آرشیو دو‌شنبه ۹ تیر ۱۳۹۹، شماره ۵۶۹۲
جامعه
۱۸

کارشناسان نسبت به پیری جمعیت و توقف قطعی برخی خدمات اجتماعی هشدار می دهند

سالمندی بدون عصا

نرگس خانعلی زاده

سالخوردگی دورانی  است که رسیدن به آن، یک موفقیت بهداشتی برای جامعه محسوب می شود اما  همین موفقیت نیاز به برنامه ریزی دارد که در غیر این صورت، رسیدن جامعه به این دوران می تواند به چالش بزرگی تبدیل شود؛ چالشی که این روزها حرف از آن زیاد شده است. از دیدگاه اقتصادی، وقتی شخصی سالخورده شد، یعنی از تولیدکننده، به مصرف کننده تبدیل شد جامعه باید از او حمایت کند؛ حمایتی که با حقوق بازنشستگی، خدمات درمانی، تفریحی و... صورت می گیرد اما افزایش جمعیت سالخورده در سال های اخیر و کمبود نیروی جوان و فعال در جامعه، دلیلی برای تهدید تداوم همین خدمات حداقلی به سالخوردگان و بازنشستگان در سال های آینده شده است؛ دلیلی که کارشناسان می گویند از خالی شدن منابع مالی دولت در صورت ادامه سیر صعودی پیری جامعه نشات می گیرد و آن وقت دیگر منبعی وجود ندارد که صرف خدمات به بازنشستگان شود.      

امیرحسین قاضی زاده هاشمی، نایب رئیس مجلس در توییتی نوشت :«دلیل این که فلان کارشناس در خدمت سیاست های غیرکارشناسی دولت، برخلاف همه دنیا، پیری جمعیت را عیب نمی داند، جز ضعف سواد و عقل چیست؟ فقط یکی از معایب سالخوردگی قابل پیش بینی جمعیت ایران در 30 سال آینده، توقف قطعی برخی خدمات اجتماعی حیاتی است.» نایب رئیس مجلس شورای اسلامی با انتشار نموداری، نسبت وضعیت نیروی کار به سالمند در سال 1430 را این طور توصیف کرده است:«در حال حاضر به ازای هر سالمند 7.57 نیروی در سن کار داریم و سال 1430 نسبت نیروی کار به سالمند 1.95 خواهد بود.»  

این مسائل را با محمدجواد محمودی، کارشناس اقتصاد جمعیت درمیان گذاشتیم که او به جام جم می گوید:«معنای واقعی و قابل لمس سالخوردگی جمعیت این است که جمعیت فعال و جمعیت در سن کار کم می شود. آن وقت در چنین حالتی هزینه هایی که باید در آینده انجام شود، بیشتر از درآمدهایی است که جمعیت جوان به دست می آورند.» در چنین وضعیتی، بسیار طبیعی است که سازمان های بیمه، دیگر نمی توانند خدماتی که را در حمایت از جمعیت سالخورده ضروری است، ارائه بدهند. این کارشناس اقتصادی جمعیت تاکید می کند:«موضوع این است که چنین اتفاقی اصلا باب میل سازمان های بیمه نیست؛ اما مجبورند و چاره دیگری ندارند؛ در واقع منبعی ندارند که بتوانند خدمات بدهند.»

 بیمه های کمرنگ

اما منظور از خدمات اجتماعی که ممکن  است با ادامه دارشدن پیری جمعیت قطع شود چیست؟ بدیهی ترین و البته اصلی ترین این خدمات، حقوق بازنشستگی است؛ حقوقی که همیشه به بازنشسته ها تعلق می گرفته و ممکن است دیگر نگیرد. محمودی می گوید:«چون دیگر اوضاع به جایی می رسد که بودجه ای وجود ندارد که بخواهد به بازنشسته پرداخت شود. این درحالی است که یک فرد 30 سال کار کرده و این حقوق بازنشستگی حق طبیعی اش است اما وقتی ذخایر خالی شود باید نگران این مساله بود».

  محمودی از دیگر خدماتی می گوید که در حالت عادی باید شامل حال بازنشستگان می شود، اما امروز حرف از قطع آنها به میان آمده است:«ارائه خدمات و هزینه های درمانی هم یکی دیگر از این خدمات است. روایتی است که می گویند شش ماه آخر زندگی هر فردی به اندازه کل دوران زندگی اش هزینه درمانی دارد؛ هزینه هایی که با ادامه این روند و این شرایط، سازمان های بیمه ای قادر به ارائه  پرداخت  هزینه های معالجه و درمان نیستند.»

