آرشیو چهار‌شنبه ۱ تیر ۱۴۰۱، شماره ۲۳۰۵۴
گزارش روز
۵
نگاهی به وضعیت منابع آبی کشور و راه های صرفه جویی (2)

بخش پایانی

همراهی مردم و مسئولان در تغییر الگوی مصرف و مدیریت آب

گالیا توانگر

سال هاست که زنگ خطر کم آبی به صدا درآمده و کم آبی، موضوعی تکراری ا ست، اما کارشناسان و متولیان آب، وضعیت تامین آب کشور را نسبت به سال های قبل، بحرانی تر  ارزیابی می کنند. طبق آمارها، بیش از 72 درصد منابع آب تجدیدپذیر ایران مصرف شده است؛ این در حالی است که بر اساس شاخص های بین المللی، کشوری که بیش از 40 درصد منابع تجدیدپذیر خود را مصرف کند، با بحران کم آبی مواجه است.

اتابک جعفری لور مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب ایران آخرین تعداد شهرهای دارای تنش آبی کشور را 272 شهر اعلام کرده و هشدار می دهد: «اگر ما مدیریت نداشته باشیم و موضوع کاهش مصرف آب در دستور کار مشترکان قرار نگیرد، احتمال افزایش شهرهای دارای تنش آبی به 600 شهر هم وجود دارد. با برنامه ریزی منسجمی که برای هرکدام از شهرها داشته ایم اجازه نمی دهیم تعداد شهرهای دارای تنش آبی کشور به این عدد برسد و روند آن نزولی خواهد شد.»

آغاز قطع آب مشترکان بد مصرف  از ابتدای تیرماه

در اردیبهشت ماه در مجموع 4 هزار و 953 روستای کشور تحت پوشش آبرسانی سیار بودند که باتوجه به وضعیت بارندگی امسال، پیش بینی می شود در تابستان به حدود 6000 تا 7000 روستا افزایش پیدا کند.

اتابک جعفری لور مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور ضمن بیان مطلب بالا می گوید: «پس از تذکر و اخطار در چند مرحله به افراد بد مصرف، از ابتدای تیر امسال انشعاب آنها قطع می شود و بر اساس جداول تنظیم شده، این قطعی آب از چند ساعت آغاز و در مراحل بعدی شامل موارد جدی تر نیز می شود.»

وی در ادامه می گوید: «باتوجه به لزوم تامین آب پایدار برای شهروندان، شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور اقدام به تشکیل قرارگاه های رصد و پایش وضعیت آب شرب شهرها و روستاها و برگزاری روزانه و مستمر جلسات این قرارگاه ها کرده است.»

جعفری لور با بیان اینکه بر اساس نتایج ناشی از این جلسات 272 شهر دارای مشکلات تامین، انتقال و توزیع شناسایی شدند، توضیح می دهد: «به منظور به حداقل رساندن مشکلات و ارائه بهترین خدمات، برای تمامی این شهرها پروژه های مختلفی در محورهای مدیریت مصرف آب، حفر و تجهیز چاه، احداث مخازن ذخیره، اجرای خطوط انتقال آب، احداث تصفیه خانه و اجرای پروژه های ارتقای کیفی و تکمیل طرح های آبرسانی در حال اجراست.»

وی می افزاید: «کاهش بارش ها تاثیر قابل توجهی بر منابع آب سطحی و زیرزمینی گذاشته اند؛ با این وجود با برنامه های در دست اجرا، ان شاءالله آب شرب هیچ کدام از شهرهای کشور با تانکر آبرسانی نخواهد شد.»

مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور تصریح می کند: «در برخی از روستاهای کشور به دلایلی از جمله عدم تکمیل طرح های آبرسانی یا خشک شدن منابع تامین آب، آب شرب موردنیاز از طریق تانکرهای آبرسانی سیار تامین می شود.»

