آرشیو یک‌شنبه ۲۰ مهر ۱۳۹۹، شماره ۵۰۰۶
نفت ، پتروشیمی و کالاهای پایه
۱۶
تحلیل

«دنیای اقتصاد» به کالبدشکافی گزارش سالانه «سازمان کشورهای صادرکننده نفت» می پردازد

هشدار ضمنی اوپک به ایران

حسین راشدی

دنیای اقتصاد : اوپک در گزارش سالانه خود که پنج شنبه منتشر شد، گفته تقاضای نفت در اواخر دهه 2030 در سراشیبی قرار خواهد گرفت و برای همیشه روندی کاهشی خواهد داشت. این موضوع یک هشدار برای ایران است که با تولید پایین نفتش ممکن است در آینده با حجم زیادی از نفت بلااستفاده رو به رو شود؛ چراکه مصرف کنندگان به منابع انرژی دیگر اقبال بیشتری خواهند داشت.

سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در گزارش سالانه «چشم انداز جهانی نفت» در تغییری اساسی در برآوردهای بلندمدت خود گفته تقاضای نفت در اواخر دهه 2030 به پیک خود می رسد و پس از آن به تدریج کاهش خواهد یافت. بر اساس این گزارش، اوپک به این دلیل چشم انداز بلندمدت خود را تغییر داده که از نظر این سازمان آثار پاندمی کرونا بر اقتصاد جهانی و عادات مصرف کننده ها به رغم بازگشت تقاضا تا سال 2022، ماندگار خواهد بود. این پیش بینی در حالی انجام شده که برخی شرکت های بزرگ نفتی دیدگاهی بدبینانه تر به بازار نفت دارند. بی پی اخیرا گفته پیک تقاضای نفت سال 2019 اتفاق افتاده و پس از این تقاضا به دوره پیش از کرونا بازنمی گردد. علاوه بر این، رویال داچ شل هم بر این باور است زمان به پیک رسیدن تقاضا اوایل دهه 2030 خواهد بود. در این شرایط دو دیدگاه متضاد در کشور در این رابطه وجود دارد که یکی بر این باور است که باید با گسترش پالایشگاه سازی (بخش پایین دستی)، ارزش افزوده ای به تولیدات نفتی کشور رساند. اما دیدگاه دوم با توجه به نزدیک شدن به پیک تقاضا و رشد منابع انرژی جایگزین، معتقد است صنعت نفت ایران باید روی بخش بالادستی و فروش هر چه بیشتر نفت متمرکز باشد. به نظر می رسد در قریب به اتفاق کشورهای عمده نفتی دیدگاه دوم اتخاذ شده، هرچند گسترش بخش پایین دستی تا حدی که نیاز داخل تامین شود و میزانی از صادرات نیز تحقق یابد، در دستور کار این کشورها است.

برای فهم بیشتر این موضوع، می توان به گزارش سالانه بی پی از میزان ذخایر، تولید و نسبت این دو پرداخت. بی پی در این گزارش می گوید ایران پس از سوریه که اساسا تولیدکننده بزرگی به حساب نمی آید و در سال های گذشته شرایط عادی نداشته، بیشترین ماندگاری ذخایر نفتی را دارد. بر این اساس ایران اگر میزان تولید نفتش را با حجم سال 2019 (حدود 2/ 3 میلیون بشکه در روز) ادامه دهد، منابع نفتی ایران 120 سال دیگر به پایان می رسد. این در حالی است که این رقم برای عربستان (با ذخایر بسیار بیشتر از ایران) نزدیک به 69 سال، برای عراق 83 سال، برای امارات 67 سال، برای نروژ در اروپا 13 سال، برای روسیه 25 سال، برای کانادا 82 سال و برای آمریکا 11 سال است. این موضوع از طرفی ذخایر بزرگ ایران و ظرفیت عظیم منابع هیدروکربوری کشورمان را نمایان می کند و از سوی دیگر این هشدار را می دهد که ممکن است با چنین رویکردی در دهه های آینده ایران با حجم زیادی از نفت بسیار ارزان که می توانست زودتر و با قیمت های بالاتر به فروش برسد، مواجه باشد. چراکه بسیاری از پیش بینی ها می گویند نفت پیش از آنکه اساسا به پایان برسد، کم ارزش خواهد شد و در سراسر دنیا دارایی های نفتی بسیاری به دلیل به صرفه نبودن تولید، استخراج نخواهند شد.

