آرشیو پنج‌شنبه ۲ تیر ۱۴۰۱، شماره ۴۳۱۰
سیاست
۲

«شرق» در گفت و گو با پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات استراتژیک خاورمیانه به بررسی چرایی گسل آنکارا با تهران پرداخت

ترکیه قید ایران را زده است؟

گفتگو: عبدالرحمن فتح الهی

 سرانجام محمد بن سلمان روز گذشته در نخستین سفر رسمی خود به ترکیه، پس از  9 سال اختلاف با این کشور، وارد آنکارا شد. رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه نیز هنگام تایید سفر ولیعهد سعودی به این کشور عنوان کرد: «خواهیم دید که روابط دو کشور را تا چه سطحی می توانیم ارتقا دهیم». با این سفر عملا یخ روابط ریاض - آنکارا آب شد. هرچند پیش دستی این آشتی را ترکیه با سفر اردوغان در اواخر ماه آوریل/فروردین کلید زد. به موازات آن ترکیه نیم نگاهی جدی هم به ارتقای روابط سیاسی، اقتصادی، نظامی و امنیتی با اسرائیل دارد. سفر اسحاق هرتزوگ، رئیس جمهور اسرائیل به ترکیه، حضور مولود چاووش اوغلو در سرزمین های اشغالی و همچنین سفر پیش روی یائیر لاپید، نخست وزیر موقت اسرائیل به ترکیه در همین چارچوب قابل ارزیابی است. این در حالی است که آنکارا دو بار پیاپی سفر حسین امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی به ترکیه را لغو کرد و پیش از آن هم رجب طیب اردوغان از سفر به ایران منصرف شده بود. اینها علاوه بر آن است که ترکیه پس از خروج روسیه از سوریه به دنبال اشغال حلب و افزایش نفوذ خود در این کشور جنگ زده است که می تواند چالشی جدی برای نیروهای ایرانی حاضر در سوریه ایجاد کند. در عین حال، اقدامات دولت اردوغان در قالب ابرپروژه های سدسازی با هدف سوءاستفاده از اهرم آب، چالش های محیط زیستی را برای ایران شکل داده است و آنکارا تاکنون نسبت به هشدارها، درخواست ها و حتی تلاش های دیپلماتیک تهران برای مدیریت این وضعیت بی تفاوت بوده است. مجموعه این شرایط و اقدامات دولت اردوغان، این گمانه و گزاره تحلیلی را به ذهن متبادر می کند که ترکیه قید روابط با ایران را زده و مناسبات نیم بند با تهران را قربانی تقویت مناسبات با ریاض و تل آویو کرده است. از این رو «شرق» در گفت وگویی با سیداسدالله اطهری به دنبال پاسخ چرایی تغییر رویه آنکارا در برابر تهران است. در این گپ و گفت با پژوهشگر ارشد پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه، سعی بر آن شد تا تبعات گسل تهران - آنکارا از ابعاد مختلف مورد کندوکاو قرار گیرد.
لغو سفر اردوغان به تهران، حضور رئیس جمهور ترکیه در ریاض، سفر اسحاق هرتزوگ رئیس جمهور اسرائیل به ترکیه، سفر مولود چاووش اوغلو، وزیر امور خارجه ترکیه به اسرائیل، سفر پیش روی یائیر لاپید نخست وزیر موقت اسرائیل به ترکیه، همکاری ترکیه با اسرائیل در جهت اتهام زنی به تهران ذیل تلاش تهران برای انجام عملیات در خاک ترکیه علیه اتباع اسرائیلی، لغو سفر حسین امیرعبداللهیان به ترکیه آن هم دو بار در کمتر از یک ماه، همین سفر دیروز بن سلمان به ترکیه و اتفاقاتی که برای هواپیمایی معراج از سوی ترک ها رقم زده شد، به معنای آن است که اردوغان به شکل آشکار و پنهان درحال گسل با تهران است؟ آیا تداوم و تشدید این رویه می تواند ترکیه را در مسیر مدنظر عربستان و اسرائیل برای تقابل تمام عیار با ایران قرار دهد؟

اگرچه تک تک نکاتی که عنوان کردید کاملا درست است و می تواند نهایتا این باور را ایجاد کند که اردوغان و کشور ترکیه در حال گسل با ایران است، اما به نظر من جمهوری اسلامی و ترکیه نمی توانند همدیگر را کنار بگذارند؛ یعنی، نه تهران می تواند آنکارا را کنار بگذارد و نه بالعکس، ترک ها می توانند ایران را نادیده بگیرند.

