آرشیو پنج‌شنبه ۱۳ امرداد ۱۴۰۱، شماره ۵۲۷۲
اقتصاد
۹
انرژی

کسری بودجه کاهش درآمدهای صادرات بنزین چگونه تامین می شود؟

عقبگرد در بنزین؛ از صادرات به واردات

گروه اقتصادی: دو سال پس از تبدیل شدن ایران از واردکننده به صادرکننده بنزین، حالا وزارت نفت می گوید: «مصرف بنزین آنقدر بالا رفته که دیگر نمی توان آن را صادر کرد.» این وزارتخانه عنوان کرده که «از آنجا که مصرف بنزین در کشور افزایش داشته، در شرایط کنونی تنها دغدغه موجود تامین سوخت مورد نیاز کشور است و تمرکزی بر صادرات بنزین ندارد.»  بر اساس اطلاعیه وزارت نفت، در سال جدید (1401) فقط یک محموله بنزین در رینگ صادراتی بورس انرژی قرار گرفته و به قیمت 70 سنت در هر لیتر (معادل 15 تا 17 هزار تومان) صادر و پس از آن نیز صادرات بنزین تاکنون از طریق وزارت نفت متوقف شده است. وزارت نفت مشخص نکرده این محموله صادراتی بنزین چقدر بوده و فقط عنوان کرده که «295هزار بشکه با اکتان 87درصد» بنزین صادر شده است. اما آنچه مشخص است از فروردین ماه به بعد، نه تنها بنزینی صادر نشده، بلکه ایران در آستانه واردات بنزین هم است.

البته اخیرا گمرک آماری مبنی بر صادرات 116 میلیون لیتر بنزین در فروردین ماه سال جاری منتشر کرده و از این رقم صادرات 32 میلیون دلار درآمد عاید کشور شده و این بدان معناست که هر لیتر بنزین با نرخ حدود 8 هزار تومان (27 سنت) به کشور های امارات، عراق، افغانستان و ارمنستان فروخته شده است. هرچند وزارت نفت می گوید این بنزین ارزان قیمت توسط این وزارتخانه صادر نشده و وزارت صمت نیز صدور مجوز برای صادرات بنزین را تکذیب کرده، اما نکته مهم این است که ارزان فروشی بنزین در شرایطی که تقاضا رشد روزافزون داشته و کشور در مرز واردات بنزین قرار گرفته آیا توجیهی دارد؟ 

کاهش مصرف با مکانیسم قیمتی

ایران در سال های پس از انقلاب همیشه یک واردکننده بنزین بوده است. اما سناریوی واردات بنزین در میانه دهه 80 شکل دیگری به خود گرفت. با افزایش فعالیت خودروسازی ها و البته افزایش درآمدهای نفتی ایران، مصرف بنزین نیز در ایران در سال 85 به بیش از 70 میلیون لیتر در روز رشد کرد. در سال 85 روزانه نزدیک به 30 میلیون لیتر بنزین وارد کشور می شد که هزینه ای بالغ بر بیش از 10 میلیون لیتر در روز معادل 4 میلیارد دلار در سال برای کشور در برداشت. 

این اتفاق منجر به «دونرخی شدن» بنزین شد. بنزین دونرخی از اوایل سال 86 که با سهمیه بندی آن انجام شد، اندکی از میزان مصرف بنزین کاست. سپس در سال 89 قانون هدفمندی یارانه ها اجرا شد که عمده تمرکز آن، شوک قیمتی در حوزه حامل های انرژی بود. 

دستکاری قیمتی حامل های انرژی به ویژه بنزین موجب شد تا مصرف آن نیز در حد متعادلی قرار گیرد و تقریبا به صورت «سر به سری» تولید داخلی جوابگوی میزان مصرف باشد. هرچند مصرف بنزین از سال 91 بار دیگر در مسیر افزایشی قرار گرفت، اما این روند افزایشی با شروع بهره برداری از پالایشگاه ستاره خلیج فارس همزمان شد، از این رو در مجموع حجم واردات بنزین کاهش یافت.

