آرشیو چهار‌شنبه ۲۳ مرداد ۱۳۹۸، شماره ۴۶۸۰
باشگاه اقتصاددانان
۲۳

«تک شاخ»های استارت آپی

امیررضا روحانی

اگر برای انتقال پول، خرید شارژ تلفن همراه و پرداخت قبض از نرم افزارهای موبایلی یا سامانه های مشابه آنها استفاده می کنید؛ اگر بیمه خودرو خود را به صورت برخط خریداری می کنید یا برای حساب و کتاب شخصی درآمدها و خرج های زندگی از نرم افزار خاصی استفاده می کنید یا در نهایت به صورت برخط در یک صندوق سرمایه گذاری می کنید؛ در واقع شما در حال استفاده از بخشی از محصول ها و خدمات صنعت فناوری مالی هستید.

صنعت «فین تک» (FinTech)، یا فناوری مالی به مفهوم استفاده نوآورانه از فناوری در خدمات مالی است. فین تک به دنبال آن است که با به کارگیری مجموعه ای از فناوری های جدید برنامه نویسی، هوش مصنوعی، کلان داده، یادگیری ماشینی، زنجیره بلوک، بیومتریک، احراز هویت دیجیتال و سایر فناوری ها و فرآیندهای نوین رفتاری و شناختی، تجربه شخصی سازی شده، یکپارچه و فراتر از انتظار مشتریان را ایجاد کند. میزان کل سرمایه گذاری جهانی در شرکت های فین تکی در سال 2018 به چیزی حدود 8/ 111 میلیارد دلار رسیده است که در مقایسه با سال 2017 میلادی، رشد 120 درصدی داشته است. میزان حمایت سرمایه گذاران مخاطره پذیر از شرکت های فناوری مالی بین سال های 2014 تا 2018 میلادی، رشد فزاینده ای داشته است و از 885 قرارداد تامین سرمایه به مبلغ 34/ 8 میلیارد دلار به 1707 قرارداد تامین سرمایه به مبلغ 57/ 39 میلیارد دلار رسیده است.

نزدیک به 35 درصد این میزان سرمایه گذاری مخاطره پذیر در سال 2018 متعلق به گروه مالی انت چین است. در سال 2018، تعداد 39 شرکت فین تکی در دنیا توانسته اند به ارزش خالص حداقل یک میلیارد دلاری برسند و اصطلاح تک شاخ را به خود اختصاص بدهند. مجموع ارزش این استارت آپ ها در سال 2018 نزدیک به 4/ 147 میلیارد دلار بوده است. شرکت های فعال در صنعت فناوری مالی را می توان در 9 بخش کلی قرار داد. این بخش ها عبارتند از: فناوری پرداخت، فناوری قانون گذاری، فناوری سرمایه گذاری، فناوری بیمه، فناوری بانکی، مدیریت مالی شخصی، انتقال بین المللی پول، زنجیره بلوک و رمز ارزها. در ادامه هر یک از این بخش ها معرفی می شوند. بخش اول، فناوری های مرتبط با پرداخت، منجر به به کارگیری روش های نوآورانه در ارسال و دریافت پول از طریق نرم افزارهای همراه شده است. انتقال وجه های فرد به فرد، پرداخت های مبتنی بر شبکه های اجتماعی و همچنین پرداخت های مرتبط با خرید آنلاین و موبایلی در این حوزه قرار می گیرند. توسعه این ابزارها منجر به کاهش هزینه های مالی و غیرمالی افراد در زندگی شخصی و شهروندی شان می شود. مفاهیم انتقال وجه بین المللی هم بخش دیگری از صنعت فناوری مالی را به خود اختصاص داده اند.

بخش دوم، انتقال بین المللی پول از دیرباز به شیوه های سنتی مثل حواله بانکی، صرافی و چک امکان پذیر بوده است. با ظهور اینترنت، شیوه های اینترنتی انتقال پول توسعه پیدا کرده است. در حال حاضر استارت آپ های فین تک در دنیا امکان انتقال بین المللی پول از طریق نرم افزارهای تلفن همراه، پیام رسان های اجتماعی و رمز ارزها را فراهم کرده اند. بخش سوم مربوط به مدیریت مالی شخصی است که با هدف ایجاد و توسعه ابزارهایی برای مدیریت بهتر دخل و خرج افراد و تعیین اهداف برای پس اندازها طراحی می شوند، در واقع هدف در این بخش کمک به اشخاص برای استفاده بهتر از درآمدها و مدیریت بهتر هزینه‎هایشان است. از طریق این ابزارها، اشخاص می توانند الگوهای هزینه ای خود را استخراج کرده، خود را با سایر افراد هم سبک زندگی شان مقایسه کرده و زندگی مالی شان را بهتر مدیریت کنند. بخش چهارم، فناوری بیمه ای در صنعت فناوری مالی به دنبال ارائه راه حل های بیمه ای و فروش خدمات بیمه ای در بستر دیجیتال و فراهم کردن داده های تحلیلی مرتبط با بیمه گذاران برای بیمه گرها است. شرکت های بیمه ای از طریق اطلاعات به دست آمده، می توانند رفتار و سطح ریسک مشتریان خود را ارزیابی کرده و متناسب با آن بیمه گذاران را ارزیابی و مبلغ بیمه ای متفاوتی را به هر شخص ارائه کنند.

