آرشیو سه‌شنبه ۲۵‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۵۷۵۶
رسانه: رادیو و تلویزیون
۶

نگاه جام جم به بازیگرانی که نقش شاه مخلوع ایران را بازی کرده اند

یک شاه در 9 تصویر

فاطمه عودباشی زینب علیپور طهرانی

رضاشاه جزو افرادی است که در تاریخ معاصر این سرزمین نامش فراوان به گوش می خورد. بنیانگذار سلسله پهلوی است که تا پیش از کودتا و پایان دادن به سلطنت و پادشاهی قاجار، میرپنج خوانده می شد و به ناگاه با حمایت انگلستان به شاه ایران بدل شد. امروزسالگرد رفتن رضاخان از تاج و تختی است که با حمایت انگلستان آن را تصاحب کرده بود و در نهایت با اجبار انگلستان هم از سلطنت خلع شد. زندگی او فراز و نشیب های زیادی را به دنبال داشت و تصمیمات او در دوران سلطنت اش برای سرزمین ایران منجر به اتفاقات تلخ شد. همین اتفاقات دستمایه ساخت چند اثر تاریخی شده است و نویسندگان و کارگردانان دست روی این بخش از تاریخ ایران گذاشته اند و نتیجه آن تا به امروز چند سریال تلویزیونی است که مخاطبان در این آثار تاریخی توانستند با بخشی از تاریخ پهلوی اول بیشتر آشنا شوند. این نقش را 9 بازیگر به تصویر کشیده اند و به سهم خودشان سعی کردند تا هر چه بهتر این نقش را بازی کنند تا برای مخاطبان باورپذیر باشند. به همین بهانه نگاهی به بازی آنها انداخته ایم. همچنین با سعید راد بازیگر نقش رضاشاه در سریال در چشم باد به کارگردانی مسعود جعفری جوزانی و شهرام خلج طراح گریم نقش رضاشاه در سریال های معمای شاه و عمارت فرنگی به گفت وگو نشسته ایم.

 
مروری بر رضاخان های نمایشی

زنده یاد داوود رشیدی: نخستین بازیگری است که در فیلم سینمایی «کمال الملک» به نویسندگی و کارگردانی زنده یاد علی حاتمی، نقش رضاشاه را بازی کرد. داوود رشیدی در چند نمای کوتاه در این فیلم سینمایی حضور داشت و تلاش کرد تصویری که از این شخصیت ارائه می کند، برای مخاطبان کاملا باورپذیر باشد. رشیدی دیالوگ هایش را محکم می گفت تا خودرای بودن رضاشاه را به زیبایی به تصویر بکشد. چهره پردازی جلال الدین معیریان و دیالوگ های زنده یاد علی حاتمی هم این تلاش را برای به تصویرکشیدن چهره ای واقعی از رضاشاه تکمیل کرد. مرحوم ایرج ناظریان به جای او حرف زده بود.

شهروز ملک آرایی: این دوبلور- که بیشتر در عرصه دوبله فعال است تا بازیگری- در فیلم سینمایی میرزا کوچک خان به کارگردانی مرحوم امیر قویدل نقش رضاخان را بازی کرد. این کارگردان انتخاب درستی برای این نقش داشت، زیرا ملک آرایی به لحاظ فیزیک کاملا برای این نقش تطابق داشت، اما بازی خوبی ارائه نکرده بود که البته نمی شود به او خرده گرفت، زیرا او دوبلور بسیار خوبی بود تا این که بازیگر خوبی باشد.

دانیال حکیمی: این بازیگر در مجموعه تلویزیونی «مرغ حق» که سال 65 به کارگردانی حسین مختاری و مسعود فروتن از شبکه یک پخش شده بود، نقش رضا شاه را بازی می کرد. البته در آن سال ها حکیمی بسیار جوان بود و در کنار بازیگران حرفه ای همچون زنده یاد هادی اسلامی که نقش مدرس را بازی می کرد، حضور داشت و به اندازه دانش خودش سعی کرد این نقش را بازی کند، اما از آنجا که جوان بود و قد و قامت اش نیز به رضاشاه نمی خورد، نتوانست برای مخاطب نقش را باورپذیر کند.

