آرشیو یک‌شنبه ۸ تیر ۱۳۹۹، شماره ۴۶۷۸
خواندنی ها
۶
دکه

امروز در موضع فتح خرمشهر هستیم

سوزنبان، مذاکره و زلزله

دکتر محسن رنانی

مصاحبه من با عنوان «آینده ایران و چهار زلزله» درباره اینکه انتخابات ریاست جمهوری 1400 پایان یک دهه چالش، تنش و تلاش برای استخوان ترکاندن جمهوری اسلامی است در روزنامه شرق 25 خرداد 99 منتشر شد.  در این مصاحبه گفته ام که ما یک دهه بسیار مهم را  (از 1388 تا 1400) پشت سر گذاشته ایم که با دو زلزله آغاز شده و با دو زلزله پایان می یابد و کل این دهه «دهه تحول خواهی» بوده است.

 یعنی اگر دهه 67 تا 76 را دهه «بازگشت و بهبودخواهی» بنامیم؛ دهه 76 تا 88 را دهه «بازنگری و اصلاح طلبی» بنامیم، دهه 88 تا 1400 دهه «بازسازی و تحول خواهی» بوده است، یعنی نظام سیاسی ما در سال های پس از جنگ، مراحل دگرگونی یا تکامل سیستمی (بهبود - اصلاح - تحول) را به صورت طبیعی و پشت سر هم و خیلی شتابان طی کرده و اکنون به طور طبیعی دهه ای که از 1400 شروع می شود، دهه «نوسازی و افق گشایی» است. گرچه تحولات 3 دهه قبل هیچ کدام به تکامل خود نرسیدند و در میانه راه ناتمام ماندند اما دهه افق گشایی ناتمام نخواهد ماند یعنی نمی تواند ناتمام بماند، یعنی افق گشایی هم «الزاما» شروع و هم «کامل» می شود. بهبودخواهی «الزاما» باید بعد از جنگ شروع می شد وگرنه نظام نوپای اسلامی نمی توانست هویت و قابلیت یک نظام سیاسی مرسوم مدرن را به نمایش بگذارد و به داخل و خارج نشان دهد که از پس مدیریت یک کشور در دنیای مدرن برمی آید. اما بخشی از سیستم که قدرت داشت ولی شناخت درستی از دنیای مدرن نداشت، کم کم که پیامدهای بهبودخواهی آشکار شد، وحشت کرد و فشار آورد تا دوره بهبودخواهی هاشمی، ناتمام متوقف شود. 

اصلاح طلبی در 76 می توانست شروع نشود، یعنی نظام آن اندازه اقتدار داشت که اگر بخواهد، نگذارد شروع شود اما تشتت در ائتلاف حاکم، باعث شد که جامعه از این فرصت بهره ببرد و با انتخاب خود کشور را وارد فاز «اصلاح طلبی» کند. اصلاح طلبی، تصادفی شروع شد نه «الزامی» بنابراین وقتی شروع شد، الزامی به تکمیل آن نبود و می توانستند مانع تکمیل و تکامل آن شوند و شدند. تحول خواهی 88 هم می توانست شروع نشود و وقتی هم شد، دیدیم که نگذاشتند تکمیل شود و تکامل یابد. اما «افق گشایی» را نه می شود مانع شروعش شد و نه پس از شروع می شود مانع تکمیل و تکامل آن شد. افق گشایی یک انتخاب «همه یا هیچ» است، قسمت بردار نیست. در دهه های پیشین اگر تغییرات شکست می خورد، مرحله بعدی ای وجود داشت. از جنگ به بهبود، از بهبود به اصلاح، از اصلاح به تحول و از تحول به افق گشایی، می توانستیم عبور کنیم. اما بعد از افق گشایی چیزی نیست و جایی نیست که برویم، درهم ریزی و انهدام است. پس وقتی یک سیستم وارد مرحله افق گشایی شد، گزینه دیگری ندارد فقط یک گزینه دارد و آن هم تکمیل و تکامل افق گشایی است وگرنه باید تن به در هم ریزی و ویرانی بدهد. الان ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند یعنی اقتصاد و جامعه و سیاست و کرونا همگی دست به دست هم داده اند تا تو این آخرین قرص نان هایی که از چاه نفت درآورده ای را به غفلت نخوری و فقط و فقط صرف زنده ماندنت بکنی و بعد برای داشتن چیزی بیش از زنده ماندن «باید» الگوی زیست خودت را تغییر بدهی و این می شود همان افق گشایی. یعنی باید اولویت های زندگی ات و دغدغه هایت را تغییر دهی، الگوی تغذیه و تحرک و گفتار و شغلت را تغییر بدهی و تغییرات دیگری را نیز اگر به آن تن ندهی دیگر قلب و کلیه و کبدت همراهی نخواهند کرد و ناگهان روزی در یک فشار جسمی یا روحی که قرار خواهی گرفت، بدنت تشنج می کند و تمام.

