آرشیو پنج‌شنبه ۲ تیر ۱۴۰۱، شماره ۲۳۰۵۵
گزارش روز
۵
جایگاه مساجد در نشر فرهنگ دینی و رسیدگی به مشکلات مردم (1)

مسجد؛ اولین پایگاه نشر معارف قرآن و اهل بیت علیهم السلام

گروه گزارش: پس از شکل گیری مسجد توسط پیامبر رحمت صلی الله علیه و آله، یکی از نقش های اساسی این جغرافیای مقدس، آموزش قرآن و معارف دینی بود. حضرت عقیده داشت شالوده مسجد می بایست با معارف پاک شکل گیرد، تا مردانی پاک در آن رشد یابند.

به همین جهت خداوند متعال در آیه 108 سوره توبه و در بیان ویژگی مسجد نمونه می فرماید: «همانا مسجدی که از روز نخست بر اساس تقوا بنا شده، سزاوارتر است که در آن نماز برپاداری. (زیرا) در آن مسجد، مردانی هستند که دوست دارند خود را پاک سازند و خداوند پاکان را دوست می‏دارد.»

در مبانی اسلامی تهذیب و تعلیم همراه یکدیگرند، به همین جهت است که مسجد هم پایگاه عبادت و بندگی است و هم آموزشگاهی برای کسب معارف قرآن و سنت. رسول اکرم در این باره می فرماید: «هر کس برای تعلیم و تعلم وارد مسجد شود همچون مجاهد راه خداست و پاداش حاجی را خواهد داشت.» (شهید ثانی، زین الدین محمد بن علی(966ق): قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1409ق، ص 106)

ابعاد اجتماعی مساجد

قبل از طلوع اسلام علم آموزی ارزشی نداشت و باسوادان در جزیره العرب اندک بودند. اما با تابش خورشید اسلام و اهمیت به آموزش و پرورش، مسلمانان به دستور رسول خدا بر آن شدند تا به یادگیری بپردازند. در این میان مسجد، نخستین فضای آموزشی اسلام بود، که با شکل دادن محافل آموزشی؛ مسلمانان به آموختن علم دین و سواد و معارف دینی می پرداختند.

امام علی علیه السلام سه بهره از هشت بهره اهل مسجد را رشد علمی و معرفتی نمازگزاران قلمداد می کند و می فرماید: «هر کس پیوسته یا در وقت هر نماز به طرف مساجد روان باشد یکی از این هشت چیز را بهره خواهد برد...یا طرفه دانشی که از زبده‏های علم باشد، یا کلمه و سخنی که او را از بدی باز دارد، یا شنیدن جمله‏ای که او را به راه خیر و نجات راهنمائی کند. (إبن بابویه، من لا یحضره الفقیه، ج‏1، ص: 237)

سید مهدی بهشتی، پژوهشگر دینی درباره تاریخچه مسجد در نشر معارف می نویسد: «در مسجدالنبی کلاس های درس برگزار می شد، و مردم با علاقه به کسب معارف قرآن می پرداختند. 

در آن مکان حلقه های آموزش قرآن، تعالیم اسلامی، خواندن و نوشتن که پیش از آن در جزیره العرب جایگاهی نداشت، شکل گرفته بود. و به طور مستمر مسلمانان برای آموزش در مسجد حاضر می شدند. و در آنجا کلاس های متعدد با موضوعات مختلف تشکیل می شد و همگی مورد تشویق رسول اکرم قرار می گرفت.»

او می افزاید: «روزی رسول اکرم صلی الله علیه و آله مشاهده کرد که در مسجد، دو مجلس تشکیل شده است، یکی محفل علم که در آن از معارف اسلامی بحث می‏شود و دیگری مجلس دعا که در آن خدا را می خوانند. رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: این هر دو مجلس خوب و مورد علاقه من است. آن گروه دعا می کنند و این گروه درس می خوانند و درس می گویند، ولی گروه علمی برتر و بالاتر از گروه دعا هستند و من از طرف پروردگار برای تعلیم مردم، مبعوث شده‏ام. سپس رسول اکرم(ص) به گروه معلمین و محصلین پیوست و با آنان در مجلس علم نشست.»