هوشنگ توکلی: این بازیگر در تله تئاتر مدرس که سال 66 از شبکه یک روانه آنتن شد در نقش رضاشاه ظاهر شد. البته توکلی، نویسندگی و کارگردانی این تله تئاتر را به عهده داشت و در کنار این کارها، این نقش را هم بازی کرد. البته از آنجا که فیزیک او خیلی هماهنگی با رضاشاه نداشت، نتوانست در کنار زنده یاد خسرو شکیبایی که نقش مدرس را ایفا می کرد، بازی قابل قبولی داشته باشد، اما اثر بسیار قوی بود.

یک ناشناس: فراموش خانه یا فراماسونری نام یک مجموعه تلویزیونی ایرانی به کارگردانی سیدعبدالرضا نواب صفوی است که سال 70 تولید و از شبکه یک سیمای جمهوری اسلامی ایران پخش شد. نقش رضاشاه را در این سریال یک نابازیگر بازی کرد که اطلاعاتی از او نیست.

سیاوش طهمورث: این بازیگر در تله فیلم «کودتای سیاه» ساخته محمدرضا ورزی نقش رضاشاه را بازی کرده بود. این تله فیلم سال 82 تولید شد. در این فیلم هم طهمورث انتخاب خوبی بود و توانست با قدرت نقش رضاشاه را بازی کند. در این اثر ورزی برای این که بخواهد طهمورث را به لحاظ قد همچون رضاشاه دربیاورد که برای مردم باورپذیر باشد، چکمه اش را پاشنه بلند دادند و در جلوه های ویژه این مساله را درست کردند تا به این صورت هم باورپذیر باشد.

سعید راد: او در سریال تلویزیونی «در چشم باد» به نویسندگی و کارگردانی مسعود جعفری جوزانی نقش رضاشاه را بازی کرد. او توانست با بازی در این نقش، نام خود را در فهرست بازیگران نقش های متفاوت تلویزیون ثبت کند. او بسیار محکم این نقش را بازی کرده بود، حتی در زمان پخش مورد توجه مخاطبان و منتقدان قرار گرفته بود و برخی منتقدان در همان مقطع زمانی و بعد از آن در مقالاتی که منتشر کردند، تاکید داشتند که راد بهتر از همه نقش رضاشاه را بازی کرده است. راه رفتن، بیان و حرکات او در سریال در چشم باد  کاملا شبیه رضاشاه بود و سعی کرد خصلت های قلدرمآبانه و زورگویی رضاخان را با حرکات درست در بازی به نمایش آورد.

احمد نجفی: این بازیگر در یکی از سریال های محمدرضا ورزی به نام «عمارت فرنگی» نقش رضاشاه را بازی کرد. گرچه آناتومی صورت او خیلی شباهت به رضاشاه نداشت، اما با گریم این اتفاق افتاد و توانست بازی قابل قبولی ارائه بدهد. ورزی در این سریال روایتگر بخشی از زندگی رضاشاه بود. داستان این سریال با امضای قرارداد 1919 آغاز می شود که وثوق الدوله آن را به سرانجام رساند، اما شهید مدرس به شدت با آن مخالف بود و این مخالفت باعث به وجود آمدن موجی از اعتراض هایی شد که وثوق الدوله را وادار به لغو قرارداد کرد.

جعفر دهقان: این بازیگر با بازی در نقش رضاشاه در سریال «معمای شاه» چهارمین بازیگری است که نقش این شخصیت تاریخی را در فیلم یا سریالی ایرانی ایفا کرد. البته او چند بار تست گریم شد تا چهره اش شبیه رضاشاه شد. او گریم بسیار سنگینی داشت، اما تلاش کرد متواضعانه این کار به سرانجام برسد. بازی او هم توانست رتبه خوبی از مردم بگیرد.

 
گفت و گو با سعید راد درباره ایفای نقش رضا خان در سریال «در چشم باد» عصبانیت به سبک رضا شاه
تاکنون بازیگران بسیاری ایفاگر نقش رضاشاه در فیلم ها و سریال ها بوده اند. اما سعید راد در سریال «در چشم باد» توانست به قدری خوب بازی کند که برای مخاطب باورپذیر باشد. وی در گفت وگو با جام جم درباره تجربه بازی در قالب این نقش گفت که در ادامه می خوانید:
 با توجه به ویژگی هایی که رضاشاه در رفتار و کردار و حتی راه رفتن داشت، برای نزدیک ترشدن به این نقش و این که بتوانید دیکتاتور بودن او را به خوبی در بازی تان نشان بدهید، در این زمینه مطالعات بسیاری داشتید یا فیلمنامه کامل بود؟

وقتی آقای جوزانی این نقش را به من پیشنهاد کرد حدود چهار پنج جلسه ای در دفترشان با هم در این باره صحبت کردیم تا  بگوید از من برای بازی در این نقش چه می خواهد. البته من نمی خواستم که این نقش را بازی کنم.

