آرشیو یک‌شنبه ۸ تیر ۱۳۹۹، شماره ۴۹۲۰
دنیا
۴
نگاه دیگران

ریشه های نظم سیاسی: از دوران پیشاانسانی تا انقلاب فرانسه

(218)
فرانسیس فوکویاما مترجم: محمدحسین باقی

  قدرت دولت «مسکوی» بر استخدام و به کارگیری «طبقه متوسط خدماتی»- معادل روسی نجیب زادگان- در خدمات مستقیم نظامی استوار بود. این دولت به دلیل جایگاهش به عنوان ایالت مرزی با مرزهای تعریف شده ضعیف می توانست چنین باشد. همچون «سپاهیان» عثمانی، به اعضای «طبقه متوسط خدماتی» به واسطه اسکان شان در مناطق مرزی به مثابه وابستگان مستقیم به تاج و تخت پاداش داده می شد. (نزدیک ترین معادل این عمل در اروپای غربی همانا اعطای انکومینداهای عظیم از سوی شاه اسپانیا در «دنیای جدید» به فاتحان به عنوان پاداش خدمت شان بود؛ عملی که به نظام سیاسی سلسله مراتبی مشابهی انجامید). دوک نشین مسکوی با موفقیت های اولیه اش در برابر تاتارها به مزیت قابل توجه پیشرو بودن دست یافت که مشروعیت قابل توجهی به این دوک نشین نسبت به شاهزاده های آپاناژی دیگر داد.

 کلیسای شرقی در بیزانس - که سرمطران روس را منصوب می کرد - خود هرگز چیزی مانند «نزاع بر سر تفویض» را از سر نگذراند و تا سقوط قسطنطنیه «قیصر و پاپی» باقی ماند. قانون در امپراتوری بیزانس نتوانست به یک مجموعه منسجمی تبدیل شود که با یک پیشه حقوقی خودمختار- به شیوه ای که در غرب بود- مورد محافظت قرار گیرد. کلیسای ارتدوکس روسیه که وارث معنوی کلیسای بیزانس بود، هر از گاهی گونه ای از استقلال سیاسی از حاکمان مسکو را نمایش می داد اما این کلیسا هم مزیت های زیادی از حمایت دولت به دست می آورد. برخلاف وضعیت حاکم بر اروپای غربی که کلیسای کاتولیک می توانست در یک چشم انداز سیاسی تکه تکه شده یک حاکم را به جان دیگری اندازد، کلیسای روسیه جایی نداشت برود جز مسکو و اغلب به مثابه حامی دمدمی مزاج دولت عمل می کرد. فقدان یک مرجع مستقل کلیسایی که مدافع و پشتیبان مجموعه قوانین کلیسا باشد بدین معنا بود که هیچ موطن نهادینی [سازمانی ای] برای متخصصان حقوقی آموزش دیده با حس هویت جمعی وجود نداشت. بوروکرات های کلیسایی به عنوان کادر اداری برای دولت های اولیه اروپای غربی خدمت می کردند؛ در روسیه، تشکیلات دولتی از سوی نظامیان و منصوبان پاتریمونیال پر شده بود (که اغلب یک نفر بود و در پست های مختلف می چرخید). در نهایت، الگوی در دسترس حکومتی برای بسیاری از روس ها نه شاهزاده قانون مدار که فاتح کاملا خونخوار مغول بود.