عبدالرحمن بن غنم می گوید از 10 نفر از صحابه رسول اکرم شنیدم: ما در مسجد قبا مشغول مباحثه و فراگیری علم بودیم که ناگاه پیامبر خدا(ص) وارد مسجد شد، و فرمود؛ از علوم آنچه را که می خواهید یاد بگیرید و به آن عمل کنید تا مشمول اجر و پاداش شوید. (فیض کاشانی، محمد محسن(1091ق): المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء، قم، انتشارات اسلامی، 1376ش. ج 1، ص: 134)

بهشتی ادامه می دهد: «در این میان نه تنها این آموزش ها مختص به سن خاصی نبود، بلکه از کودک و جوان گرفته تا پیران را در گرد این میدان فرهنگی جمع کرده بود و به آموزش و پرورش آنان می پرداخت. و خود رسول اکرم صلی الله علیه و آله مسلمانان(اعم از زن و مرد) را امر به علم آموزی می فرمود. در ماجرای پس از پیروزی جنگ بدر، پیامبر اکرم(ص) تصمیم گرفت اسیران را در ازای پرداخت فدیه مالی آزاد کند، عده ای را هم که تمکن مالی نداشتند، ولی با سواد بودند، دستور داد تا هر کدام 10 پسر بچه از فرزندان انصار را به طور کامل خواندن و نوشتن بیاموزند و سپس آزاد شوند. و این آموزش ها در جایی غیر از مسجد نبود، که پایگاه تولید نسلی سازنده برای آینده اسلام باشد.»

مسجد کوفه؛ نگینی در تاریخ اسلام

در میان مساجد تاریخی، مسجد کوفه یکی از ماندگارترین و پرخاطره ترین مساجد دنیای اسلام است. مسجد کوفه شاید نخستین بنایی باشد که به هنگام احداث شهر برپا گردید، زیرا هنگامی که سعد بن ابی وقاص این منطقه را برای استقرار دائم سپاهیان مسلمان در نظر گرفت، نخستین اقدام بنای مسجدی برای عبادت مردم بود.

آنان ابتدا نقشه مفصل و جامعی برای بنای مسجد کشیدند و بر آن اساس مسجد را، که محور و مرکز اصلی شهر بود، ساختند. محدوده مسجد را با تیراندازی یک تیرانداز تعیین کردند که در چهار سمت تیر انداخت. دلیل این کار آن بود که می خواستند مساحت بسیار زیادی را به مسجد اختصاص دهند به گونه ای که همه جنگجویان و ساکنان این منطقه، که به 40 هزار نفر می رسیدند، برای ادای نماز در آنجا حضور یابند. مسجد کوفه از همان ابتدای تاسیس، یکی از مراکز فرهنگی شهر به شمار می رفت. هنگامی که امام علی (ع) در سال 36 ه - ق وارد کوفه شد، ابتدا به مسجد کوفه رفت و در آنجا برای مردم سخنرانی کرد. امام پس از استقرار در کوفه، در مسجد کوفه تفسیر قرآن و علوم دیگر درس می داد. شاگردان زیادی همچون کمیل بن زیاد و ابن عباس نیز از محضر ایشان استفاده می کردند.

برخی شئون اجتماعی دیگر حکومت امیرالمومنین علیه السلام همچون قضاوت نیز در مسجد انجام می گرفت. به همین دلیل در شمال شرقی مسجد سکویی به نام دکه القضاء قرار داشت. این جا محل حضور امام علی (ع) برای قضاوت بین مردم بود و آن حضرت، در مواردی خاص، روی آن می نشستند و به قضاوت می پرداختند. در مجموع مطابق سیره نبوی و ائمه معصومین علیهم السلام متولی مسجد به ویژه امام جماعت، موظف است تا با تشکیل محافل علمی و آموزشی بر تربیت نسل دیندار مسجدی همت بگمارد و با ایجاد محافل مختلف سعی در حل مشکلات مردم داشته باشد.

روزی امام حسن مجتبی سلام الله علیه فرزندان خود و برادرش را جمع کرد و فرمود: ای فرزندان من و فرزندان برادرم! شما کم سالان این نسل هستید و امید است که بزرگان نسلی دیگر باشید. پس دانش بیاموزید. (دارمی، 1349 ق،ج1، ص:130)

 آموزش قرآن و معارف اهل بیت در مسجد 

همان گونه که در صدر اسلام شاهد آموزش قرآن در مسجد بودیم، در دولت مهدوی نیز طبق توصیف امام علی علیه السلام از آن دولت آرمانی؛ شاهد تشکیل کلاس های قرآن در مسجد خواهیم بود. چرا که رسول خدا فرمود: «بهترین شما کسی است که قرآن را بیاموزد و بیاموزاند.» (طوسی، محمد بن الحسن(460ق): الامالی، قم، دارالثقافه، 1414ق، ص: 357)