بخش پنجم، فناوری های سرمایه گذاری به دنبال آسان کردن و اثربخش کردن فرآیندهای پیچیده سرمایه گذاری برای اشخاص و سازمان ها هستند. برای مثال از طریق کارگزارهای دیجیتال می توان به صورت کاملا غیرحضوری به بازار سرمایه وارد شد؛ همچنین به وسیله ابزارهای ارائه دهنده برنامه ریزی مالی و مشاوران روباتی متناسب با سطح ریسک، درآمد و بازه زمانی مورد انتظار می توان در انواع صندوق های سهامی، درآمد ثابت و مختلط سرمایه گذاری کرد. براساس معاملات مبتنی بر شبکه های اجتماعی، در نقش یک معامله گر در بورس می توان در کنار تحلیل های بنیادی و تکنیکال، نظر های صاحب نظران و سایر سهامداران را رصد کرد و سپس به خرید و فروش در بازار سهام پرداخت. معاملات الگوریتمی، نرم افزارهای مدیریت سبدگردانی و مشاوران روباتی سرمایه گذاری باعث کمک به مدیران صندوق ها و نهادهای مالی در مدیریت هوشمند دارایی های تحت مدیریت شان شده است. براساس گزارش بیزینس اینسایدر اینتلیجنس، دارایی های تحت مدیریت مشاوران روباتی تا سال 2020 به چیزی حدود یک تریلیون دلار خواهد رسید و در سال 2022 میلادی، پیش بینی می شود که به 6/ 4 تریلیون دلار برسد. تنها در آمریکا تاکنون بیش از 200 شرکت مشاور سرمایه گذاری روباتی به ثبت رسیده است.

بخش ششم یعنی فناوری بانکی، موجب تحول عظیمی در بخش بانکداری شده است. ظهور فناوری ها و مقررات جدید، بانکداری سنتی را به چالش کشیده و موجب خلق الگو های کسب و کار جدید در صنعت بانکی شده است. مفاهیمی مانند بانکداری دیجیتال، تجمیع کنندگان خدمات بانکی و بانکداری باز از مفاهیم مورد توجه در این بخش است. در بانکداری دیجیتال با یک بانک جدید بدون شعبه روبه رو هستیم که از طریق یک نرم افزار موبایلی یا وب سایت، طیف متنوعی از خدمات مالی و بانکی شامل افتتاح حساب، مدیریت حساب، تراکنش ها، انتقال وجه بانکی، اعتبار ها و سرمایه گذاری را ارائه می کند. در بانکداری الکترونیک با رویکرد چند کاناله (موبایل بانک، اینترنت، تلفن بانک، شعب و...) و چند محصول مواجه بودیم، اما در بانکداری دیجیتال مسیر حرکت به سمت همه کانال ها است. در این رویکرد به جای اینکه چند محصول برای چند کانال طراحی و تولید شود، یک محصول طراحی می شود که از چندین کانال می توان آن را دنبال کرد. برای مثال شما می توانید در تلفن همراه خود یک دستور پرداخت بانکی را شروع کرده، در رایانه همراه خود آن را ادامه داده و در تبلت تان آن را به پایان برسانید. هدف این نوع بانکداری، خلق تجربه ای یکپارچه، تعامل محور و مبتنی بر نیازهای مشتریان است که هر نوع داده مرتبط با مشتریان، برای خلق و ارائه ارزش از اهمیت بالایی برخوردار است.