یعنی منکر روابط سرد فعلی دو طرف هستید؟

به هیچ وجه. نکته من لزوما به معنای نادیده گرفتن و نفی روابط سرد فعلی دو کشور نیست. در عین حال باید به این مسئله مهم اشاره کرد که همواره تاریخ روابط ایران و ترکیه، تاریخی پرنوسان بوده است. در مقطعی از تاریخ روابط دو کشور، روابطی گرم و حسنه بوده و در مقاطعی مانند برهه فعلی، روابط دو طرف به سردی گراییده است.

بگذارید بی تعارف و صریح سخن بگوییم. وقتی سفر وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی به ترکیه، آن هم دو بار لغو می شود، یعنی مشکلاتی جدی میان دو کشور وجود دارد. بنابراین در یک نگاه خوشبینانه احتمالا ترکیه از موقعیت فعلی جمهوری اسلامی در حال امتیازگیری به نفع خود است. البته در یک نگاه واقع بینانه هم با اقدامات، تحرکات و پوست اندازی سیاسی، دیپلماتیک، امنیتی، اقتصادی، تجاری و حتی زیست محیطی که کشور ترکیه برای همسایگان خود به خصوص ایران رقم زده است، باید پذیرفت که آنکارا قید مناسبات خود با تهران را به دلیل گرم تر شدن روابط با ریاض و تل آویو زده است؛ غیر از این است؟

مجددا تاکید می کنم نکاتی که عنوان کردید کاملا درست است و می تواند تا اندازه ای این باور را تقویت کند، اما کماکان معتقدم ترکیه نمی تواند جمهوری اسلامی ایران را کنار بگذارد. بله به قول شما در شرایط کنونی روابط دو کشور روابط گرم، تنگاتنگ و حسنه ای نیست و کسی هم نمی تواند منکر آن باشد. ولی نمی توان این واقعیت را هم نادیده گرفت که هر کشوری از همسایگان ترکیه جایگاه، نقش و نفوذ خود را در سیاست خارجی این کشور (ترکیه) بازی می کند. به خصوص جمهوری اسلامی ایران که یکی از مهم ترین کشورهای خاورمیانه است.

گویا اصرار من و انکار شما ادامه دارد. به مسئله مهم تری برسیم. به چه دلیل یا دلایلی ترکیه و شخص اردوغان روابط خود با جمهوری اسلامی ایران را قربانی مناسبات با اسرائیل و عربستان سعودی کرده است؛ مسئله صرفا به تداوم و تشدید بحران اقتصادی و تورم 73 درصدی ترکیه بازمی گردد؟

در پاسخ به سوال شما دو نکته بسیار کلیدی وجود دارد؛ ابتدا به ساکن باید گفت ترکیه تنها روابط با اسرائیل و عربستان سعودی را کلید نزده است، بلکه سعی دارد پروژه ارتقای روابط با «کوارتر» را به طور هم زمان پیش ببرد.

منظورتان از کوارتر ارتقای روابط با عربستان، اسرائیل، بحرین و امارات متحده عربی است؟

دقیقا؛ نکته دیگری که باید به آن اشاره کرد، به وضعیت نگران کننده اقتصادی و معیشتی در ترکیه باز می گردد. همان گونه که به درستی اشاره کردید، اکنون تورم در ترکیه حدود 73 درصد است. طبیعی است در این شرایط اردوغان برای مدیریت اقتصاد داخلی و گذار از این بحران به شکل جدی دیپلماسی را فعال کند. اما در این بین باید به نکته بسیار مهمی اشاره کرد و آن این است که به نظر می رسد مجموعه تحولات و تحرکات منطقه خاورمیانه گویای شکل گیری فضا برای وقوع تئوری «جنگ همه علیه همه» است.

