آرشیو چهار‌شنبه ۲۳ بهمن ۱۳۹۸، شماره ۵۵۹۸
زندگی: دانش
۱۵

متخصصان می گویند فروش حیات وحش برای مصارف انسانی خطر همه گیری بیماری های جدید را افزایش می دهد

احتمال شیوع کروناهای مرگبارتر

فرناز حیدری

«بازارهای حیوانات وحشی می بایست در سراسر جهان بسته شود.» این هشداری است که متخصصان در داخل و خارج از چین می دهند. آنها می گویند فروش حیوانات وحشی برای مصارف انسانی که گاهی اوقات حتی شامل گونه های در معرض خطر انقراض هم می شود، نه تنها دلیل شیوع کرونا ویروس جدید بلکه حتی سایر اپیدمی هایی است که در گذشته اتفاق افتاده اند. چین و کشورهای شرق آسیا را شاید بزرگ ترین منابع خریدوفروش حیوانات وحشی بدانیم، با این حال آنها در ارتکاب این جرم تنها نیستند. گوشت حیوانات وحشی کمابیش در بسیاری از نقاط جهان و از جمله ایران ما مشتری های خاص خود را دارد. اگر مصرف کنندگان این گوشت ها بدانند چه خطری در کمین آنهاست، شاید در پرداخت هزینه های هنگفت برای چشیدن طعم آنها تردید کنند.

بازار غذاهای دریایی هوانان (Huanan Seafood Market) در ووهان چین که به عنوان منبع عفونت ناشی از ویروس جدید کرونا تعطیل شده است، یک بخش مربوط به حیوانات وحشی داشته که در آن انواع و اقسام گونه های زنده و سلاخی شده را در معرض فروش می گذاشته اند. در داخل فروشگاه حیوانات وحشی و اهلی دازونگ (Da Zhong domestic and wild animals shop) نیز حیواناتی مانند توله گرگ، زنجره طلایی (Golden Cicadas)، عقرب، موش های بامبو (Bamboo Rats)، سنجاب، روباه، گربه زباد (Civet)، خارپشت، سمندر، لاک پشت و تمساح به عنوان کالاهای موجود ثبت شده اند. علاوه بر این، در این بازارها حتی بخش هایی از بدن برخی حیوانات مانند دم، شکمبه، زبان و روده تمساح هم به مشتریان پیشنهاد می شده است.

ارتباط بازارهای حیات وحش با بیماری ها

سارس (Sars) در سال های 1381 و 1382/ 2002 و 2003 با عنوان سندرم حاد تنفسی و توسط یک کروناویروس مشابه با آنچه که اکنون در چین دردسرساز شده، خودنمایی و جان تعداد زیادی را گرفت. بعد از اپیدمی سارس این نوع بازارهای حیوانات وحشی به صورت مقطعی تعطیل شدند. اما به گفته پروفسور دیانا بل (Diana Bell) از مدرسه علوم زیستی دانشگاه شرق آنجلیا در انگلستان، با وجود هشدارهای دانشمندان چینی که مقالات متعددی نوشته و به خطرات ناشی از تجارت حیوانات و حتی خوردن گوشت حیوانات وحشی اشاره کردند، کماکان این بازارها دوباره به کار خود ادامه داده و متاسفانه در سراسر چین، ویتنام و سایر بخش هایی از جنوب شرقی آسیا در حال گسترش هستند. 

دیانا بل در یک مصاحبه خبری گفته: «بحث های طولانی میان ذی نفعان بوده که در آنها این خطر برجسته و پررنگ عنوان شده است. ویروس ابولا از میمون هایی می آید که آلودگی را از خفاش ها گرفته اند. وقتی مردم در روستاهای خیلی فقیر آفریقا گوشت حیوانات وحشی را می خورند، این ویروس هم پراکنش پیدا می کند. اما در چین گوشت حیوانات وحشی ارزان نیست. این خوراکی ها در حال حاضر در این کشور به اقلام لوکس تبدیل شده اند. این مشکل در اصل توفانی مهیب است زیرا ما در برهه کنونی شاهد چرخش وضعیت از شکار برای امرار معاش به شکار برای تغذیه خانوارها هستیم و حاصل این رویکرد هم این است که خانوارها بیمار می شوند، اما مریضی ماندگار است و جایی قرار نیست که برود. اکنون این حیوانات برای بازاری به ارزش چند میلیون پوند به صورت غیرقانونی شکار می شوند یا حتی در طب سنتی چینی از آنها استفاده می شود. این حیوانات در چین بیش از احشام ارزش دارند.»