جعفری لور درخصوص احتمال قطعی آب در تابستان می گوید: «سیاست اصولی و ماموریت شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور تامین پایدار آب برای مردم در تمام ایام سال است؛ اما باید توجه داشت امسال با وجود خشکسالی و کم آبی کم سابقه در بیشتر استان ها به ویژه در استان های شرق و جنوب کشور، با اقداماتی از جمله حفر چاه، افزایش مخازن، افزایش خطوط انتقال و ارتقای تصفیه خانه ها در شهر های دارای تنش آبی، آب آشامیدنی این شهر ها را در تابستان و پاییز تامین می کنیم.»

وی می افزاید: «با مجموعه این اقدامات و همچنین با همراهی خوب مشترکین به ویژه در شهرهایی که دچار تنش آبی هستند، تلاش خواهیم کرد که امسال در هیچ نقطه ای از کشور قطعی برنامه ریزی شده آب نداشته باشیم.»

مدیرعامل شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور در پاسخ به سوالی درخصوص برخورد با مشترکان پرمصرف اذعان می دارد: «مشترکان بد مصرف آن دسته از مشترکانی هستند که دوبرابر الگوی تعیین شده، آب مصرف کرده اند.»

جعفری لور با بیان اینکه متوسط الگوی مصرف در کشور حدود 14 مترمکعب در ماه است، متذکر می شود: «پس از تذکر و اخطار در چند مرحله به افراد بد مصرف، از ابتدای تیر امسال انشعاب آنها قطع می شود و بر اساس جداول تنظیم شده، این قطعی آب از چند ساعت آغاز و در مراحل بعدی شامل موارد جدی تر نیز می شود که با همکاری خوبی که مردم عزیزمان دارند، یقین دارم هرگز به این مرحله نخواهیم رسید.»

وی خاطرنشان می کند: «هم اکنون نیز تعداد مشترکان بد مصرف در کلان شهری مثل تهران حدود پنج درصد است که البته این مشترکان تا 15 درصد آب را مصرف می کنند.»

ضرورت اصلاح شیوه های مدیریتی آب

در سال 1401 به لحاظ وضعیت بارش ها و حجم ذخایر سدها شرایط نسبت به سال های قبل متفاوت و بحرانی تر است. 

بارش ها از ابتدای سال آبی جاری (اول مهر 1400) تا آخر فروردین 1401 نسبت به دوره بلندمدت با کاهش 29/4 درصدی همراه است. کاهش بارش در حالی است که میزان مصرف به شدت افزایش یافته است و هرچه روزها گرم تر می شوند، این میزان بیشتر خواهد شد. طبق ارزیابی ها، متوسط بارش در ایران یک سوم میانگین جهانی است. در این میان، کاهش ذخایر آب پشت سد ها با تغییرات اقلیمی و کاهش نزولات جوی مرتبط است. میزان متوسط بارش در ایران برابر با 250 میلی متر در سال است که این رقم معادل یک سوم متوسط بارش جهانی است.

 از سوی دیگر، نرخ متوسط تبخیر در کشور ما معادل 2100 میلی متر در سال است که این رقم معادل سه برابر نرخ متوسط جهانی است. سه برابر بودن نرخ تبخیر در کنار یک سوم بودن نرخ بارش، شرایط پیچیده ای را به وجود می آورد. مجموع این عوامل باعث شده است تا سال پیش رو به یکی از سال های سخت ایران به لحاظ تامین منابع آب تبدیل شود. 

دلایل بروز بحران آبی چیست؟ تحلیلگران معتقدند، وضعیت فعلی منابع آب ایران، نشان دهنده مدیریت اشتباه در این حوزه است. 

‎صرفه جویی 400 میلیون مترمکعب آب با تغییر ساعت آبدهی فضای سبز

هفته نخست تیرماه، همزمان با شروع فصل تابستان، هفته صرفه جویی در مصرف آب نام گذاری شده است و هدف از این نام گذاری افزایش آگاهی عمومی و ایجاد انگیزه و علاقه مندی برای مدیریت مصرف آب و اطلاع رسانی به مردم درباره مشکلاتی است که در اثر مصرف بی رویه آب با آن دست به گریبان می شوند.

محسن موسوی خوانساری  کارشناس محیط زیست مدعی است: «اگر آبیاری فضای سبز شهرهای کشور در زمان شب انجام شود, تنها در 3 ماه تابستان حدود 400 میلیون مترمکعب آب در آبیاری فضای سبز کشور صرفه جویی خواهد شد.»