علاوه بر این در گزارش اوپک به موضوع پالایشگاه سازی و چشم انداز این بخش نیز پرداخته شده است. اوپک بر این باور است تا سال 2022، 8/ 3 میلیون بشکه ظرفیت جدید پالایشی در مدار قرار خواهد گرفت، اما تا سال 2025، به دلیل مازاد تولید، 5/ 2 میلیون بشکه از ظرفیت پالایشگاهی دنیا بسته خواهد شد. از 2025 تا 2045 نیز 6 میلیون بشکه ظرفیت پالایشی دیگر از این صنعت خارج خواهد شد. این گزارش به خوبی نشان می دهد چشم انداز روشنی برای پالایشگاه هایی که در آینده ایجاد می شوند، وجود نخواهد داشت چراکه اساسا مصرف سوخت هایی مانند بنزین با افزایش استفاده از خودروهای برقی محدود خواهد شد.

گزارش اوپک چه می گوید؟

اوپک که کشورهای تولیدکننده نفت را نمایندگی می کند، هر سال در یک گزارش تفصیلی (World Oil Outlook) به ابعاد مختلف این صنعت و برآوردهایش از آینده آن می پردازد. تازه ترین گزارش اوپک که پنج شنبه منتشر شد برای اولین بار اواخر دهه 2030 را زمان به پیک رسیدن تقاضای نفت دانسته و گفته پس از آن تقاضا با شیب ملایمی کاهش می یابد. بر اساس این گزارش، مصرف نفت در سال 2030 به 2/ 107 میلیون بشکه در روز خواهد رسید که 1/ 1 میلیون بشکه کمتر از برآورد سال گذشته و بیش از 10 میلیون بشکه کوچک تر از تخمین سال 2007 این سازمان است. به گفته کارشناسان، چنین تغییری در نگرش اوپک بیان کننده نگرانی آن از آثار ماندگار همه گیری جهانی کرونا بر اقتصاد و رفتار مصرف کننده ها است.

در حالی که اوپک معتقد است مصرف نفت به عنوان سوخت اتومبیل ها، کامیون ها و همچنین در صنعت همزمان با ریکاوری اقتصادی از پاندمی کرونا بازیابی خواهد شد، این سازمان نگرانی خود را نسبت به احتمال خنثی شدن بخشی از رشد تقاضای آینده توسط عواملی چون تغییر در مصرف مانند کار کردن در خانه، کنفرانس های ویدئویی به جای حضور فیزیکی در محل کار و همچنین بهبود بهره وری و اقبال بیشتر به ماشین های الکتریکی ابراز می کند.

اوپک در این گزارش که تا سال 2045 را پوشش می دهد، می گوید: «تقاضای جهانی نفت در نیمه اول این پیش بینی با نرخی نسبتا سالم رشد خواهد کرد تا به پیک خود در نیمه دوم آن برسد.» همچنین این گزارش می افزاید: «تقاضا در آینده به دلیل آثار ماندگار تعطیلی های مرتبط با کرونا و تاثیر آن بر اقتصاد جهانی و رفتار مصرف کننده احتمالا به طور مداومی پایین تر از برآوردهای قبلی خواهد بود.»

به گزارش خبرگزاری رویترز، با این وجود، حتی پیش از درگرفتن پاندمی کووید- 19 هم افزایش فعالیت های محیط زیستی به ویژه در غرب و گسترش استفاده از سوخت های جایگزین تقاضای قوی برای نفت در بلندمدت را در هاله ای از ابهام قرار داده بود.

با این حال اوپک برخلاف برخی موسسات دیگر رشد تقاضا را برای پنج سال آینده پیش بینی کرده و گفته مصرف نفت سال آینده (2021) با یک جهش به 7/ 97 میلیون بشکه در روز خواهد رسید و این رقم را برای سال 2022، 8/ 99 میلیون بشکه روزانه دانسته که از سطح سال 2019 بالاتر است. علاوه بر این اوپک بر این باور است مصرف نفت در سال 2024 به 6/ 102 میلیون بشکه افزایش می یابد، هرچند این تخمین از برآورد سال گذشته پایین تر است.

اوپک همچنین تخمین زده تولید نفت اعضایش در سال آینده میلادی بیشتر از سطح 7/ 30 میلیون بشکه روزانه 2020 باشد اما افزایش عرضه از سوی آمریکا و دیگر کشورهای خارج این سازمان به معنای تولید احتمالی 2/ 33 میلیون بشکه در روز برای سال 2025 است که پایین تر از سطح سال 2019 اوپک است.  

علاوه بر این، این سازمان گفته تقاضای جهانی در سال 2040، به 3/ 109 میلیون بشکه در روز خواهد رسید و در سال 2045 با اندکی کاهش برابر با 1/ 109 میلیون بشکه خواهد بود.