 چرا؟

به دلیل حساسیت هایی که اینگونه نقش ها دارند، بازی کردن شان خیلی مسوولیت دارد. چون به هر حال نمی توان در این نوع آثار همه وقایع را به تصویر کشید. چون وقتی می خواهی به زندگی شخصیت های تاریخی ورود کنی، مسوولیت سنگینی را برعهده می گیری. بنابراین من هم از ابتدا فکر می کردم قرار است زندگی رضاشاه را به صورت کامل بسازند و من هم آن نقش را بازی کنم. اما آقای جوزانی برای من توضیح داد که داستان سریال در چشم باد از زمان ورود متفقین به ایران و قیام میرزا کوچک خان تا فتح خرمشهر است. به همین دلیل پذیرفتم که این نقش را بازی کنم. به من تعدادی هم کتاب معرفی کرد و گفت که با خواندن این کتاب ها به کاراکتری که مدنظر من است، می رسی که من هم آن کتاب ها را مطالعه کردم. در طول کار هم خیلی با هم در این باره صحبت می کردیم و مطالعه و کمک های ایشان باعث شد بتوانم به این کاراکتر نزدیک شوم.

 فیلم های مستندی هم که از آن مقطع تاریخ در دسترس بود را هم دیدید تا بتوانید کاملا در قالب این شخصیت قرار بگیرید؟

من بیشتر عکس دیدم و خاطرات فروغی و چند نفر دیگر را در این زمینه مطالعه کردم تا جنس عصبانیت این شخص زمانی که خبرهای بد می شنید را بتوانم به خوبی دربیاورم.

 از آنجا که رضاشاه اهل شمال ایران بود، برای لحن و گویش و بیان این شخص چه کردید؟

ما اصلا روی لهجه کار نکردیم. فیلم هایی هم که من از آن دوران دیدم، صامت بود.

 با وجود این که به بازی در چنین نقشی علاقه مند نبودید، وقتی به عنوان مخاطب سریال را دیدید، از نتیجه کار راضی بودید؟

دقیقا. چون اطمینان داشتم چیزی که مدنظر کارگردان بود را می توانستم اجرا کنم. بیشتر روی فیزیک بدنم برای این شخصیت کار می کردم. چون می دانید که برخی از بازیگران فیزیکی هستند و بعضی بازیگر صدا.

 بعد از آن کار دوباره به شما بازی در این نقش در سریال دیگری پیشنهاد شد؟

بله اما نپذیرفتم. البته بازی یکی دیگر از شخصیت های تاریخی هم به من پیشنهاد شد که به همان دلیلی که پیش از این گفتم قبول نکردم.

 
آقای بینی ساز!

شهرام خلج، طراحی گریم بسیاری از آثار سینمایی و تلویزیونی از کارهای تاریخی گرفته تا دفاع مقدس، ملودرام و... را به عهده داشته است. محمدرضا ورزی طراحی گریم دو سریال تاریخی اش به نام های عمارت فرنگی و معمای شاه را به او سپرد. به همین دلیل خلج باید شخصیت های مختلف تاریخی را در این دو اثر با گریم های متفاوت به باورهای مردم نزدیک می کرد. او درباره گریم احمد نجفی و جعفر دهقان در این دو اثر تلویزیونی می گوید:

