آرشیو چهار‌شنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۸، شماره ۴۷۲۵
دنیا
۴
نگاه دیگران

ریشه های نظم سیاسی: از دوران پیشاانسانی تا انقلاب فرانسه

(23)
فرانسیس فوکویاما مترجم: محمدحسین باقی

 نظریه بازی، چنان که پیش تر نشان داده شد، نشان می دهد افرادی که با یکدیگر تعامل مکرر دارند میل به همکاری با کسانی می یابند که نشان داده اند صادق و قابل اعتمادند و از کسانی دوری می کنند که رفتاری فرصت طلبانه دارند. اما برای انجام موثر این کار، آنها باید بتوانند رفتار گذشته یکدیگر را به خاطر آورند و رفتار احتمالی آینده را براساس تفسیر انگیزه های افراد دیگر پیش بینی کنند. بنابراین از آنجا که «نفع شخصی» افراد را به همکاری در گروه های اجتماعی سوق می دهد، اما انگیزه هایی هم برای «تقلب» و «فریب» و دیگر اشکال رفتاری که تضعیف کننده همبستگی اجتماعی است، ایجاد می کند. شامپانزه ها می توانند به سطح مشترکی از سازماندهی اجتماعی همپای معدودی از افراد دست یابند زیرا آنها دارای برخی مهارت های شناختی موردنیاز برای حل بازی های تکراری و اساسی «معمای زندانی» هستند.

این استدلال می گوید از آنجا که این استراتژی ها اهداف متضادی دارند، یک انگیزه تکاملی قدرتمند برای توسعه ظرفیت ها جهت پیشی گرفتن از شریک وجود دارد که در آن زبان نقش بزرگی دارد. استیون پینکر [Steven Pinker]، روان شناس تکاملی دیگر، استدلال می کند که زبان، جامعه پذیری و تسلط بر محیط زیست همگی تقویت کننده یکدیگر هستند و فشارهای تکاملی برای پیشرفت های بعدی ایجاد کردند. این مساله سپس ضرورت بزرگ شدن اندازه مغز را تشریح می کند زیرا بخش بزرگی از نئوکورتکس- که بخشی از مغز است که در اختیار انسان های به لحاظ رفتاری مدرن است نه در اختیار شامپانزه ها یا انسان های باستانی- به زبان اختصاص داده شده است.

توسعه و پیشرفت زبان نه تنها هماهنگی کوتاه مدت عمل را مجاز می شمارد بلکه احتمال «تجرید» و «نظریه» را می گشاید؛ استعدادهای شناختی اساسی که برای انسان ها منحصربه فرد است. کلمات می توانند به سوژه های ملموس و نیز گروهی انتزاعی از سوژه ها اشاره داشته باشند (سگ ها، درخت ها) و به تجریدهایی که به نیروهای غیرملموس اشاره دارند (زئوس، گرانش). کنار هم قرار دادن این دو الگوهای ذهنی را ممکن می سازد؛ یعنی عبارت های کلی در مورد علیت [causation] («هوا گرم می شود زیرا خورشید می درخشد»؛ «جامعه دختران را به نقش های جنسیتی کلیشه ای وامی دارد»). تمام انسان ها درگیر ساخت الگوهای ذهنی انتزاعی هستند؛ توانایی ما برای تئوریزه کردن در این شیوه، مزیت بزرگ بقا را به ما می دهد. با وجود هشدارهای فلاسفه ای مانند دیوید هیوم و استادان بی شمار در کلاس های آمار سال اول که همبستگی به معنای علیت نیست، انسان ها دائما در حال مشاهده همبستگی میان وقایع جهان پیرامونشان و استنباط علیت از آنها هستند.