کرونا و صادرات بنزین 

موضوع صادرات بنزین از آبان 98 و روزهای پر سر و صدا و پرحاشیه شوک قیمتی دوباره به قیمت بنزین توسط دولت روحانی دنبال شد. گران شدن بنزین همراه با شیوع کرونا در اواخر همین سال، مصرف بنزین در مسیر کاهشی قرار گرفت. این در روزهایی رخ داد که مجموع تولید بنزین در پالایشگاه ستاره خلیج فارس به بیش از 100 میلیون لیتر در روز هم رسیده بود. 

اتفاقات اینچنینی ایران را از یک واردکننده به یک صادرکننده بنزین تبدیل کرد. به گونه ای که در سال 99 به طور متوسط روزانه 20 میلیون لیتر بنزین از ایران به کشورهای همسایه صادر شد و بیش از 1.5 میلیارد دلار برای ایران درآمدزایی کرد. این درآمد در شرایطی به دست آمد که کشور در اوج کرونا و تحریم قرار گرفته و صادرات نفت تا کمتر از 500 هزار بشکه در روز کاهش یافته بود. از این رو صادرات بنزین کمک بزرگی به اقتصاد کشور کرد.

برداشت از انبارها

با این حال، دو سال از این زمان گذشته، تورم به شدت فزاینده شده و به سطح نزدیک به 60 درصد رسیده و کاهش ارزش ریال موجب شده تا قیمت بنزین در مقایسه با دیگر اقلام زیاد به چشم نیاید. از طرف دیگر، واکسیناسیون گسترده در کشور و ایمنی شکل گرفته موجب شده تا پس از دو سال، سفرهای جاده ای نیز به اوج خود بازگردد و مصرف بنزین در تابستان امسال بار دیگر از 100 میلیون لیتر گذر کند. حتی به گفته برخی مسوولان این حوزه، مصرف بنزین گاه تا 105 میلیون لیتر در روز نیز افزایش پیدا کرده است. 

روندی که موجب شده نه تنها صادرات متوقف شود، بلکه گفته می شود وزارت نفت برای تامین کسری بنزین از ذخایر و انبارها برداشت کرده است. پیش بینی می شود در نیمه دوم سال مصرف بنزین قدری کاهش یابد و به حدود 100 میلیون لیتر در روز برسد. هر چند این روند ناپایدار است و در درازمدت ممکن است این نقطه «سر به سری» تولید و توزیع بار دیگر نامتوازن شود. 

کسری بودجه در کنار هزینه جدید 

این در حالی است که در تبصره 14 قانون بودجه سال جاری، پیش بینی شده که روزانه 6.5 میلیون لیتر بنزین صادر شود. بر اساس آنچه وزارت نفت عنوان کرده در ماه های 31 روزه اردیبهشت، خرداد و تیر هیچ صادراتی صورت نگرفته است. به عبارت دیگر، در این ماه 604.5 میلیون لیتر باید بنزین صادر می شد که درآمدی حدود نیم میلیارد دلار در اختیارمان می گذاشت. اما حالا با افزایش مصرف بنزین به 100 میلیون لیتر در روز، نه تنها این اعداد فقط روی کاغذ مانده، بلکه گزینه واردات بنزین هم بار دیگر و پس از سه سال روی میز بیاید. 

البته گزینه واردات بنزین به خودی خود چیز ترسناکی نیست. اما وقتی ترسناک می شود که بدانیم قیمت فرآورده های نفتی به دلیل به هم ریختگی در بازارهای انرژی پس از وقوع جنگ اوکراین، بالاتر هم رفته است. در حالی که متوسط جهانی نرخ خرده فروشی بنزین به بیش از یک دلار و قیمت هر لیتر آن در فوب خلیج فارس (قیمت بازاری بنزین روی نفتکش در خلیج فارس) به حدود 70 سنت رسیده است. بر این اساس اگر ایران روزانه 10 میلیون لیتر بنزین وارد کند، هزینه ای بالغ بر 200 میلیارد تومان در روز و 75 هزار میلیارد تومان در سال باید برای آن بپردازد. در واقع با چنین روندی، کسری بودجه در کنار هزینه جدید قرار می گیرد. 

بنزین باز هم گران می شود؟

این سوال مطرح می شود که با توجه به تحولات رخ داده، آیا دولت باز هم به اولین و ساده ترین راهکار یعنی افزایش قیمت بنزین دست می زند؟ ماه هاست که شایعاتی در این زمینه وجود دارد و هر بار هم تکذیب شده است. اما چه ساز و کار دیگری برای دولت باقی مانده است؟