حضرت علی علیه السلام می فرمایند: «خداوند اراده می کند مردمان روی زمین را عذاب کند، و همه کسانی را که معصیت و گناه می کنند هلاک سازد، ولی در آن هنگام مشاهده می کند گروهی از پیرمردان و کودکان برای نماز و یاد گرفتن قرآن حرکت می کنند در این جا ترحم می کند و عذاب را به تاخیر میاندازد.» (إبن بابویه، محمد بن علی(381ق): ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، شریف رضی، 1406ق، ص: 39)

بهشتی، پژوهشگر دینی معتقد است: «از دیرباز مسجد محور آموزش و نشر قرآن بوده است، و محافل و مسابقات قرآنی در مساجد برگزار می شد. 

از این روی متولیان مسجد باید در نشر معارف قرآنی بکوشند. امام جماعت خود به عنوان خط مقدم تبلیغ دین در مسجد می بایست از صوت خوش برخوردار بوده. و در سخنرانی های خویش از معارف قرآن به خوبی بهره ببرد. اولین نماینده پیامبر اکرم به مدینه، مصعب بن عمیر بود که علاوه بر مبلغ معارف دینی و امام جماعت، وی حافظ و قاری و معلم قرآن بود.»

او ادامه می دهد: «انسان ها برای نجات از انحراف نیازمند انتخاب راه صحیح هستند. راهی که خداوند و فرستادگانش به ما معرفی کرده اند. پیامبر اکرم(ص) بارها مردم را از گمراهی بیم داد و راه نجات از انحراف و گمراهی را چنگ زدن به ریسمان قرآن و عترت دانست. از این جا مشخص خواهد شد که در این ورطه خطرناک که هر راهزنی قصد دارد تا افکار آدمی را به خویش جذب کند، راهی جز رفتن به دامن معارف قرآن و اهل بیت نخواهیم داشت.  لذا در این آشفته بازار لازم است تا مومنین به معارف و اعتقاداتی ناب چنگ زده و از این دریای خروشان معارف اهل بیت به خوبی بهره ببرند تا در آغوش لاابالیان گرفتار نیایند. 

مسجد به عنوان پایگاه اصلی نشر معارف دینی، می بایست خط مقدم نشر معارف اهل بیت باشد، در این میان نقش امام جماعت و متولیان مسجد را نباید از نظر دور داشت.» بهشتی تصریح می کند: «امام جماعت موظف است تا بدنه مسجدیان را با معارف قرآن و اهل بیت آشنا سازد. در این بین رشد کم سالان با معارف ناب دینی از اهمیت بیشتری برخوردار است، چرا که در روایات تلاش برای آموزش کودکان به اعتقادات برای جلوگیری از نرفتن در دامن بی پروایان و لاابالیان فکری، توصیه اکید شده است و نیز اهل مسجد می بایست هنگامی که کم سالانی را در مسجد مشاهده می کنند، آنان را گرد خود جمع کرده، قرآن و احکام دین را به آنان بیاموزند.»

به گفته این پژوهشگر دینی؛ یکی از راهکارهای امام جماعت برای بالا بردن سطح معارف دینی نمازگزاران در مسجد؛ بهره برداری از خطابه های کوتاه و جذاب و ایجاد حلقه های آموزش قرآن و معارف اهل بیت است. این کار جز از امام جماعت خوش ذوق و با حوصله و عالم بر نخواهد آمد. همان گونه که وقتی رسول اکرم(ص) جوانی به نام «مصعب بن عمیر» را برای تبلیغ و امامت جماعت به مدینه فرستاد، پس از چندی در اثر فعالیت های مصعب؛ جمعیت مسلمانان در مدینه زیاد شد و حتی مصعب توانست با اجازه پیامبر (ص) در مدینه نماز جمعه برپا کند.

سخنرانی باید پرمحتوا و جذاب باشد، تا نمازگزاران را با مغناطیس خاص، به خود نزدیک کند. معاویه که دشمنی سرسخت برای امام علی (ع) و فرزندانش بود، در توصیف حسین بن علی علیه السلام می گوید: «هنگامی که به مسجد رسول الله(ص) وارد شدی، می بینی حلقه ای را که نشسته اند و همچنان به سخنرانی گوش می دهند، که گویا پرنده ای بر سرشان نشسته است، آن حلقه سخنرانی حسین بن علی(ع) است. (ابن عساکر، تاریخ مدینه دمشق، مصحح علی شیری، چاپ اول، بیروت، دارالفکر، 1415ق، ج 14، ص: 179)