آرشیو پنج‌شنبه ۱ خرداد ۱۳۹۹، شماره ۷۳۵۳
ایران زندگی
۵
یادداشت

تحولات جمعیت و نرخ باروری در کشور در دهه های اخیر و پیش رو

علی اکبر محزون (مدیر کل دفتر جمعیت نیروی کار و سر شماری مرکز آمار)

طبق آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال 1395 جمعیت کشور بالغ بر حدود80 میلیون نفر شمارش شد که هم اکنون براساس جدیدترین برآوردهای صورت گرفته، جمعیت کشور تا پایان اردیبهشت ماه سال جاری درحدود 83 میلیون و 500 هزار نفر برآورد می شود.

روندی که در دهه های اخیر طی و این رقم جمعیت حاصل شده به این صورت است که پس از دستیابی به بیشترین رقم نرخ رشد جمعیت در سرشماری سال 1365 به میزان 3.9 درصد، این شاخص با یک روند کاهشی مستمر، در سرشماری سال 1395 به 1.24 درصد کاهش یافت و پس از آن با گذشت 3 سال از سرشماری، در سال 1398 در اثر کاهش 170 هزار نفری در آمار سالانه موالید کشور، به رقم بی سابقه «کمتر از یک درصد» رسید.

مهم ترین عاملی را که می توان در این روند کاهشی نرخ رشد جمعیت برشمرد، روند کوچک شدن خانواده ها در کشور بود که طبق آمارهای حاصل از سرشماری ها، شاخص «بعد خانوار» از رقم متوسط 5.1 نفر در هر خانوار در سال 1365 به متوسط 3.3 نفر در سرشماری سال 1395 نفر رسید. به بیان دیگر، روند فرزندآوری به گونه ای تغییر یافت که طبق داده های آخرین سرشماری، حدود 13.5 درصد زنان حداقل یکبار ازدواج کرده در خانوارها، بدون فرزند و 19.7 درصد دارای فقط یک فرزند گزارش شد؛ بدین معنی که 33.2 درصد یعنی یک سوم خانوارها حداکثر از یک فرزند (یعنی هیچ یا یک فرزند) برخوردار بوده اند.

در اثر تغییرات فوق، شاخص میزان باروری کل (TFR) یعنی تعداد مولود زنده به دنیا آمده طی دوران بالقوه باروری هر زن که طبق برنامه اول توسعه مصوب 1367 قرار بود با سیاست های تحدید موالید در کشور، از رقم 6.4 (سال 1365) به 4 نوزاد در سال 1390 کاهش یابد، به گونه ای با یک سرعت کاملا استثنایی کاهش یافت که در سال 1390 نرخ باروری در کشور 1.8 فرزند اعلام شد و با این روند، زنگ خطر منفی شدن نرخ رشد جمعیت در سال های آینده و به تبع آن، بر هم خوردن ساختار سنی جمعیت کشور به صدا درآمد. آگاهی از این پدیده موجب شد با تغییر در سیاست های جمعیتی کشور، «سیاست های کلی جمعیت» ابلاغی از سوی رهبر معظم انقلاب (مدظله)، جایگزین سیاست های قبلی تحدید موالید در کشور شود که در 14 بند این سیاست های کلی، به ابعاد کیفی و کمی جمعیت به صورت جامع پرداخته شده است.

 اثرات این روند کاهشی نرخ باروری در ساختار جمعیت کشور به گونه ای رقم خورده که در حال حاضرسهم سالمندان بالای 60 سال در جمعیت کشور در حال عبور از مرز 10 درصد است و این جمعیت سالمند در مقابل نرخ 1.24 درصدی رشد کل جمعیت کشور، با رقمی معادل 3.62 درصد تقریبا با سرعت سه برابر رشد کل جمعیت در حال افزایش است. این یعنی در صورت استمرار روندهای کنونی، در خوشبینانه ترین حالت ها پیش بینی ها حاکی از آن است که در سال 1430 سهم جمعیت سالمندان بالای 60 سال در جمعیت کشور به 26 درصد می رسد و در آن زمان، از هر 4 نفر جمعیت کشور یک نفر بالای 60 سال خواهد داشت...