به یاد دارم زمانی که محمدرضا ورزی، احمد نجفی را برای نقش رضاشاه در سریال عمارت فرنگی انتخاب کرد، به لحاظ فیزیک و قد بسیار نزدیک به این شخصیت بود، اما باید بیشتر روی آناتومی صورت اش کار می کردیم تا نزدیک به رضاشاه شود. کار سخت، اما شدنی بود و بعد از چند بار تست زدن این کار انجام شد. همچنین برای او قطعه بینی را ساختیم تا بیشتر شبیه به رضاشاه  شود؛ البته گریم سریال های تاریخی -چه گذشته و چه معاصر- زمانبر است و طراح گریم باید نهایت دقت را انجام بدهد. همچنین طراحی گریم سریال معمای شاه را به عهده داشتم. در این سریال محمدرضا ورزی، جعفر دهقان را برای نقش رضاشاه انتخاب کرد. جثه اش کم و بیش می خورد و باید چهره اش را شبیه می کردیم. همان مسیری که برای عمارت فرنگی پیش گرفتیم برای این سریال هم انجام دادیم. برای دهقان هم چند بار تست زدیم تا او را شبیه رضاشاه کنیم. برای او هم قطعه بینی را ساختیم. همچنین سر دهقان را تراشیدیم. گرچه برای دهقان سخت بود، اما بسیار متواضعانه برخورد کرد تا گریم شود. هر روزی که دهقان می خواست جلوی دوربین حاضر شود، گریمش دو ساعت تا دو ساعت و 30 دقیقه زمان می برد. در مجموع برای درآوردن گریم این دو بازیگر ،فیلم های زیادی دیدم و فقط به عکس اکتفا نکردم.

 
محمدرضا ورزی از انتخاب بازیگر برای این نقش می گویدبازیگران را مهندسی شده انتخاب می کنم
محمدرضا ورزی، کارگردانی است که شبیه سازی شخصیت های تاریخی در سریال ها و فیلم هایی که تاکنون ساخته، برایش بسیار حائز اهمیت است. از آنجا که اغلب آثار این کارگردان به تصویرکشیدن بخش هایی از تاریخ معاصر بوده، همواره یکی از کاراکترهای اصلی اش در فیلمنامه شخصیت رضاشاه بوده. جام جم در این خصوص با وی گفت وگویی داشته که می خوانید:
 شما در دو سریال «عمارت فرنگی» و «معمای شاه» از دو بازیگر برای ایفای این نقش استفاده کردید. درباره ویژگی هایی که برای انتخاب بازیگر این نقش مدنظر داشتید، بگویید. به این دلیل که فکر می کنم احمد نجفی به واسطه قد و فیزیک بدنی اش بیشتر به رضاشاه شباهت داشت، اما چهره جعفر دهقان به این کاراکتر نزدیک تر بود.

 بخشی به چهره و فیزیک بازیگر برمی گردد که چقدر به شخصیت نزدیک باشد، بخشی دیگر هم به توانمندی بازیگر و این که روی کار تسلط داشته باشد. چون به هر حال نقش سختی است. در سال های دور هم بعضی از بازیگران این نقش را تجربه کرده بودند و من همه آن فیلم ها و سریال ها را دیده بودم. اتفاقا غیر از این دو نفر که نام بردید، در سینمایی «کودتای سیاه» سیاوش طهمورث این نقش را بازی کرد.

 خودتان از بازی کدام یک راضی تر بودید و به نظرتان توانسته بودند این شخصیت را بهتر و باورپذیرتر بازی کنند؟

 دوران سلطنت رضاشاه را با بازی جعفر دهقان بیشتر دوست داشتم. دوران سردار سپه بدون رضاشاه را هم با بازی احمد نجفی بیشتر دوست داشتم. چون دو دوره از زندگی این شخصیت را تاکنون به تصویر کشیده ام؛ دوران سردار سپه و دوران سلطنت که هر دو بازیگر توانستند به خوبی بازی کنند. رضاشاه در دوران سلطنت علی رغم این که خشونت را در وجود خودش حفظ کرده بوده، اما تغییر روحیه هم تا حدودی داشت. بنابراین باید بازیگری این نقش را ایفا می کرد که این تغییر روحیه در بازی اشاحساس شود.

 در کنار این که به بازیگرهای تان فیلم و کتاب معرفی می کردید تا بتوانند بیشتر به نقش نزدیک شوند، خودتان چقدر درباره این شخصیت برای این که بهتر بازیگران را راهنمایی کنید، مطالعه داشتید؟

در این زمینه فیلم خیلی کم داریم. اما به دلیل این که من در این زمینه خیلی مطالعه دارم و مسلط هستم و با تمام زوایای شخصیت و صورت و به لحاظ عملکرد سیاسی با این کاراکتر آشنایی دارم، خیلی مهندسی شده بازیگر انتخاب کرده و در این باره خیلی با بازیگر صحبت می کنم.