تمام حرف من در آن مصاحبه این است که تحولات خوب و بد دهه قبل همه چیز را برای یک افق گشایی و نوسازی در نظام سیاسی آماده کرده است و این افق گشایی با انتخابات 1400 رخ خواهد داد و البته هیچ فرقی نمی کند که نتیجه انتخابات 1400 چه باشد. آن انتخابات، خواه بسته و بی شور برگزار شود و از آن یک محافظه کار (اصولگرا، نظامی، ولایتمدار و...) بر سرقدرت بیاید یا یک انتخابات آزاد و بسیار پرشور و قطبی شده برگزار شود و از آن یک تحول خواه (اصلاح طلب، میانه رو، توده گرا، روشنفکر و...) به قدرت برسد، نتیجه یکی خواهد بود: قطار اقتصاد و سیاست در ایران به انتهای ریل خود رسیده است و سوزنبان هرکس می خواهد باشد «باید» دسته سوزن را بچرخاند وگرنه قطار از ریل خارج خواهد شد و پس از آن نمی دانیم چه رخ خواهد داد.

پس هر کس بیاید سوزن را می چرخاند یعنی «جرات نمی کند نچرخاند» چون می داند با نچرخاندن سوزن چه سرانجامی برای قطار رقم می زند. این سوزن می چرخد و این قطار مسیرش را عوض می کند خواه یک نظامی بیاید، خواه یک روشنفکر، خواه یک ولایتمدار و...؛ مگر اینکه این سوزنبان «تصمیم قاطع گرفته باشد» که قطار به ته دره برود و چون چنین سوزنبان جگرآوری در میان نخبگان سیاسی کشور سراغ ندارم (فقط در مورد آقای احمدی نژاد شک دارم!) مطمئن هستم که هر کس بیاید دسته سوزن را می چرخاند و عصر جدیدی در جمهوری اسلامی آغاز خواهد شد. اکنون فقط دعوا سر این است که افتخار این چرخاندن دسته سوزن، نصیب چه کسی یا چه جناحی شود. الان مسابقه بر سر این است. یعنی هیچ کس در اینکه سوزن باید بچرخد، شکی ندارد فقط هر کس می گوید من بهتر می توانم سوزن را بچرخانم. به نظرم از اکنون تا انتخابات، بهترین شعار اصلاح طلبانه و تحول خواهانه و روشنفکرانه این است: «گر تو بهتر می زنی بستان بزن». 

آه آه که چه سال دل انگیزی در پیش داریم! فقط آدم دلش می خواهد این انتقال بی نظیر و دلپذیر تاریخی در ایران که با گردش قرن هجری از 14 به 15 و انتقال قدرت تمدنی از «غرب غرب» به «شرق شرق» همراه است و در زمانه ای که ویروس مبارک کرونا به عنوان «ستون پنجم توسعه» در حال ایجاد تحول همه عرصه هاست، انتقالی آرام و کم هزینه و کم تنش باشد.

پس اصلا نگران این نباشیم که اگر فلان و فلان بیایند ایران، سوریه می شود یا لیبی می شود یا عراق می شود یا مصر می شود یا ونزوئلا می شود. نه، ایران «نمی تواند» هیچ کدام از آنها بشود، چه ترامپ بماند چه نماند، چه نظامیان بیایند چه نیایند؛ به نظرم امروز تنها و تنها باید امیدوار باشیم که دولت در سال جاری بتواند اقتصاد را به خوبی مدیریت کند که با انهدام بورس یا انفجار بازارهای دیگر همراه نشود و با آرامش به سال بعد برود و تک تک ما هم بکوشیم این نسل نوخواسته و پرانرژی و افق آفرین را با گفت وگو و محبت و همدلی و همزبانی مجاب کنیم که اندکی صبوری کنند و در این کوتاه زمان باقیمانده تا افق گشایی دست به اعتراضات خونین و شورش های کور نزنند تا کشور به سلامت از این مرحله عبور کند. 

به گمان من امروز بزرگ ترین کار سیاسی این است که هر کس دستش می رسد، بکوشد یک جوان بیکار را شاغل کند حتی اگر زیان کند، حتی اگر شغل کاذب درست کند، حتی اگر از جیب حقوق بدهد، حتی اگر با ناکارآمدی تولید کند. من از سال 88 به بعد همواره به دانشجویانم می گفتم اکنون موثرترین کار سیاسی، درس خواندن جدی و عمیق، خواندن زبان انگلیسی و آشنایی با فرصت های دنیای مدرن است و به نظرم آن نسل، کار خودش را تا حد زیادی به خوبی انجام داده است. اکنون نوبت مدعیان نسل پیشین است که یا در ساخت شرایط امروز دخیل بوده اند یا از این شرایط بهره ها برده اند و ثروت و سرمایه و اعتباری انباشته اند. اگر هنوز تعهدی در آنها هست، همه باید توانایی ها و دارایی خود را به میانه آورند و در کار ایجاد امید در کشور به کار گیرند و اکنون جدی ترین چشمه تولید امید، ایجاد اشتغال است. نذر کنید اشتغال تولید کنید؛ خمس تان را برای اشتغال جوانان صرف کنید؛ دستگاه های اتوماتیک را در کارخانه بخوابانید و به جایش از نیروی کار دستی استفاده کنید و به جای روضه و جشن تولد، جشن افتتاح مشاغل خانگی برای جوانان تان راه بیندازید. اصلا به امید دولت ننشینیم، خودمان باید کاری بکنیم. در کوچه و محله مان کمیته اشتغال جوانان راه بیندازیم و جوانان محله را درگیر این کمیته ها کنیم و سرمایه های کوچک را روی هم بریزیم و ایده های جوانان را جدی بگیریم و برای تحقق آنها سرمایه گذاری کنیم. همین ارتباطات و گفت وگوها و جمع شدن ها، امید می آفریند حتی اگر شغلی هم ایجاد نشود. 