بانک های دیجیتال براساس چارچوب بانکداری باز، با تجمیع خدمات مالی و بانکی ارائه شده توسط نهادهای بانکی، مالی و پرداخت در قالب یک سامانه یا نرم افزار موبایلی به ارائه خدمت می پردازند. بخش هفتم، فناوری های وام دهی، انحصار اعطای تسهیلات از سوی بانک ها را برداشته اند. وام دهی دیجیتال الگوی جدیدی از وام دهی را به شکل وام دهی همتا به همتا و تامین مالی جمعی در مقابل رویکردهای سنتی بانک ها در ارائه اعتبارات و تسهیلات ارائه می کند. در یک سامانه وام دهی فرد به فرد، سرمایه گذاران شخصی یا نهادهای قانونی می توانند از طریق قرارداد سرمایه گذاری (پس انداز، خرید واحد سرمایه گذاری) در نقش قرض دهنده به صورت مستقیم متقاضیان وام و اعتبار را در نقش قرض گیرنده تامین مالی کنند. در این مدل، سامانه وام دهی مسوول اعتبارسنجی، سنجش سطح ریسک متقاضی، تعیین نرخ بهره و دوره بازگشت وام است. بخش هشتم، زنجیره بلوک یک ساختار داده توزیع شده مبتنی بر توافق جمعی در نگهداری داده ها است که در آن تعداد زیادی رایانه مستقل درگیر مدیریت پایگاه داده است. این موضوع هک شدن پایگاه داده را بسیار سخت و غیرممکن می کند. یکی از کاربردهای زنجیره بلوک، رمزارزها هستند.

بخش نهم، یکی از چالش های اصلی در صنعت فین تک، برقراری توازن بین فناوری و الزامات و نیازمندی های قانونی است. فناوری های قانون گذاری به معنای کاربرد نوآورانه فناوری برای سازگاری و انطباق کارآ و اثربخش با قوانین و مقررات است. در ادامه سعی می شود نمایی کلی از وضعیت ایران در 9 بخش فین تک بیان شود. در هر منطقه ای عوامل متعددی شامل دسترسی به مشتریان هدف، فرهنگ نوآوری و کارآفرینی، منابع انسانی متخصص و حمایت های دولتی و قانون گذاری منعطف در رشد فین تک تاثیرگذار هستند. کشور ایران با وجود جمعیت بالای 20 تا 35 ساله به عنوان مخاطبان اصلی فین تک، ضریب نفوذ 90 درصدی اینترنت در کشور، ضریب نفوذ نزدیک به 80 درصد تعداد کاربران اینترنت موبایل در کشور، رشد 43 درصدی میزان نصب نرم افزارهای مرتبط با امور مالی در سال 97 نسبت به سال 96 و سرمایه های انسانی فنی مستعد، دارای پتانسیل بالقوه بالایی برای خلق ارزش در حوزه فناوری مالی است. در تحلیل زیست بوم فین تک ایران از منظر استارت آپ های فعال می توان گفت که غالب استارت آپ های فعال در ایران در حوزه فناوری پرداخت و فناوری بیمه فعالیت می کنند. در یک سال گذشته شرکت های فعال در این بخش به سمت طراحی و توسعه ابر نرم افزارهای پرداخت در حال حرکت هستند. در زمینه فناوری وام دهی، غالب تلاش استارت آپ های فناوری مالی در ایران، مبتنی بر سامانه های تامین مالی جمعی بوده است و با وجود تقاضای بالای بازار فروش اعتباری، اقساطی و وام در کشور، استارت آپ های بسیار اندکی در زمینه سامانه های وام دهی فردبه فرد ورود کرده اند.

به دلیل محدودیت های قانونی، فعالیت های مرتبط با ارزهای رمزنگاری شده گسترده نبوده است. نرم افزارهای مدیریت مالی شخصی در ایران محدود بوده و غالب آنها تنها به شکل یک دفتر دخل و خرج کار می کنند؛ در نتیجه درگیری ذهنی برای کاربران خود ایجاد نکرده و بینش و شناخت خاصی از رفتار کاربر پس از یک دوره زمانی به وی ارائه نمی کنند و نیاز به ورود دستی بسیاری از داده ها از سمت کاربران خود دارند. این موضوع مانع از تعامل مستمر کاربر با این برنامه ها می شود. فناوری های سرمایه گذاری با رویکرد برنامه ریزی مالی شخصی، معامله مبتنی بر شبکه های اجتماعی و روبات های مشاوره بسیار محدود انجام شده و بیشتر فعالیت ها مبتنی بر ایجاد کانال های آنلاین سرمایه گذاری بوده است. در زمینه بانکداری باز تلاش هایی صورت گرفته است، اما حرکت به سمت بانکداری بدون شعبه در ایران نیازمند بازتعریف قوانین و تغییر تفکر از بانکداری الکترونیک به بانکداری دیجیتال بین قانون گذاران و مجریان صنعت بانکداری است. در پایان باید یادآور شد که توسعه بازار فین تک در کشور نیازمند تسهیل و توسعه مقررات، پرهیز از رویکردهای سلیقه ای در اجرای قوانین، شناخت دقیق نیازها و رفتارهای مالی مشتریان ایرانی، ایجاد زیرساخت های مالی و بانکی، پرهیز از رویکرد انحصارگرایی و گسترش فرهنگ دیجیتال در جامعه است.