دیانا بل در ادامه می افزاید: «افرادی که در چین با آنها مصاحبه شده، می گویند گوشت حیوانات وحشی را ترجیح می دهند. در چین تاجرانی هستند که همکارانشان را به رستوران های حیات وحش می برند.» 

وی در ادامه صحبت هایش به این نکته هم اشاره می کند که کروناویروس های مرتبط با سارس و مرس یا همان سندرم بیماری تنفسی خاورمیانه (Mers سرواژه Middle East Respiratory Syndrome) تا خفاش ها ردیابی شده اند. اما خفاش ها لزوما منبع ویروس جدید نیستند: «این مساله فقط به این خاطر است که خفاش ها خیلی خوب مورد مطالعه قرار گرفته اند. یک کاندید مشخص، موش های وحشی مانند موش های بامبو هستند که در بازارهای خرید و فروش حیوانات در چین یافت می شوند. متاسفانه سطوح بهداشتی در این بازارها پایین است. فروشندگان در این بازارها گلوی حیوانات را پیش چشم مردم می برند و به همین دلیل خون زیادی همه جا هست. تصور نکنید این حیوانات وحشی تغذیه هم می شوند. ممکن است خودشان به صورت فرصت طلبانه از جوندگانی که در گوشه گوشه بازار در حال تردد هستند، تغذیه کنند.» 

وی اضافه می کند تخریب زیستگاه بسیاری از گونه های وحشی می تواند تا حدودی مسوول این اتفاق باشد. جنگل ها و سایر زیستگاه ها در حال پاکسازی هستند. گونه هایی که باقی می مانند، جابه جا می شوند و با حیوانات مختلف و حتی انسان ها ارتباط برقرار می کنند.

ریشه های زیربنایی مشکل

بل و همکارانش در مقاله ای که سال 1383/ 2004 در نشریه انجمن سلطنتی لندن برای پیشرفت دانش طبیعی چاپ شد، به این مهم تاکید کرده اند که «مهم ترین درسی که از ویروس سارس باید گرفت این است که ریشه های بیماری های جدید اورژانسی مشترک بین انسان و حیوانات (newly emergent zoonotic diseases) ممکن است در بحرانی موازی با کاهش تنوع زیستی و نابودی انبوه گونه ها مخفی شده باشد که البته همه اینها حاصل بهره برداری بی رویه از جمعیت های حیوانات وحشی و تخریب زیستگاه های طبیعی آنها در نتیجه فعالیت های رو به گسترش انسانی هستند.» 

بل در جمع بندی صحبت هایش می گوید: «اکنون زمان آن فرا رسیده که بازارهای حیات وحش تعطیل شوند. چینی ها و کشورهای همجوار آنها می بایست کاهش تقاضا را به عنوان یک اولویت در نظر بگیرند و حمایت از این بازارها را هم کاهش دهند. ضمن این که بسته شدن تدریجی این بازارها می بایست در دستورکار قرار گیرد. چند ضربه شوک آور و هشداردهنده دیگر لازم است که ما را به خودمان بیاورد؟ مردم باید خوردن حیات وحش را متوقف کنند. نسل جدید هم با این ممنوعیت موافق است و این موضوعی است که بسیاری از افراد برجسته چینی هم می گویند. این مساله صرفا خواست نسل قدیم است و این بازارها تنها در هوانان نیستند بلکه در سرتاسر چین و ویتنام می توان آنها را سراغ گرفت.»

ابعاد گسترده نگرانی ها

دانشمندان چینی هم بر پررنگ کردن و برجسته ساختن این مشکل تاکید دارند. ژانگ جینشو (Zhang Jinshuo) از موسسه جانورشناسی آکادمی علوم چین یکی از محققانی است که در تحقیقاتی که روی منبع بیماری سارس در سال 1382/ 2003 انجام شد، شرکت داشته است. او نظرات خود را در قالب مقاله ای در وبگاه ProMed انجمن بین المللی بیماری های عفونی به این شرح منتشر کرده است:

«بعد از بررسی هایی که انجام شد، مقالات بسیاری منتشر کردیم و حتی مقالات علمی را هم در اختیار عموم گذاشتیم که همه مردم را ترغیب می کند خوردن گوشت حیوانات وحشی را متوقف کرده و با حیوانات وحشی تماس خیلی نزدیک برقرار نکنند. تنها سلامت حیوانات وحشی و سلامت اکوسیستم ها است که می تواند تضمین کننده سلامت انسان ها باشد.»