قدری این تئوری را کالبدشکافی می کنید؟

تحولات منطقه خاورمیانه نشان از یک حرکت سریع برای بلوک بندی و قطب بندی در منطقه غرب آسیا می دهد که ایران و گروه های همسو تحت عنوان محور مقاومت در یک قطب قرار دارند و این قطب در حال تبدیل شدن به چیزی شبیه به بلوک شرق در دوران جنگ سرد است. یعنی بلوک رقیب محور مقاومت سعی می کند این محور (مقاومت) را از درون مضمحل کند؛ همچنان که فروپاشی بلوک شرق صورت گرفت. در این بین کانون و محور درگیری ها به تقابل با جمهوری اسلامی ایران بازمی گردد. یعنی همان گونه که تمرکز جدی روی تقابل با اتحاد جماهیر شوروی بود و با فروپاشی آن به نوبت سایر کشورهای همسو با بلوک شرق دچار فروپاشی شدند، اکنون برای فروپاشی محور مقاومت سعی دارند بازیگر کانونی آن یعنی ایران را هدف قرار دهند. در این راستا هم سعی بر آن است که با بی سابقه ترین تحریم ها علیه تهران با هدف تشدید و اوج گیری فشارهای اقتصادی - معیشتی و به دنبال آن گسل های اجتماعی - سیاسی، فروپاشی نرم را در داخل ایران شکل بدهند. به موازات آن فشارهای امنیتی و محاصره ژئوپلیتیک توسط اسرائیل، ترکیه، عربستان و سایر همسایگان ایران کلید خورده است که می تواند به تنش امنیتی و حتی جنگ ناخواسته نظامی بکشد. اما فعلا اولویت با فروپاشی نرم در درون ایران است. پیرو این نکته بعد از صدور قطع نامه شورای حکام، دولت بایدن به شکل بسیار پررنگی سعی در افزایش تحریم ها علیه ایران دارد. به موازات آن شاهد پیامدهای مستقیم جنگ اوکراین در منطقه خاورمیانه و نیز شکل گیری ائتلاف های جدیدی در غرب آسیا هستیم.

مصادیق ائتلاف های جدید در خاورمیانه همان ائتلاف ترکیه با اعضای کوارتر یا ائتلاف اعراب و اسرائیل است؟

مسئله بزرگ تر این ائتلاف هاست. از یک طرف ائتلاف جدیدی بین ترکیه و اعضای کوارتر وجود دارد و در عین حال آنکارا تک به تک با همه اعضای کوارتر مناسبات جدی برقرار کرده است، به خصوص با اسرائیل. یعنی ترکیه سعی دارد علاوه بر ارتقای روابط اقتصادی و تجاری، حتی تعاملات امنیتی، اطلاعاتی و دفاعی با اسرائیل و همچنین عربستان، قطر، مصر، اردن، کویت، عمان، بحرین، امارات و همچنین یونان را در دستور کار قرار دهد. در کنارش ائتلاف جدیدی بین عراق با مصر و اردن هم شکل گرفته است. در ضمن ائتلاف جدی تری بین اسرائیل و اعضای شورای همکاری خلیج فارس تحت عنوان ناتوی  عربی - اسرائیلی هم به وجود آمده است. از طرف دیگر روسیه و چین هم سعی می کنند ائتلاف های جدیدی را با کشورهای حاشیه خلیج فارس و دیگر بازیگران خاورمیانه بعد از جنگ اوکراین برای موازنه سازی قدرت در برابر غرب ایجاد کنند؛ همان گونه که اروپایی ها و آمریکا هم سعی می کند ائتلاف های جدی تری را با این کشورها در خاورمیانه برقرار کنند که سفر جو بایدن هم در این راستا قابل ارزیابی است. طبیعی است در این شرایط ترکیه سعی دارد به واسطه شکل گیری این ائتلاف های جدید و همچنین تبعات مستقیم جنگ اوکراین که سبب شده است روسیه از سوریه خارج شود، به نفع خود استفاده کند. به همین دلیل ارتش ترکیه خود را برای اشغال حلب آماده می کند. به دنبال آن امکان درگیری برای تصاحب سفره های نفتی و گازی عظیم در این مناطق وجود دارد که می تواند به درگیری بین لبنان و اسرائیل هم کشیده شود. در کنارش اکنون تل آویو به این ارزیابی رسیده است که با خروج روسیه از سوریه، ایران و دولت بشار اسد به یک وضعیت شکننده رسیده اند؛ بنابراین به سمت از کار انداختن فرودگاه ها و حمله به نقاط حساس و کلیدی سوریه روی آوردند.

