آرشیو چهار‌شنبه ۲۶‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۳۸۱۸
ادبیات
۷

مروری بر رمان منتخب جایزه بوکر سال 2020

پریشانی شامگاه

احمد قلی: «هنا راست می گوید، باید از این روستا، از این گاوها، از مرگ، و از زندگی در شکل بدوی اش فرار کنیم». «کشیش روستا می گوید، پریشانی چیزی نیکوست، و در بی آسایشی ما حقیقت خود هستیم».

(از متن رمان «پریشانی شامگاه»)

در سال 2019، رمان «پروازها»1 به قلم خانم اولگا توک آرک زوک جایزه بخش بین المللی بوکر را به خود اختصاص داد که نوعی اثر پست مدرنیستی است و نویسنده در آن ژانر سفرنامه و رمان تاریخی را با هم در می آمیزد. از این جهت خواننده با شخصیت های متنوع در زمان ها و مکان های مختلف روبه رو می شود و احساس می کند که وارد دنیای فراخ و فراتر از مرزهای سیاسی شده است. اما رمان «پریشانی شامگاه»2 نوشته ماریکه لوکاس رینولد، نویسنده بیست و نه ساله هلندی، کاملا در تضاد با خلف پیشین خود است، زیرا این اثر در یک روستای کوچک هلندی رخ می دهد که اکثر ساکنین آن به شدت مذهبی اند و به حرفه دامداری و کشاورزی مشغول هستند. این رمان داستان غم انگیز زندگی خانواده «مالدرز» را نشان می دهد که از زبان «جاس»، دختری ده ساله، در قالب راوی اول شخص روایت می شود. رمان با مرگ «ماتیس»، فرزند ارشد خانواده، به هنگام اسکی روی دریاچه یخ زده در تعطیلات کریسمس شروع می شود. مرگ ناگهانی ماتیس روان اعضای خانواده را پریشان و باعث ضربه روحی شدید به آنها می شود. علاوه بر این، مصادف شدن مرگ ماتیس با دوران بلوغ راوی و برادرش باعث پیچیده شدن رمان می شود و خواننده تاثیرات منفی مرگ را در رفتار نامتعارف والدین، راوی، خواهرش «هنا»، و برادرش «اوبه» می بیند، زیرا بعد از این حادثه، شخصیت ها هم خودآزار و هم دیگرآزار می شوند. پدر و مادر راوی کم کم از هم فاصله می گیرند و سردی و بی عاطفه گی بر فضای خانواده حاکم می شود. «اوبه» شب ها به جای خواب راحت، دائم سر خود را به تختخوابش می کوبد و باعث آزار خواهران و دوستانش می شود. موش خانگی خود را در مقابل خواهرانش می کشد و گوساله های پدرش را به نشانه اعتراض به ناتوانی در مهار شیوع بیماری کشنده طاعون گاوی حلق آویز می کند. در بخش پایانی رمان، او خواهرش را مجبور می کند که خروس مورد علاقه پدرش را بکشد به امید اینکه پدر و مادرش با هم آشتی کنند. راوی هم برای فاش نشدن شب ادراری های پی در پی توسط اوبه ناچار دست به این کار می زند. راوی گرچه بسیار عاطفی و بامحبت است، اما روزی هنا خواهر کوچک تر خود را از روی حسادت عشق کودکانه و برای تجسم غرق شدن برادرش به درون آب سرد می اندازد تا از نزدیک نحوه غرق شدن ماتیس را ببیند. در عین حال برای رهایی از فشار یبوستش، شب ها به شکم خود سنجاق فرو می برد. جاس که برای پنهان ساختن برجستگی شکمش به خاطر بیماری یبوست حاضر نیست کت کهنه و قرمز رنگ خود را دربیاورد، دستاویزی برای تمسخر دیگران می شود و مادرش از این مسئله آگاه است. از این رو روزی مادرش وقتی که دخترش بیمار است، از او می خواهد