آرشیو چهار‌شنبه ۲۶‌شهریور ۱۳۹۹، شماره ۴۷۴۴
اندیشه
۱۵
اسطوره و اسطوره شناسی (4)

اسطوره با ما و در ما زندگی می کند

تلالو و شکوه بزرگی

علی نیکویی

مساله اصلی در اسطوره دانستن این نکته است که قرار است اساطیر پاسخگوی کدام ضروریات عاطفی ما باشند؟ چه رضایت و خرسندی را فراهم آورند؟ روزگاری همه جوامع اسطوره ها را باور داشتند و با برگزاری آیین ها، این مهم را تحقق می بخشیدند؛ در زمان ما که بسیاری از اسطوره ها مرده اند اما تاثیرگذاری شان بر خیال آدمی و برانگیختن شور و التهاب در انسان ها همچنان پابرجاست. برگسون هدف و غایت اسطوره را این می داند که در غیاب غریزه، رفتاری برانگیزد که اگر غریزه حضور می داشت، بر می انگیخت. 

اما غریزه آن نیرویی نیست که در همه موارد مایه نجات و نگهداری و همواره ارزشی مثبت در امر حفاظت و دفاع باشد؛ اسطوره برتر از نیرویی است که انسان را وادار به پایداری و ماندگاری در خانه وجودش کند و برتر از غریزه صیانت نفس است، اصل فایده گرایی یا به شکل دقیق تر فرضیه غایت سودمندی پدیده های حیات، ساخته شده خردگرایی و خردورزی است و خردورزی تا آنجا که ما می دانیم هنوز اسطوره را به تحلیل نبرده و جذب و هضم نکرده است و تنها از طریق تغییر موضع و عقب نشینی خواه با استحاله پذیری و دگردیسی و خواه با بسط یابی یعنی فراتر رفتن از محدوده خردگرایی می تواند چنین کند؛ اکنون که موجبیت های اساسی اسطوره مشخص شد بجاست که ساختارش را مورد بررسی قرار دهیم؛ در این مقوله دو گونه نظام افسانه بندی ملاحظه می کنیم: 

1- تمرکز عمودی 

2- تمرکز افقی

این دو رشته مکمل یکدیگر و تداخل آنها در هم نسبتا به آزادی صورت می گیرد، منظور تداخل نکات اساسی نیست بلکه تداخل مضامینی است که فقط به موجبیت های خارجی(تاریخی) اساطیر وابسته اند و نه موجبیت های درونی(روان شناختی) آنها. این چنین درمی یابیم که چرا مضمونی اسطوره ای هرگز منحصر به یک قهرمان نیست بلکه مناسبتی که خاص بعضی قهرمانان اسطوره اند ممکن است به قهرمان دیگر تعلق گیرد و بلعکس بنابراین دوگونه اسطوره تشخیص می توان داد: 

1-  اساطیر مربوط به موقعیت ها

2- اساطیر مربوط به قهرمانان

موقعیت های اساطیری را می توان بازتاب کشاکش روانی که غالبا بر عقیده های روانکاوی منطبق می شود دانست و تفسیر کرد و قهرمان چنانکه هر فرد را صورت آرمانی جبران مافات به شمار آورد که به روح و جان خوار و خفیف شده اش رنگ و جلای شکوه و بزرگی می زند. در واقع فرد طعمه کشاکش های روانی است که طبیعتا در تمدن ها و جوامع مختلفی که قهرمان به آنان تعلق دارد، فرق می کنند. قهرمان غالبا به این کشاکش ها هوشیار نیست چون کشاکش ها غالبا ناشی از ساختار اجتماعی و حاصل قید و بندی است که ساختار جامعه بر آرزوهای ابتدایی قهرمان نهاده است به همین دلیل و به گونه ای خطیرتر فرد (و نه قهرمان) نمی تواند از دام این کشاکش ها برهد چون تنها با انجام دادن کاری که جامعه آن را مردود شمرده است، می تواند خلاصی یابد یعنی فقط به همت خویش! اما این کار از او برنمی آید زیرا وجدانش به شدت تحت تاثیر منهیات اجتماعی و به نوعی ضامن و نگهدار آنهاست. نتیجه آنکه دستش برای انجام دادن کاری که «تابو» است، بسته است بنابراین او صورت دادنش را به قهرمان می سپارد.  قهرمان بنا به تعریف کسی است که راه نجات موفقیت آمیز یا بی فرجام از موقعیت اساطیری را می یابد زیرا فرد پیش و بیش از هر چیز از این رنج می برد که هرگز نتواند از کشاکشی که گرفتارش شده، رهایی یابد بنابراین هر رهایی حتی خشونت آمیز و خطرناک به نظرش پسندیده و مقبول است اما به سبب منهیات اجتماعی این کار یعنی رهایی از لحاظ روانی و خاصه مادی برایش مقدور نیست از این رو قهرمان را نماینده خود می کند تا به جایش کاری را که نمی تواند انجام دهد را انجام دهد بنابراین قهرمان فطرتا کسی است که منهیات را زیر پا می گذارد. 

قهرمان اگر انسان معمولی بود به سبب این سرپیچی گناهکار شمرده می شد اما به عنوان انسانی اسطوره ای نیز همچنان گناهکار است؛ بدین معنی که گناه کاری که کرده به گردن اوست و گناه نافرمانی را به گردن می گیرد اما در پرتو خاص اسطوره که همانا تلالو و شکوه بزرگی است، قهرمان بی هیچ قید و شرط بر حق جلوه می کند بنابراین قهرمان کسی است که گره کشاکشی را که فرد در دامش دست و پا می زند را می گشاید به همین جهت این حق را دارد که گناه کند و خاصیت این گناه خرسند کردن خاطر فردی است که خواستار آن گناهکاری است اما قادر به ارتکاب گناه مورد نظر نیست. اما فرد نمی تواند همواره به این موهبت خرسند باشد بلکه به عمل نیز نیاز دارد و این بدین معناست که نمی تواند تا ابد به همذاتی بالقوه خویش با قهرمان و به رضایتمندی در عالم خیال دلخوش باشد بلکه همذاتی واقعی و خشنودی و رضایتمندی در عمل را هم آرزومند و طالب است از این رو اسطوره غالبا با آیینی همراه است زیرا گرچه تخطی از منهیات واجب است  اما آن  سرپیچی و تخلف تنها در حال و هوایی اسطوره ای امکان پذیر است و فرد با برگزاری آیین به حریم اسطوره راه می یابد در اینجا به جوهر جشن دست می یابیم. جشن با زیاده روی و لگام گسیختگی مجاز است که فرد بدان وسیله بازیگر درام و در نتیجه قهرمان می شود. 

آیین به اسطوره واقعیت و تحقق می بخشد و امکان می دهد که اسطوره را در زندگی تجربه کنیم از این روست که غالبا اسطوره و آیین همبسته اند و در واقع پیوندشان گسستنی نیست و جدایی شان از هم موجب انحطاط هر دو می شود... (ادامه دارد)