آرشیو یک‌شنبه ۱۲ مرداد ۱۳۹۹، شماره ۴۹۵۰
فرهنگ و هنر
۲۵
چهره ها

مترجم بی بدیل شاهکارهای ادبی

امروز سالروز تولد محمد قاضی است

نام محمد قاضی با ترجمه گره خورده است آنچنان که اهل مطالعه ای را نمی توان یافت که دست کم اثری از شاهکارهای ادبیات جهان را با ترجمه او نخوانده باشد. دن کیشوت، سپید دندان، شاهزاده و گدا، شازده کوچولو، مادام بوواری، نان و شراب، مسیح باز مصلوب، زوربای یونانی، مادر و ده ها رمان برجسته از نویسندگان تراز اول دنیا به قلم وی برگردانده شده که بسیاری از آنها برای نخستین بار به فارسی زبانان معرفی شده اند. محمد قاضی در سال 1292 در شهر مهاباد در استان آذربایجان غربی ایران به دنیا آمد.

 از ابتدای دهه 1320 با ترجمه اثری کوچک از ویکتور هوگو به نام «کلود ولگرد»، نخستین قدم را در راه ترجمه برداشت و پس از آن 10 سال ترجمه را کنار گذاشت. در سال 1329 پس از صرف یک سال و نیم وقت برای ترجمه جزیره پنگوئن ها اثر آناتول فرانس، به زحمت توانست ناشری برای این کتاب پیدا کند، اما سه سال بعد که این اثر انتشار یافت، به دلیل شیوایی و روانی و موضوع متفاوت کتاب، آناتول فرانس از ردیف نویسندگان بی بازاری که کتابشان در انبار کتاب فروشان ایران خاک می خورد به درآمد. در این باره نجف دریابندری در روزنامه اطلاعات مطلبی با عنوان «مترجمی که آناتول فرانس را نجات داد» نوشت. در سال 1333 کتاب شازده کوچولو نوشته سنت اگزوپری را ترجمه کرد که بارها تجدید چاپ شد. محمد قاضی با ترجمه دوره کامل دن کیشوت اثر سروانتس در سال های 1336 تا 1337 جایزه بهترین ترجمه سال را از دانشگاه تهران دریافت کرد. وی در سال 1354 به بیماری سرطان حنجره دچار شد و هنگامی که برای معالجه به آلمان رفت، بیماری تارهای صوتی و نای او را گرفته بود و پس از جراحی، به علت از دست دادن تارهای صوتی، دیگر نمی توانست سخن بگوید و از دستگاهی استفاده می کرد که صدایی ویژه تولید می کرد. با این حال کار ترجمه را ادامه داد و ترجمه های جدیدی از او تا آخرین سال حیاتش انتشار می یافت. وی 50 سال ترجمه کرد و نوشت و نتیجه تلاش او 68 اثر اعم از ترجمه ادبی و آثار خود او به زبان فارسی است. وی علاوه بر تبحر در ترجمه و تسلط بر نثر فارسی، به شوخ طبعی و خوش مشربی مشهور بود. چنین روحیه ای باعث می شد هر ماجرایی را به شکل خوشایندی تعریف کند.

قاضی در کتاب خاطراتش که با نام «خاطرات یک مترجم» به چاپ رسیده شرح می دهد که وقتی همسرش را برای انجام یک عمل مهم به لندن برده است متوجه می شود که امتیازهای ویژه ای در اتاق همسرش وجود دارد. مواردی که به نظر می رسد هزینه بیمارستان را بسیار بالا خواهد برد. قاضی از این مورد تعجب می کند و موضوع را با مدیر بیمارستان مطرح می کند: «کم کم از زبان پرستاران دریافتم که این خاصه خرجی های معمول در حق بیمار من هزینه های سنگین تری نیز به دنبال خواهد داشت. این بود که روزی به مدیر بیمارستان مراجعه کردم و با همان زبان نارسای خود به او حالی کردم که من آدم فقیری هستم و آن دکتر ایرانی که توصیه مرا به پروفسور سر راسل براک کرده در سفارش نامه خود قید کرده است که استطاعت پرداخت هزینه های سنگین را ندارم. با تعجب گفت: «ولی به حسب توصیه همان دکتر ایرانی شما را آدم ثروتمندی می شناسیم زیرا او در نامه خود نوشته است که شما نویسنده هستید، و این خود می رساند که بسیار ثروتمندید.» بی اختیار خنده ام گرفت و گفتم: «از قضا اگر نوشته باشد - نویسنده است - این به آن معنی است که شخص مورد سفارش آدم فقیری است. شاید در کشور شما یا در کشورهای متمدن اروپایی نویسندگی مترادف با ثروت سرشار باشد، چون از کتاب یک نویسنده هر بار میلیون ها نسخه به چاپ می رسد و قهرا پول خوبی هم نصیب نویسنده آن خواهد شد، ولی در کشور ما نویسنده یا مترجم، و به طور کلی اهل قلم، یعنی آدم های فقیر و بی چیز که قلم صد تا یک غاز می زنند و همیشه هم هشت شان در گروی نه است...»

محمد قاضی سحرگاه چهارشنبه 24 دی 1376 در 84 سالگی در تهران درگذشت. وی در شهر زادگاه خود مهاباد به خاک سپرده شد. به همت انجمن صنفی مترجمان ایران به پاس قدردانی از پنجاه سال تلاش بی وقفه قاضی در برگرداندن ارزشمندترین آثار ادبی و داستانی ادبیات فرانسه به زبان فارسی، بوستانی در یکی از خیابان های منتهی به خیابان شریعتی در تهران به نام وی نامگذاری شده است.