برگزاری رزمایش 10روزه امارات متحده عربی و آمریکا در آب های خلیج فارس در این چارچوب قابل ارزیابی است؟

بله به هر حال کشورها با ارزیابی شرایط سعی می کنند وضعیت را به گونه ای مدیریت کنند که ضمن ارتقای توان پاسخ گویی از نظر دفاعی و نظامی با برگزاری رزمایش، شرایطی را رقم بزنند که از تصاعد بحران جلوگیری شود. اما باید پذیرفت که با توجه به مجموعه نکاتی که قبلا اشاره شد، ما باید احتمالا شاهد یک تابستان سخت و خشن در منطقه خاورمیانه باشیم. بنابراین بر اساس تئوری هابز احتمالا «جنگ همه علیه همه» روی دهد.

هجدهمین دور نشست آستانه درباره سوریه با حضور ایران، ترکیه و روسیه در شهر نورسلطان قزاقستان برگزار شد. گویا محور این نشست تلاش برای انصراف ترکیه از اشغال حلب بود. اما با توجه به نکاتی که شما عنوان داشتید به نظر می رسد تاثیرات مستقیم جنگ اوکراین بر منطقه خاورمیانه به دلیل خروج روسیه از سوریه شرایطی را رقم زده است که آنکارا گوش شنوایی برای خواسته های مسکو و تهران ندارد؛ کمااینکه به نظر می رسد خروجی و تصمیمات محور آستانه حتی در سطح سران هم توسط ترکیه نادیده گرفته شد که مصداق بارز آن به توافقات مربوط به ادلب بازمی گردد. حال می توان گفت دیگر چیزی به نام محور آستانه وجود دارد؟

آن گونه که به تازگی اردوغان در مجلس ترکیه گفته است، مجموعه تجاوزات نظامی این کشور در خاک عراق و سوریه به ادعای آنها مبارزه با تروریسم و دور کردن ناامنی از مرزهای ترکیه است. البته در کنار آن این ادعا را هم مطرح می کنند که سعی دارند با این تجاوزات و اشغال بخشی از خاک سوریه، مناطق امنی را برای اتباع سوری در خاک سوریه ایجاد کنند. این در حالی است که کردهای سوریه، عراق و ترکیه یکی از مهم ترین نیروها برای مبارزه با جریان های تروریستی هستند که اتفاقا ترکیه حامی اقتصادی مالی و حتی لجستیکی و تسلیحاتی آنها است. از این رو به نظر می رسد این نگاه و خواست ترکیه در تضاد کامل با سیاست های روسیه، ایران و ایالات متحده آمریکا باشد. با این حال، در سایه چهار حمله و تجاوز گسترده ارتش ترکیه، حدود دو برابر مساحت لبنان از خاک سوریه به اشغال ترک ها در آمده است.

نکته مهمی که لابه لای تحلیل شما وجود داشت، ناظر بر مخالفت واشنگتن با تجاوز آنکارا به منطقه حلب است. آیا به همین دلیل اردوغان سعی دارد در سایه برای گسترش روابط با اسرائیل به نوعی چراغ سبز دولت بایدن را برای حمله به حلب بگیرد؟

واقعیت امر این است که ترکیه به حدی مسئله کردی را برای خود یک خط قرمز امنیتی می داند که از هر طریقی و از هر ابزاری سعی دارد شرایطی را رقم بزند که بتواند نیروهای مسلح کردی را در خاک سوریه و عراق به شدت محدود کند. اما این را هم باید در نظر گرفت که نقطه اشتراک ترکیه و اسرائیل در تحولات سوریه به تقابل با دولت بشار اسد و نیروهای همسو با آن یعنی ایران باز می گردد.بااین حال، اسرائیل تاکید و تمرکزی بر مناطق کردنشین سوریه ندارد؛ در صورتی که این مسئله برای ترکیه از اهمیت راهبردی برخوردار است.

سوالی که بی پاسخ ماند، این است که با توجه به نکات شما آیا دیگر محور آستانه محلی از اعراب دارد؟ آیا ترکیه در این شرایط تمایلی به اجابت درخواست های ایران و روسیه در قالب این محور را دارد؟

آن چیزی که به نام محور آستانه در سایه همکاری های روسیه، ایران و ترکیه در سوریه شکل گرفت، بیشتر بر پایه مذاکرات آنکارا و مسکو بود.