وی توضیح می دهد: «هفته اول تیرماه به عنوان هفته صرفه جویی در مصرف آب نام گذاری شده است که هدف آن آگاهی رسانی درباره اهمیت صرفه جویی در مصرف آب در فصل تابستان است. سه ماه نخست سال 1401 به دنبال سال 1400 سالی تقریبا خشک بوده است، اما با این وجود در بسیاری از موارد همچنان عادت های مصرف آب در کشور مانند سال های پرآبی است.»

این کارشناس محیط زیست ادامه می دهد: «رفتار ما با منابع آب مانند مردم کشورهای پرآب است و ما توقع داریم هرآنچه که نیاز است را از مصرف منابع آب به دست بیاوریم. یکی از این رفتارها مصرف آب برای آبیاری فضای سبز است؛ در تهران سالانه بیش از 300 میلیون مترمکعب آب برای آبیاری فضای سبز مصرف می شود که بخشی از این آب از طریق چاه ها و قسمتی نیز توسط آب لوله کشی تامین می شود. با وجود این سرانه مصرف بالای آبیاری، شهرداری تهران هیچ توجهی به چیدمان فضای سبز شهری نمی کند و در آبیاری آنها نیز مدیریت درستی ندارد.»

وی در تکمیل صحبت هایش می گوید: «در شهری مانند تهران که متوسط بارندگی 210 میلی متر در سال و در حدود یک چهارم متوسط جهانی است. فضای سبز شهری باید مطابق با الگوی مناطق خشک و نیمه خشک باشد. به عنوان مثال درختانی چون زبان گنجشک، ارغوان و سنجد گونه های مناسبی برای این آب وهوا هستند اما در مقابل درختانی مانند چنار, بید مجنون و یا چمن کاری به هیچ وجه گونه های مناسبی برای فضای سبز تهران نیستند و تنها مصارف آب را بالا می برند.»

موسوی خوانساری ضمن انتقاد از حجم زیاد چمن کاری در تهران می گوید: «مشکل دیگری که درموضوع چمن وجود دارد این است که آبیاری آن با وجود قرار داشتن در سال های خشک همچنان در میانه ظهر انجام می شود و به دلیل زمان بندی نامناسب آبیاری, نیمی از این آب تبخیر می شود.»

وی تصریح می کند: «راه های متنوعی برای کنترل مصرف آب در آبیاری فضای سبز وجود دارد که اولین راهکار تغییر پوشش سبز فضای سبز تهران از گونه های آب بر 

به گونه هایی است که آب بری کمتری دارند. باید با استفاده از نظر کارشناسان متخصص، فضای سبز هر یک از شهرهای کشور را متناسب با اقلیم آن ایجاد کنیم. کشور ما به شدت تحت تاثیر تغییر اقلیم و افزایش دمای متوسط جهانی قرار دارد و این پوشش نامناسب فضای سبز در آینده، بحران آب کشور را وخیم تر می کند.»

عضو هیئت مدیره انجمن آب وخاک پایدار ایران می گوید: «لازم است تا مشابه اقدام وزارت نیرو در تغییر ساعات کاری ادارات دولتی که برای صرفه جویی در مصرف برق انجام شد، معاونت فضای سبز شهرداری ها نیز چنین کاری را انجام دهد و کادر آبیاری فضای سبز شهرداری از ابتدای تیرماه به شیفت شب منتقل کند و خدمات آبیاری فضای سبز شب ها انجام شود. بر اساس برآوردها اگر چنین اقدامی در سراسر کشور در 3 ماه تابستان که فصل کم آبی است انجام شود، در این مدت به طور متوسط قریب به 400 میلیون مترمکعب آب در آبیاری فضای سبز سراسر کشور صرفه جویی خواهد شد.»

موسوی خاطرنشان می کند: «وزارت کشور باید این مهم را به شهرداری ها ابلاغ کند تا در فصل تابستان آبیاری فضای سبز در شیفت شب و در زمانی که تبخیر حداقلی داریم انجام شود.»