در مصاحبه روزنامه شرق، چند نکته از گفته های من حذف شده بود که یکی از آنها را که برایم اهمیت دارد اینجا باز می گویم. من در سال 1387 در نامه ای به مقامات عالی کشور که در مقدمه کتاب «اقتصادی سیاسی مناقشه اتمی» آمده است، گفته ام اکنون که اوباما گفته است من آماده مذاکره با ایرانم (یعنی وقتی که هنوز بوش رییس جمهور امریکا بود و اوباما قرار بود در انتخابات 2008 با هم حزبی او، جان مک کین، رقابت کند) بهترین گزینه این است که ایران مذاکره را پیش از انتخابات با اوباما آغاز کند. گفتم این یک فرصت استثنایی است که اگر از دست برود و اوباما سرکار بیاید به دلایلی که در کتاب گفته ام، اوباما از طریق نهادهای جهانی و انواع تحریم ما را به گوشه رینگ می برد و امتیازها خواهد ستاند (آن زمان مقامات ما گمان می کردند که اگر جمهوری خواهان شکست بخورند، خطر تحریم رفع می شود و دموکرات ها نیز خطر جدی نخواهند بود). آنجا گفته ام اکنون ما در وضعیت فتح خرمشهریم، در نقطه اقتدار، مبادا فرصت مذاکره را از دست بدهیم. ولی متاسفانه مقامات ما آن فرصت را سوزاندند و برای 12 سال کشور ما را درگیر تحریم های استخوان سوز کردند.

 اکنون نیز همان را می گویم. ایران امروز در وضعیت فتح خرمشهر است. همه دهن کجی ها را به امریکا کرده و امریکا با تمام قوا ایران را تحریم کرده ولی هیچ کدام از پیش بینی های امریکا در مورد ایران محقق نشده و ایران همچنان سرافراز و پرقدرت ایستاده است. این البته یک پیروزی است اما «دیر نمی پاید». تا در اوج این پیروزی هستیم و تا امریکای ترامپ درگیر مشکلات کرونا و اعتراضات رنگین پوستان است و اکنون که ترامپ از هر نظر تحت فشار است، بهترین فرصت برای مذاکره است. مبادا گمان کنیم ترامپ در انتخابات بعدی شکست خواهد خورد و مذاکره را به بعد از انتخابات امریکا موکول کنیم و سرنوشت یک جامعه را به یک احتمال موهوم گره بزنیم. شک نکنیم که مذاکره با ترامپ تضعیف شده امروز، بهتر از مذاکره با جو بایدن پیروز خواهد بود. دموکرات ها، اگر بیایند، در بهترین حالت به برجام برخواهند گشت و البته با تاخیر چند ماهه یا بیشتر. اما در این فاصله ایران فرصت های زیادی را از دست خواهد داد؛ تازه اگر ثبات سیاسی و اقتصادی داخلی از دست نرود. با تجربه فتح خرمشهر و با تجربه قبلی با اوباما، این بزرگ ترین خطای نظام سیاسی و بزرگ ترین فرصت سوزی برای ملت ایران خواهد بود که در شرایط بحرانی کنونی که اقتصاد ما با آن روبه روست و با جمعیت عظیم جوان بیکاری که هر لحظه آماده انفجار است، مذاکراتی که امروز می توانیم با عزت انجام بدهیم را به امید شکست ترامپ به تعویق بیندازیم. دقت کنیم، امروز بزرگ ترین برگ بازی ما «خود مذاکره کردن» است. در حالی که فردا مذاکره باید روی موضوعات مورد مناقشه باشد. امروز نقطه طلایی است که هر دو طرف از مذاکره، منفعت سنگین می برند بنابراین می توان یک مذاکره برد- برد را رقم زد. ولی تفاوتش این است که منفعت امریکا یک «منفعت روانی» است در حالی که منفعت ما واقعی است و با نان مردم و آینده جوانان سروکار دارد و برعکس، هزینه پذیرش مذاکره برای ما فقط چند شب فشار روانی است که بر مقامات ما می آید (بعید است از میان جامعه کسی از مذاکره ناخرسند باشد) و بعد می توان مذاکره را سال ها طولش داد تا شرایط عوض شود و البته یک سیاستمدار میهن دوست هرگاه لازم باشد از آبروی خودش برای عبور کشور از بحران ها مایه خواهد گذاشت. چنین باد.