only once، development of this pottery tradition had cracked. This event took place in the phase of Godin III4، which we relate it to the influence of pottery traditions penetrating from Susiana plain to the Saymarreh valley. Contemporary with phase of Godin III4، there have been no potteries of such tradition، but the ceramics by the Shimashki styles appeared in Saymarreh valley. Diagnostic ceramics of Shimashki phase has been gathered in the archaeological surveys of Saymarreh valley at Ghale Zinal and Gharatmalghah. It seems that development of Shimashki period pottery as far as the Saymarreh valley، took place because of Ur III conflicts with polities at northern regions of Susiana plain. Saymarreh valley again joined to the distribution area of painted pottery tradition of Godin III and after the Shimashki period، diagnostic ceramics of Godin III2 phase have been wide-spread in the Saymarreh valley. Development process of painted pottery tradition of Godin III at Saymarreh valley support the view that Shimashki may was located in the highlands، somewhere in the northern parts of Susiana plain، although we cannot prove this in the absence of non textual data.
    Keywords: Saymarreh Valley, Shimashki, Ur III, Godin III, Ghale Zinal, Gharatmalghah Sites
  • Reza Nazari Arshad*, Mahmoud Tavosi, Sosan Bayani, Javad Neistani Pages 149-162
    Ghorban Tower as an architectural monument is one of the outstanding resting- place of Islamic era in Hamadan city which has not been studied properly. Previous studies on the Tower concerning its architectural features or its historical background showed that the Tower may be a place where a dignified religious man named Khajeh Hafez Abol''ala Hamadani berried inside in Saljuk era and afterward the Dome itself was built on his grave by Ilkhanids. Our comparative study indicated that the Tower is only work survived from a large complex including school، monastery، library، tomb etc. It has been built by the power of Ilkhanids probably due to guard the name and memory of a religious leader in one of the regions of Hamadan called Sarbarzeh and Bab-Al-Asad which was referred to in the historical texts of the Islamic middle age.
    Keywords: Ghorban Tower, Hamadan, Islamic Architecture, Ilkhanids, Khajeh Hafiz Abu, Al, Ala