که کتش را دربیاورد در غیر این صورت خودش  را از نردبان پایین می اندازد ولی جاس تن به این کار نمی دهد و مادرش خود را پرتاپ می کند و این باعث شکسته شدن پایش می شود. اسامی دو شخصیت کلیدی در این داستان بسیار به فهم این رمان کمک می کند. اوبه در زبان هلندی به معنای ابراهیم است. اما برخلاف حضرت ابراهیم که با قربانی کردن فرزندش در جست وجوی خشنودی خداوند است، اعمال خشن اوبه برای فرو نشاندن خشم و تسکین فشارها و تنش های روانی خود و قیام علیه پدر و فضای سنتی خانواده و روستایشان است. جاس هم در زبان هلندی به معنای کت و یا ژاکت است. کت کهنه و قرمزرنگ راوی به جای محافظت او از سرما و برف و بوران باعث انگشت نما شدن و رنج او می شود و به صورتی پارادوکسیکال این کت تنها در لحظه مرگ اوست که نقش گرمابخش را ایفا می کند. نکته جالب این است جلد رمان، کت یخ زده جاس را نشان می دهد که نشان دهنده اهمیت آن است. افزون بر این، رمان با اشاره به کت قرمز شروع می شود: «ده ساله که شدم، دیگر کتم را درنیاوردم». شخصیت ها در این رمان در آرزوی گریز از خانواده هستند. راوی خود را مورچه ای می پندارد که بیشتر از حد خود در زندگی رنج می کشد. فشار روحی حاصل از زندگی در یک خانواده بسته مذهبی که با شادی کودکان مخالف و دنیا را از لنز انجیل و سیره مسیح می بیند، جاس و هنا را به دنیای خیال و آرزو سوق می دهد. برای آنها خانواده و روستایشان، دنیایی بی نهایت خسته کننده و تهی از عشق و گره خورده به دام و آغل است. در مقابل آن سوی روستا در رویای این دو خواهر آرمان شهری است که مهد آزادی، آواز، عشق های هیجان انگیز و شب های شورانگیز است. از این رو است که راوی عشقی کودکانه نسبت به دکتر دامپزشکی پیدا می کند که به روستا آمده است و سرانجام آن دو نقشه گریز از آنجا را طرح ریزی می کنند. پدر و مادر هر بار که با هم دعوا می کنند، همدیگر را تهدید به رفتن از خانه می کنند. اوبه هم خانه را جهنمی تصور می کند که زود از آنجا باید گریخت. ولی هیچ کدام از شخصیت ها جز راوی جرات نمی کنند از دنیای زجرآور رهایی یابند و این زمانی رخ می دهد که او می فهمد دنیای آن سوی روستا چیزی جز توهم و خیال نیست و بیشتر شبیه تصاویر کارت پستال است. راوی خرس عروسکی خود را در آغوش می گیرد و با میل خود درون فریزر خانگی می شود تا در سرما و تاریکی به دنیای برادرش، ماتیس وارد شود. رمان «پریشانی شامگاه» بسیار تیره و تاریک است و تصویر یخ، برف و سرما، بیماری، مرگ سرتاسر رمان را فراگرفته است و نویسنده به جای آنکه روستا را دنیای دور از پیچیدگی های دنیای مدرن نشان دهد، آن را به شکل کانون اضطراب و تشویش نشان می دهد و با این کار از تصویر روستا آشنا زدایی می کند. «پریشانی شامگاه» نوشته ماریکه لوکاس رینولد، جایزه بخش بین اللملی بوکر سال 2020 را از آن خود کرده است. این رمان توسط انتشارات گری ولف، در 296 صفحه و در آگوست 2020 به چاپ رسید و هنوز به فارسی ترجمه نشده است.

1. Flights by Olga Tukarczuk

2. The Discomfort of Evening by Marieke Lucas Rijneveld