 صالح قاسمی، پژوهشگر جمعیت هم از این تهدید خدمات سالخوردگان در آینده ای نه چندان دور با رشد جمعیت سالخورده می گوید:«این امر ساختارهای تامین اجتماعی و بعد نظامی و امنیتی کشور را تهدید می کند چرا که رشد شمار سالمندان نیازهای رفاهی و اجتماعی آنان از نهادهای مربوط را افزایش داد و همین امر بر روی سیاست ها و ظرفیت های کشور تاثیرگذار است.»  اما این یک طرف ماجرا است؛ طرف دیگر مالیات هایی است که از طریق کار و فعالیت نیروی جوان جامعه به درآمد جامعه افزوده می شود و اگر این نیروی جوان و کاری کم شود، ظرفیت مالیاتی کشور هم کم می شود. این هم دلیل موجه دیگری برای کم بودن ذخایر بیمه است. وقتی افراد فعال جامعه کم شود، جامعه از چه طریقی کسب درآمد کند تا بتواند خدماتی کامل را به جامعه سالخورده و بازنشسته کشور ارائه بدهد؟

 جمع مصرف کنندگان

  محمودی، کارشناس اقتصادی جمعیت برای توجیه این پیش بینی و قطع شدن خدمات برای جامعه سالخورده از اصطلاح پنجره جمعیتی می گوید:«وقتی از پنجره جمعیتی می گوییم، یعنی از فرصتی در جامعه صحبت می کنیم که تولیدکنندگان بیشتر از مصرف کنندگان هستند؛ در نتیجه چنین چرخه سالمی، تولیدکنندگان تولید می کنند، پس انداز می کنند، باعث رشد اقتصادی می شوند و خدمات کاملی به مصرف کنندگان که همان قشر سالخورده و بازنشسته هستند هم ارائه می شود. پس طبیعتا اگر جامعه پیر شود، نسبت تولیدکننده به مصرف کننده برعکس می شود و مصرف کننده در چنین جامعه ای بیشتر از تولیدکننده است. آن وقت است که درآمد دولت کم می شود، هزینه هایش زیاد می شود، از پس مخارج مصرف کننده برنمی آید، باید همیشه از جیب بخورد و در نهایت یکی از راه حل هایی که مجبور می شود از آن استفاده کند این است که خدماتش را کمتر کند.» حقوق بازنشستگی، رکن اصلی این خدمات است. خدمات درمانی و پرداخت هزینه های معالجه و درمان که بخش اعظمی از نیازهای یک سالخورده را شامل می شود هم از دیگر خدماتی است که حرف از قطع آن، پیامدهای ناخوشایندی را به همراه دارد. ارائه وام های مختلف اعم از وام ازدواج برای فرزندان بازنشستگان، وام مسکن، وام جهیزیه و...هم از دیگر خدماتی است که بازنشستگان در برهه ای از زندگی شان به آن نیاز ضروری دارند. حتی برگزاری سفرهای زیارتی و سیاحتی و یا پرداخت کمک هزینه این سفرها هم دلخوشی بزرگی برای برخی بازنشستگان است؛ دلخوشی ها و خدماتی که طبیعتا وقتی منبعی وجود نداشته باشد، امکانی برای فراهم شدن شان وجود نخواهد داشت.  اما وجه دیگر ماجرا این است که در سنین سالخوردگی و بازنشستگی، تناسب مناسبی میان هزینه های یک فرد سالخورده و درآمدش وجود ندارد.

محمودی با اشاره به سن سالخوردگی در کشورهای دنیا از نبود سنخیت هزینه و درآمد بازنشستگان می گوید: «فکر می کنید سن سالخوردگی چند سال است؟ برای کشورهای دنیا فرق می کند ولی به طور عمومی سازمان ملل برای این که قابلیت مقایسه این برهه از زندگی در تمام کشورها را داشته باشد، سن بازنشستگی را 60 سال می داند.» و حالا با توجه به این سن، 10درصد جامعه ما بالای 60 سال هستند و این یعنی ما وارد مرحله اول سالخوردگی شده ایم. اما این تناسب غلط زمانی خودش را نشان می دهد که فردی که بازنشسته می شود، درآمدش کم ولی هزینه هایش بیشتر می شود. در واقع یک فرد سالخورده، هزینه های ازدواج فرزندانش را که مراسم عروسی و تهیه جهیزیه و... است، در پیش دارد. او فرزندانی دارد که با خانواده هایشان به خانه پدر و مادر می آیند و این رفت و آمدها، هزینه دارد؛ حالا تصور کنید که  همین حقوق بازنشستگی پدر و مادر خانواده هم در ادامه این روند  در حال تهدید است.