چهارم، جغرافیای فیزیکی شکل گیری یک کارتل «سرف دار» را ضروری می ساخت و منافع کل فرادستان، اشراف و نجیب زادگان را به منافع دستگاه سلطنت و شخص پادشاه کاملا گره می زد. در غیاب محدودیت فیزیکی، نهادی مانند «سرف داری» تنها در صورتی می توانست حفظ شود که «سرف دار» حد زیادی از خودانضباطی را در مجازات و بازگرداندن «سرف»های فراری نشان دهد. تزار می توانست فرادستان را با حمایت از محدودیت های سخت تر بر «سرف»ها به دولت پیوند زند. در عوض، در اروپای غربی شهرهای آزاد پناهگاه هایی بودند که سرف های فراری می توانستند در جست و جوی آزادی از دست اربابان شان و اقتصاد ارباب منشی به آنجا بگریزند. شهر به مثابه معادل کارکردی «مرزی» - البته مسدود شده - در روسیه عمل می کرد. در قیاس با دستگاه سلطنت در روسیه و دیگر حاکمان در اروپای شرقی، پادشاهان اروپای غربی در کشمکش های خود با اربابان بزرگ، شهرهای مستقل را ابزار مفیدی می دیدند و بنابراین، از آنها حمایت می کردند. در نهایت، اندیشه های خاص، آنگونه که در غرب رسوخ کردند، نتوانستند در روسیه رسوخ کنند. این با ایده حاکمیت قانون شروع شد اما به کل باورهای پیچیده ای که از دوره «اصلاحات» و «روشنگری» بیرون می آمد هم تعمیم یافت. تقریبا همزمان با برهه ای که وارث دانمارکی ملکه «سوفی ماگدالن» به اراده خود سرف ها را در قلمروش آزاد می کرد، کاترین کبیر که یکی از دوستان همیشگی ولتر بود، در حال تحمیل محدودیت های سخت تر بر جابه جایی و تحرک سرف ها در روسیه بود. بسیاری از اندیشه های روشنگری البته از سوی سلاطین نوساز و نوگرای روسی مانند پتر کبیر پذیرفته شدند و در سه نسل دیگر تزار الکساندر دوم سرف ها را آزاد کرد. اما اندیشه های مدرن هنوز تاثیر کمتر و ضعیف تری در روسیه نسبت به دیگر بخش های اروپا داشت.

 چرا انگلستان به سرنوشت مجارستان دچار نشد؟

در مقابل این تلاش های ناموفق برای ایستادگی در برابر یک دولت مطلقه، دستاورد انگلیس ظاهرا چشمگیرتر است. انسجام به مراتب بیشتری میان گروه های مهم اجتماعی در انگلیس برای حفاظت از حقوق شان در برابر پادشاه وجود داشت تا جاهای دیگر. پارلمان انگلیس شامل نمایندگان تمام طبقات زمیندار کشور بود: از اشراف گرفته تا کشاورزان خرده مالک. دو گروه اهمیت خاصی داشتند: نجیب زادگان و طبقه سوم. اولی مانند روسیه به عنوان طبقه ای در خدمت دولت استخدام نشد و دومی مانند فرانسه تا حد زیادی برای مبادله و معاوضه حقوق سیاسی در ازای القاب و امتیازات شخصی بی میل بود. سلاطین فرانسه، اسپانیا و روسیه با فروش دسترسی ها و القاب به افراد در درون فرادستان شان موفق به تضعیف انسجام فرادستان مختلف شدند. «مست نیچیستوا»ی روسی، یا فهرست رده بندی های اشراف، به کار هدفی بسیار مشابه با هدف منصب های رشوه خوارانه فرانسه و اسپانیا در این زمینه می آمد. در حالی که سلاطین انگلستان تدابیر و حقه های مشابهی مانند فروش مناصب را می آزمودند، پارلمان به دلایلی که در فصل قبل ارائه شد همچنان یک نهاد منسجم باقی ماند: یک تعهد مشترک به حکومت محلی، کامن لا و مذهب.

اما توضیح اینکه چرا پارلمان به قدر کافی قدرتمند بود تا دستگاه سلطنت را وادار به توافق های مبتنی بر قانون سازد کافی نیست. اشرافیت مجارستانی که در «دایت» نماینده داشت هم بسیار قدرتمند و به خوبی سازمان یافته بود. همچون بارون های انگلیسی در رانیمید، اشرافیت کوچک تر مجارستان، شاه را وادار به مصالحه قانونی در قرن بیستم - «گولدن بول» - ساخت و در سال های آتی دولت مرکزی را بسیار «مهار شده» نگه داشت. پس از مرگ «ماتیاس هوندای» در سال 1490، طبقه اشراف اصلاحات متمرکزی که پادشاه در نسل قبلی به اجرا درآورده و اعمال کرده بود را واژگون ساخته و قدرت را به خود بازگرداندند. اما طبقه اشراف مجار از قدرت خود برای تقویت کل کشور بهره نجستند؛ در عوض، آنها به دنبال کاهش مالیات ها بر خود و تضمین امتیازات کوچک شان به قیمت توانایی کشور برای دفاع از خود بودند.