انجمن حفاظت از حیات وحش (Wildlife Conservation Society) نیز در عین حال درخواست بستن بازارهای حیوانات زنده که حیوانات وحشی را برای مصارف انسانی می فروشند، مطرح کرده است. این انجمن از دولت ها درخواست کرده که این موضوع را به چشم یک تهدید سلامت عمومی نگاه کنند و تا حد امکان قوانین بازدارنده برای ممنوعیت خرید و فروش غیرقانونی حیوانات وحشی را به اجرا بگذارند. 

دکتر کریستین والزر (Dr. Christian Walzer) مدیر اجرایی برنامه سلامت انجمن حفاظت از حیات وحش در این رابطه می گوید: «اگر این بازارها باقی بمانند و مصارف انسانی از حیات وحش به صورت غیرقانونی و نامنظم ادامه داشته باشد، آنگاه عموم مردم هم با خطرات بیشتری از جانب ویروس های جدید مواجه خواهند شد که طبیعتا بسیاری از آنها ظرفیت کشندگی بیشتری دارند و منابع بیماری های همه گیر هم در آینده بیشتر گسترش خواهند یافت.»

وی در ادامه صحبت هایش می گوید: «بازارهای حیوانات زنده بی قانون، جاهایی هستند که در آنها حیوانات وحشی، حیات وحش پرورشی و حتی حیوانات اهلی از مناطق دور یا نزدیک در کنار یکدیگر گذاشته می شوند تا برای مصارف انسانی به فروش برسند. این بازارها شرایط ایده آل برای انتشار ویروس های جدیدی را دارند که می توانند سلامت انسان ها را به مخاطره بیندازند، پایداری اقتصاد را برهم بزنند و سلامت اکوسیستم ها را تهدید کنند.» 

تعلیق موقت بازارهای حیات وحش

در تازه ترین خبرها گزارش شده که مسوولان چینی تصمیم دارند معیارهای بسیار سخت گیرانه و بازدارنده ای برای بازارهای حیات وحش اعمال کنند که احتمالا منجر به شیوع نزدیک به 3000 مورد کرونا ویروس جدید شده است. این در حالی است که به تازگی خبر رسید، مسوولان چینی اعلام کرده اند تجارت حیوانات وحشی به این امید که بتوانند جلوی شیوع بیشتر بیماری را بگیرند، به صورت موقت معلق خواهد شد. 

در بیانیه ای که چین توسط سه آژانس دولتی اعلام کرده، آمده است که هر تجارت یا اپراتوری که این قانون را نقض کند، به سرعت تعطیل خواهد شد و این تعطیلی تا زمانی که مشکل حاد اپیدمی موجود حل نشود، پابرجا باقی خواهد بود. این در حالی است که آژانس خبری ژینهوا (Agency Xinhua) نیز ضمن بازتاب این خبر گفته: «خاطیان برای رسیدگی تحت پیگرد جدی پلیس قرار خواهند گرفت.» 

براساس آخرین گزارش سازمان بهداشت جهانی تا لحظه نگارش این گزارش آمار مبتلایان به کروناویروس جدید بیش از 37 هزار  مورد است و بیش از 800 نفر هم به این دلیل فوت شده اند. 

بیش از ده ها شهر در سراسر چین به طور کامل یا حتی نسبی از سوی مقامات بسته شده اند و این اتفاق زندگی قریب به 60 میلیون نفر را تحت تاثیر قرار داده است. خبرها حاکی است که این ویروس در حال تبدیل شدن به یک تهدید جهانی است زیرا ده ها مورد تایید شده از آن هم در 25 نقطه خارج از چین گزارش شده است.

بازار 10 میلیارد دلاری حیات وحش

سود حاصل از تجارت غیرقانونی حیات وحش در دنیا که عامل اصلی کاهش جمعیت بسیاری از گونه هاست، بدون احتساب ماهیان خوراکی، بیش از ده میلیارد دلار تخمین زده شده است. هر سال حدود 70هزار نخستی سان به اقصی نقاط جهان صادر می شود که در این میان چین بزرگ ترین صادرکننده و ایالات متحده هم بزرگ ترین واردکننده است. به علاوه هرساله میلیون ها نخستی سان مرده، تنها به خاطر گوشت شان فروخته می شوند. نخستی سانان در بازارهای چین و آسیای جنوب شرقی به عنوان خوراک لوکس و در آفریقای مرکزی و غربی به عنوان مهم ترین منبع تامین کننده پروتئین مصرف می شوند.