این تک جمله شما موید آن است که ایران وزن و جایگاهی در محور آستانه ندارد؟

متاسفانه جمهوری اسلامی ایران در مقاطع مختلف بارها نشان داده که هیچ گاه نتوانسته است از برتری میدانی خود استفاده سیاسی، دیپلماتیک، اقتصادی و تجاری لازم را ببرد. البته آسیب شناسی این مقوله به بحث مفصل جداگانه نیاز دارد، اما چون ما به کدهای ژئوپلیتیک و استراتژیک محرمانه دسترسی نداریم، می توان گفت محور آستانه، محوری است که بر پایه مذاکرات، روابط و نگاه ترکیه و روسیه در قبال تحولات سوریه پیش رفته است. اکنون که روسیه به دنبال خروج از سوریه است، ترکیه هم به دنبال افزایش توان خود و برتری میدانی در سوریه است. البته نباید قضاوت عجولانه داشت و نظر قطعی داد. باید دید خروج روسیه چگونه است؛ آیا کل نیروهای روسی از سوریه خارجی می شوند؟ آیا نیروی هوایی روسیه در سوریه باقی می ماند؟ و سوالات دیگری که پاسخ آنها تعیین کننده است. اما در کل به نظر نمی رسد ترکیه در این شرایط به دو دلیل عمده بخواهد خواسته های تهران و مسکو را اجابت کند.

به چه دلایلی؟

نخست شرایط حساس کنونی در منطقه که یک فرصت مغتنم برای افزایش نفوذ ترکیه در خاک سوریه است تا بتواند مناطق بیشتری را تحت کنترل خود درآورد و در عین حال نیروهای مسلح کرد را هم محدود کند. نکته مهم دیگر به وضعیت داخلی در ترکیه باز می گردد. به هر حال این کشور خود را برای انتخابات ریاست جمهوری و مجلس در سال آینده آماده می کند. اردوغان با توجه به شرایط اقتصادی و تورم شدید در این کشور سعی می کند با اقداماتی در سوریه یک ابزار انتخاباتی برای خود ایجاد کند.

با این حال، تورم 73 درصدی حال حاضر ترکیه که طبق ارزیابی بانک گلدن ساکس آمریکا احتمالا تا پایان سال جاری میلادی به بالای 80 درصد برسد، اجازه این لشکرکشی ها و تجاوزها را به اردوغان می دهد؟ آیا این برگ برنده برای او در انتخابات به عامل شکستش بدل نخواهد شد؟

این سوال شما اتفاقا به سوال نخست مصاحبه بازمی گردد. همان گونه که قبلا اشاره کردم، وضعیت اقتصادی و معیشتی در ترکیه شرایط نابسامان و حتی بحرانی را سپری می کند؛ بنابراین اردوغان با برقراری روابط با اسرائیل، کنار گذاشتن خط قرمزهای خود در خصوص قتل جمال خاشقجی و احیای روابط با عربستان سعودی تلاش دارد که شرایطی را رقم بزند تا از مسیر سیاست خارجی و دیپلماسی اقتصادی بتواند بحران اقتصاد داخلی را مدیریت و کنترل کند. به هر حال سیاست خارجی ترکیه برخلاف جمهوری اسلامی ایران یک سیاست خارجی ایدئولوژیک نیست، بلکه بر اساس یک خوانش پراگماتیک و عمل گرایانه سعی می کند با توجه به اقتضائات زمانی و مکانی و الزامات داخلی در ترکیه، سیاست خارجی خود را تنظیم کند.

در تحلیل تان به انتخابات سال آینده ریاست جمهوری ترکیه اشاره کردید. آن گونه که در یکی از جلسات پژوهشکده مطالعات استراتژیک خاورمیانه با موضوع «انتخابات ژوئن 2023 در ترکیه، وارسی آرایش حزبی» مطرح کرده اید، پیروزی اردوغان را سناریوی مطلوبی برای ایران می دانید. آیا کماکان هم معتقد به گفته خود هستید؟

بله، من پیروزی اردوغان در انتخابات را سناریوی مطلوبی برای ایران می دانم.

صرفا به دلیل آنکه احتمالا اردوغان با رای پایین دوباره رئیس جمهوری ترکیه شود و به همین دلیل به سمت برقراری روابط با تهران گام بردارد؟

بله، اردوغان ضعیف موجب می شود ترکیه به دلیل همان سیاست خارجی پراگماتیک و عمل گرا برای حفظ منافع ملی خود، ارتقای روابط با ایران را هم دوباره کلید بزند؛ کما اینکه در برهه های مختلف اردوغان این امر مهم را ثابت کرده است. باز هم تکرار می کنم اردوغان ضعیف و به دنبالش بازگشتن ترکیه به سیاست تنش صفر با همسایگان را ترجیح می دهم.