راهی که ما و دیگر تولیدکننده ها می رویم

حال با پیش بینی های تیره ای که از آینده نفت حتی توسط سازمان کشورهای صادرکننده نفت می شود، باید دید چه استراتژی بهره حداکثری را برای کشورمان به همراه خواهد داشت. برخی فعالان اقتصادی و همینطور سیاستمداران راهکار تمرکز بر صنایع پایین دستی نفت یعنی پالایشگاه سازی و گسترش صنایع پتروشیمی در کنار دوری جستن از خام فروشی را برای توسعه هر چه بیشتر کشور پیشنهاد می دهند. این نگرش از یکسو برای دوره ای که ایران با تحریم های بی سابقه رو به رو است و اساسا فروش نفت خام با مشکلات زیادی همراه است، راهی مناسب به نظر می آید چراکه به این ترتیب هم نیازهای داخلی تامین می شود و هم با صادرات محصولات نفتی، منابع ارزی وارد کشور خواهد شد. علاوه بر این، رهگیری نفت خام در بازارهای بین المللی بسیار ساده تر از محصولات آن است، به این معنا که در صورت آزمایش بر نفت ایران می توان به منشا آن پی برد؛ موضوعی که برای محصولات پالایشی مانند بنزین صادق نیست.

با این حال، مخالفان این نگرش می گویند این دیدگاه کشور را برای همیشه در شرایط تحریم می بیند، در صورتی که ممکن است با تغییر دینامیسم ها، ایران از این وضعیت خارج شود. در این سناریو، ایران از نظر این کارشناسان باید تا می تواند نفت بفروشد زیرا با گسترش منابع جایگزین سوخت های فسیلی، به تدریج ارزش نفت کمتر خواهد شد؛ چیزی شبیه زغال سنگ امروزی که در گذشته مهم ترین سوخت به شمار می رفت. بر این اساس، ایران با توجه به نسبت پایین تولیدش به ذخایر نفتی که دارد، با حجم عظیمی از سوخت به فروش نرفته مواجه خواهد شد.

در این میان، با نگاه به دیگر تولیدکننده های عمده می توان به روشنی دید که آنها تمام تلاش خود را تا آنجا که مخل همکاری با سازمان های بین المللی نشود، به کار می بندند تا تولید را افزایش داده و آن را به فروش برسانند؛ امری که جز با سرمایه گذاری قابل توجه در بخش بالادستی امکان پذیر نیست. بر اساس گزارش بی پی، ایران اگر با روند تولید سال گذشته میلادی یعنی حدود 2/ 3 میلیون بشکه در روز که احتمالا از سطح امسال بسیار بالاتر بوده، ادامه دهد، 120 سال طول خواهد کشید تا منابع نفتی اش تمام شود. این رقم فقط برای سوریه بالاتر (291 سال) است. اما با توجه به منابع غیرقابل مقایسه این کشور با ایران و تولید کمتر و شرایط ویژه ای که دارد، می توان آن را نادیده گرفت. در این میان، همانطور که پیش از این اشاره شد، کشورهایی که ذخایر نفتی بیش از ایران دارند مانند عربستان و کانادا و همینطور کشورهایی با منابع هم رده ایران استراتژی خود را بر فروش بیشتر نفت پایه گذاری کرده اند. به این ترتیب، اگرچه نفت آنها زودتر به اتمام می رسد اما این منابع را به بهایی بیشتر به فروش می رسانند که می تواند بنیانی برای توسعه این کشورها در آینده باشد.

موضوع دیگر مساله افزایش ظرفیت پالایشی در کشور است که نظرهای متضادی را به همراه داشته است. بر اساس گزارش اخیر اوپک، با وجود اضافه شدن حدود 8/ 3 میلیون بشکه ظرفیت پالایشی جدید تا سال 2022، تخمین زده شده 5/ 2 میلیون بشکه از ظرفیت جهانی پالایشگاهی تا 2025 به دلیل مازاد تولید از این چرخه خارج شود. علاوه بر این، از سال 2025 تا سال 2045 نیز 6 میلیون بشکه ظرفیت پالایش نفت دیگر نیز از مدار خارج می شود تا میانگین نرخ عملکرد پالایشگاه ها در حدود 80 درصد باقی بماند. بنابراین، از نظر اوپک افزودن پالایشگاه های جدید که در صورت شروع ساخت در زمان حاضر، حدود 5 سال آینده به بهره برداری خواهد رسید، احتمالا سود قابل قبولی نصیب آن کشور نکند.