تجارت جهانی سایر حیوانات زنده نیز به همین شکل بزرگ و گسترده است: به طوری که هر ساله حدود 640 هزار خزنده و چهار میلیون پرنده در جهان به فروش می رسند.

در راستای تلاش برای ساماندهی و محدود کردن این نوع از تجارت، بسیاری از گونه ها که جمعیت آنها درحال کاهش است، به عنوان گونه حمایت شده تحت پوشش کنوانسیون جهانی تجارت گونه های گیاهی و جانوری در خطر انقراض (سایتیس) قرار گرفته اند. این در حالی است که گونه های ثبت شده در سایتس اغلب جزو گونه های حفاظت شده یا گروه هایی هستند که بیشتر مورد بهره برداری قرار گرفته اند.

مکث
عبرت ما از کرونا

 در ایران متاسفانه فروشندگانی هستند که به دلیل آگاهی نداشتن خریداران، گونه های مختلف جانوری را صید یا اغلب به صورت غیرقانونی وارد کشور می کنند و می توانند عامل شیوع بیماری های مهلک جدید باشند. آمارهای کلینیک حیات وحش پارک پردیسان حاکی از آن است که سالانه دست کم 400 لاک پشت گوش قرمز به این مرکز عودت داده می شود و در همین اواخر حتی محموله ای از همین لاک پشت های گوش قرمز به تعداد 2000 مورد از کردستان وارد این مرکز شده است. مورد دیگری که کارشناسان محیط زیست را به شدت نگران کرده، میمون های رزوس هستند که سالانه دست کم هفت تا هشت مورد آنها به این مرکز در پارک پردیسان تهران تحویل داده می شود و این آمارها جدا از مواردی هستند که تاکنون کشف و ضبط نشده اند. 

البته موارد نگران کننده دیگری هم بوده است. چنان که در سال 1381 مقام های محلی شهرستان پارس آباد مغان، صید و خرید و فروش قورباغه را که به شکل بی رویه ای در این منطقه در حال گسترش بود، ممنوع کردند. اصل مشکل اینجا بود که در پی اعلام خرید قورباغه از سوی دلالان، ده ها نفر از مردم بومی به رود مرزی ارس و برکه های محل زیست این حیوان هجوم آوردند. خبرها حاکی از آن بود که چند تبعه ترکیه با استخدام دلالان محلی اقدام به خرید قورباغه با بهای 7000 ریال از ایران و انتقال آن به ترکیه برای تهیه کنسرو و صدور به کشورهای اروپایی می کردند. همین مساله واکنش هایی را از جانب فعالان محیط زیست به دنبال داشت. 

سمندر کوهستانی لرستان و ماهی زینتی سیچلاید ایرانی نیز از جمله گونه های بومی کشور ما هستند که خرید و فروش آنها به مهم ترین چالش بقایشان تبدیل شده است. سمندر کوهستانی لرستان، دوزیست دم دار فوق العاده خوش آب و رنگ و در معرض خطر انقراضی است که هر ساله به خصوص در ایام پایانی سال به صورت گسترده از زیستگاه اصلی اش یعنی سرشاخه های رودخانه ای بخش های کوچکی از استان های خوزستان و لرستان جدا و در شهرهای بزرگ به صورت غیرقانونی خرید و فروش می شود.

البته یک مشکل جدی دیگر بازارهای فروش پرندگان وحشی در مازندران (فریدونکنار)، تهران (بازار پرندگان خلیج فارس) و اهواز (بازار کیان اهواز) است. فعالان محیط زیست می گویند این موضوع هم باید به طور کامل تحت نظارت سازمان حفاظت محیط زیست قرار گیرد و ضوابط قانونی و حتی جزایی در مورد خاطیان اعمال شود. 

در ایران طبق بند چ ماده 3 قانون صید و شکار، سازمان حفاظت محیط زیست می تواند به عنوان شاکی خصوصی در صورت نگهداری حیوانات وحشی توسط خاطیان از آنها درخواست مطالبه ضرر و زیان کند. اما مهم ترین بازدارنده این اتفاق آگاهی خریداران است. خریداران باید آگاه باشند که خرید و فروش حیوانات وحشی نه تنها می تواند از نظر سلامتی برای آنها ایجاد مشکل کند بلکه در عین حال از نظر قانونی نیز منع شده است.

 the Guardian، WCS و CNN