اصلاح الگوی کشت از نان شب واجب تر است

بحران آب یکی از مهم ترین چالش های کشور و استان اصفهان است که افزایش جمعیت و توسعه فعالیت های صنعتی و کشاورزی، افزایش بهره برداری از آبخوان ها را رقم زده است، به گونه ای که همواره کارشناسان بر مدیریت مصرف آب در بخش های پرمصرف و کم بازده اقتصادی مانند کشاورزی تاکید داشتند.

اهمیت این موضوع به قدری است که در تبصره یک ماده 106 قانون برنامه سوم توسعه و بندهای ماده 17 برنامه چهارم توسعه آمده و همچنین دولت مکلف شده است، اقدامات لازم برای تطبیق الگوی کشت، مطابق با امکانات و منابع آبی هر منطقه از طریق کاشت محصولاتی با نیاز آبی کم و بازدهی اقتصادی بالا را انجام دهد.

حجت الاسلام محمدتقی نقد علی نماینده مردم خمینی شهر در مجلس شورای اسلامی درباره اهمیت الگوی کشت برای کشاورزی در استان اصفهان می گوید: «شعار آمایش سرزمینی و الگوی کشت، از لحاظ محتوا و واقعیت امر، شعار زیبایی است. الگوی کشت از نان شب برای مباحث کشاورزی واجب تر است. به عنوان کسی که در کمیسیون کشاورزی بودم و حضور دو وزیر را درک کردم، در وزارتخانه این مسئله در حد شعار باقی مانده است. وقتی برای بازدید به دشت مغان برای این موضوع برای بازدید رفته بودیم، مدیران جهاد کشاورزی اذعان داشتند که امکانش برای ما فراهم نیست.»

وی می افزاید: «یقینا کشاورز ما موضوع میزان مصرف آب و اصلاح الگوی کشت را درک کرده است، لذا بسیاری از کشاورزان به صورت خودجوش کیفیت آبیاری را بهبود می بخشند، کشت کم آب بری را استفاده می کنند، اما این کار موردی است. آنچه باید به صورت گسترده اتفاق بیفتد، فعلا در جهاد کشاورزی فقط شعار آن داده شده است. البته وزیر جهاد کشاورزی اعلام کرده است موضوع اصلاح الگوی کشت را امسال ابلاغ خواهیم کرد و پای اجرای آن خواهیم ایستاد.»

نقد علی در ادامه بیان می کند: «قانون آن البته سالیانی است که ابلاغ و مصوب شده است؛ اما چرا کشاورز اقبال نمی کند؟ چون کشاورز راه دیگری برای معیشت خود ندارد. کسی که سالیان دراز کشت خاصی را انجام می داده است، برای تغییر کشت اولا نیازمند آموزش و ثانیا نیازمند مشوق است؛ مثلا جایگزین کشت کشاورز، کشتی را معرفی می کنند که آب بر نیست، یا کم آب بر است، اما سود اقتصادی نسبت به قبل برای کشاورز ندارد. اگر دولت مابه التفاوت پول و سود حاصل از کشت قبلی و جدید را به کشاورز اعطا کند و به گونه ای برای کشت جدید به او تضمین بدهد، یقینا کشاورز تمکین می کند.»

وی در ادامه تصریح می کند: «تا کنون یک برنامه عملی مدونی که هم کشاورز آن را درک کند، هم نهاد حاکمیتی اجرای آن را به جد تضمین کند، به کشاورزان ارائه نشده است. تنها به کشاورزان می گویند محصولات آب بر کشت نکنید. در سیاست اصلاح کشت و کشت کم آب بر اقدامات نفی کننده و نهی کننده بوده است. ما انتظار داریم وزارت کشاورزی در این عرصه مجدانه ورود پیدا کند و هر منطقه برحسب نیاز و شرایط خود بررسی کند. اگر با این چهارچوب ها یعنی درنظرگرفتن مابه التفاوت و خسارتی که به کشاورز وارد می شود، موضوع را پیگیری کنند، استقبال از سوی کشاورز صورت می گیرد. همچنین با زیرساخت هایی که منجر می شود، مصرف آب کشاورزی بهینه و مدیریت شود، می توان الگوی کشتی اصلاح شده اجرا کرد.»