با قدم نگذاشتن روی مار و نخوردن ریشه ای که هفته گذشته پسرعمویتان را کشت، شما از اینکه سوژه همان سرنوشت بشوید خودداری می ورزید و می توانید به سرعت آن قاعده را به فرزندان خود هم ارتباط دهید. توانایی خلق الگوهای ذهنی و نسبت دادن علیت به تجریدهای نامرئی به نوبه خود مبنایی برای ظهور مذهب است. مذهب- یا باور به نظمی نامرئی و فراطبیعی- در تمام جوامع بشری وجود دارد. دیرینه شناسان و باستان شناسان که سعی در بازسازی تبار [lineage] انسان های اولیه داشتند متاسفانه حرف چندانی برای گفتن در مورد زندگی معنوی شان ندارند زیرا تمام آنچه آنها با آن سروکار دارند سابقه مادی فسیل ها و اردوگاه هاست. اما ما هیچ سابقه ای از جوامع بدوی بدون مذهب نمی دانیم و سرنخ های باستان شناختی داریم که می گوید نئاندرتال ها و سایر گروه های «پیش نخستی» [protohuman یا انسان آغازین] ممکن است باورهای مذهبی داشته باشند.

امروز برخی معتقدند که مذهب [دیانت] در درجه اول منبع خشونت، درگیری و اختلاف اجتماعی است. با این حال، به لحاظ تاریخی، مذهب نقش مخالفی را بازی کرده است: مذهب منبع انسجام اجتماعی است که به انسان ها اجازه می دهد همکاری گسترده تر و ایمن تری از آنچه باید، داشته باشد اگر آنها عوامل ساده عقلانی و علاقه مندی بودند که از سوی اقتصاددانان مطرح می شدند. آن عوامل بازی تکراری معمای زندانی را با یکدیگر بازی می کردند اگر می توانستند به میزانی از همکاری ای که قبلا دیده شد برسند. اما چنانکه «منکر اولسون» [Mancur Olson]، اقتصاددان، نشان داده است، وقتی گروه اجتماعی بزرگ می شود، عمل کردن در راستای نفع گروه، نفع فردی بسیار کمی دارد [اولسون می گوید، در بیشتر موارد اعضای گروه ها به دنبال نفع شخصی هستند و در همه آنها انگیزه های سربار شدن وجود دارد.

یعنی افراد ترجیح می دهند عمل جمعی که برای فرد نفع شخصی نیز دارد توسط دیگر اعضای گروه انجام شود ولی آن فرد دچار هزینه ای نشود. اولسون در کتاب «منطق کنش جمعی» توضیح می دهد وقتی گروه اجتماعی، بزرگ می شود، عمل کردن در راستای نفع گروه، نفع فردی بسیار کمی دارد، به طوری که انگیزه ای برای فرد باقی نمی ماند تا در راستای منافع گروه بزرگ عمل کند. بنابراین پارادوکس کنش جمعی بروز می کند]. در گروه های بزرگ نظارت بر مشارکت اعضا سخت و سخت تر می شود؛ موج سواری و دیگر اشکال رفتار فرصت طلبانه هم متداول تر می شود. مذهب این مشکل کنش جمعی را با ارائه تنبیه و پاداشی حل می کند که به طور فزاینده ای سود حاصل از همکاری را در لحظه تقویت می کند. اگر من معتقد باشم که رئیس قبیله ام فردی مانند من است که نفع شخصی خود را دنبال می کند، ممکن است من تصمیم بگیرم که از اقتدار او تبعیت کنم یا نکنم.

اما اگر باور داشته باشم که رئیس می تواند برای تنبیه یا تشویق من به ارواح مردگان فرمان دهد [و آنها را تحت انقیاد خود داشته باشد]، من به احتمال زیادتر به او و سخنانش احترام بیشتری خواهم گذاشت. احساس شرم من احتمالا زمانی بیشتر خواهد شد که باور داشته باشم که من از سوی ارواح مردگانی مورد رصد و نظارت قرار می گیرم که انگیزه های واقعی مرا بهتر از هم قبیله ای های خونی و زنده  [live kinsman] من می بینند. بر خلاف دیدگاه های مومنان مذهبی و سکولارها، اثبات یا تحریف هر باور مذهبی مشخصی بسیار دشوار است. حتی اگر تردید داشته باشم که رئیس واقعا با ارواح مردگان در ارتباط باشد اما نمی خواهم این ریسک را به جان بخرم که او واقعا دارای چنین ارتباطاتی است.